زمین در محاصره علف‌های هرز

علف‌هرزکش‌های متنوعی که این روزها در سراسر جهان به‌وفور دیده می‌شوند، نسل به‌روز شده‌ای از یک سری مواد شیمیایی هستند که به کمک کشاورزان و باغداران آمده‌اند، اما حتی قوی‌ترین آنها نیز در برابر علف‌های‌هرز که خیلی زود در برابر این آفت‌کش‌ها مقاوم می‌شوند بتدریج کارایی خود را از دست می‌دهند. پس چه باید کرد؟ روی آوردن به محصولات کشاورزی تولیدشده براساس مهندسی ژنتیک پیشنهاد موثری است که بسیاری از دانشمندان روی آن حساب ویژه‌ای باز کرده‌اند، اما منتقدانی نیز پیدا می‌شوند که معتقدند نباید تا این حد به محصولات کشاورزی مهندسی ژنتیک شده متکی بود، بلکه باید تجدیدنظر کلی در تولید و استفاده از آنها صورت گیرد.

پیدا کردن شیوه‌های مناسب و تأثیرگذار برای مقابه با علف‌هرزها نیازمند آگاهی کامل از ساختار و چرخه حیات آنها دارد و به همین جهت محققان برای دستیابی به سیستم مؤثر و هوشمند کنترل علف‌هرزها مطالعه دقیق چرخه زندگی آنها را ضروری می‌دانند. چرخه حیات یک علف‌هرز چیزی نیست جز الگوی فصلی رشد و تکثیر آن.

به عنوان مثال چرخه حیات سالانه یک علف‌هرز به معنای آن است که چنین گیاهی فاصله زمانی تبدیل شدن از دانه به گیاه بالغ و تکثیر دانه‌های بیشتر را در طول یک سال طی می‌کند. برخی از گیاهان علف‌هرز که اتفاقا شمار آنها نیز کم نیست چرخه حیات دائمی دارند به این معنی که از فصلی به فصل دیگر رویش مجدد پیدا می‌کنند.

چرخه حیات سالانه از جمله طبقه‌بندی‌هایی است که شمار قابل توجهی از گیاهان علف‌هرز در آنها جای می‌گیرند. علف‌هرزهایی در این دسته جای می‌گیرند که چرخه حیات خود یعنی از دانه تا دانه را در طول یک فصل رشد یا یک سال تقویمی طی می‌کنند. از مثال‌های بارز این دسته می‌توان به علف‌هرزهای سرخ‌ریشه اشاره کرد که تقریبا در هر باغچه‌ای رشد می‌کنند. پس از این دسته نوبت به دو چرخه حیات سالانه تابستانه و سالانه زمستانه می‌رسد.

علف‌هرزهای سالانه تابستانه در حقیقت زیرمجموعه‌ای از گروه اول هستند. همزمان با افزایش دما در طول فصل بهار، این نوع گیاهان نیز رشد می‌کنند. رشد این گیاهان تا تابستان که رطوبت خاک همچنان در سطح مناسبی است ادامه پیدا می‌کند. گروهی از علف‌هرزها که اصطلاحا «دم‌روباهی» نامیده می‌شوند در این رده قرار می‌گیرند. علف‌هرزهای سالانه زمستانه در پاییز رشد و نمو پیدا می‌کنند و تا ابتدای بهار نیز به فرآیند رشد خود ادامه می‌دهند.

اما علف‌هرزهای زیادی نیز وجود دارند که چرخه حیات آنها به جای یک سال، 2 سال و حتی دائمی است. این دسته از علف‌هرزها که هویچ وحشی شناخته‌شده‌ترین عضو این مجموعه بشمار می‌آید، چرخه حیات خود را در طول 2 سال تکمیل می‌کنند، اما دسته بعدی که بیشتر به کابوسی بزرگ برای محققان و کشاورزان می‌ماند علف‌هرزهای کوچک و عمدتا بزرگی هستند که چرخه حیات آنها چند سال و به عبارتی دائمی است. این چرخه از چند فصل تا چند فصل دیگر طول می‌کشد و در این مدت گیاه بزرگ و بزرگ‌تر می‌شود. بسیاری از علف‌هرزهای درشت‌هیکلی که در مناطق کوهستانی رشد می‌کنند و به ظاهر همچون گیاهی تناور هستند در این رده جای می‌گیرند. در همین دسته علف‌هرزهای مخربی نیز دیده می‌شوند که ریشه آنها به طور افقی در زیر سطح خاک گسترش یافته و در فواصل مختلف از آن جوانه‌هایی ایجاد می‌شود. دانشمندان و کشاورزان سالیان طولانی روی تنوع حیرت‌انگیز علف‌هرزها کار کرده‌اند که حالا چنین طبقه بندی مدونی ارائه شده است.

به طور کلی علف‌هرزهایی که چرخه رویش آنها سالانه است، توانایی قابل توجهی در انطباق خود با شرایط متنوع محیطی دارند. این توانمندی موجب شده تا آنها بتوانند به سطح چشمگیری از قابلیت‌ها برای ادامه حیات و تکثیر در دل انبوهی از محصولات کشاورزی دست یابند. 2 دسته علف‌هرزهای سالانه تابستانه و سالانه زمستانه همواره مشکلات اساسی برای کشاورزان به همراه دارند. نوع نخست در فصل بهار و زمان کاشت مهم‌ترین دغدغه کشاورزان محسوب می‌شود و نوع دوم نیز همین نگرانی‌ها را این بار در پاییز به همراه دارد.

نکته‌ای که همواره برای کشاورزان بخصوص در سیستم سنتی کشاورزی نگران‌کننده است استفاده علف‌هرزها از اراضی شخم‌زده و آماده بذرپاشی است. درحالی که کشاورزان اراضی خود را برای بذرپاشی آماده کرده و آنها را عاری از سایر گیاهان می‌کنند، خود به خود بستر مناسبی نیز برای رویش علف‌هرزها فراهم می‌کنند.

محققان بهترین روش‌های ممکن برای مقابله با علف‌هرزها و بخصوص علف‌هرزهایی را که چرخه حیات سالانه دارند در این می‌بینند که امکان پایدار شدن آنها در مراحل نخست فراهم نشود. استفاده از بذرهای عاری از علف‌هرز گرچه در مقایسه با روش‌های معمول استفاده از بذر کمی پرهزینه‌تر تمام می‌شود، اما حداقل خیال کشاورز از استفاده از بذر عاری از هرگونه علف‌هرز راحت خواهد شد.

همچنین استفاده تناوبی از اراضی کشاورزی پیشنهادی است که از سوی محققان مطرح می‌شود. البته اگر نگاه واقع‌بینانه‌ای به این مقوله داشته باشیم، خواهیم پذیرفت که به رغم وجود انبوهی از روش‌های فوق‌مدرن در مقابله با علف‌هرزها، این گیاهان همچنان تهدیدی بزرگ برای کشاورزی سراسر جهان به شمار می‌آیند.

مجموعه‌ای از عوامل دست به دست هم می‌دهند تا علف‌هرزها تکثیر شوند. با این حال می‌توان تمامی این عوامل را در 2 طبقه‌بندی کلی اقدامات انسانی و طبیعت قرار داد. تحقیقات دانشمندان نشان می‌دهد هیچ یک از علف‌هرزهایی که در سراسر آمریکای شمالی دیده می‌شوند بومی این منطقه از جهان نیستند.

پس چه عواملی موجب شده‌اند تا علف‌هرزها از هزاران کیلومتر دورتر، سر از آمریکای شمالی درآورند؟ گونه‌ای از علف‌هرزها موسوم به Crabgrass بومی منطقه اوراسیا (اروپا و آسیا) هستند، اما اکنون در سراسر آمریکای شمالی دیده می‌شوند. همچنین نوعی علف‌هرز موسوم به purslane در منطقه آمریکای شمالی دیده می‌شود که زادگاه آن غرب آسیاست. اروپا نیز زادگاه اصلی علف‌هرزهای زیادی است که سر از آمریکای شمالی درآورده‌اند؛ نظیرquackgrass ، نیروهای طبیعت نظیر جریان باد تأثیر قابل توجهی در تکثیر علف‌هرزها در سراسر جهان داشته‌اند. جریان‌های باد می‌توانند دانه‌های علف‌هرز را هزاران کیلومتر با خود حمل کرده و از قاره‌ای به قاره دیگر برسانند. همچنین پرندگان نیز به عنوان بخشی از طبیعت می‌توانند حامل این گیاهان بلااستفاده باشند.

مطالعات دانشمندان نشان می‌دهد دانه‌های این گیاهان به راحتی در میان پر پرندگان جای گرفته و با آنهایی که به عنوان پرندگان مهاجر شناخته می‌شوند از یک سرزمین راهی مناطق دوردست دیگری می‌شوند، اما نکته جالب دیگر این است که حتی اقیانوس‌ها نیز به عنوان عاملان طبیعی تکثیر علف‌هرزها شناخته می‌شوند. جریان‌های آبی می‌توانند دانه این گیاهان را از ساحلی به ساحلی دیگر رسانده و موجبات تکثیر در نقطه‌ای تازه را فراهم کنند. با این حال ترکیب آنها با بذر سایر گیاهان و از جمله چمن‌ها یکی از رایج‌ترین شیوه‌ها در تکثیر این نوع گیاهان به شمار می‌آید.

علف‌هرزها تهدیدی جدی برای جوامع شهری و صنایع مرتبط با آنها بخصوص کشاورزی محسوب می‌شوند، اما برخی از آنها خطراتی ماورای تصور ما دارند.

اویارسلام زرد (Yellow nutsedge): به اعتقاد بسیاری از کارشناسان اویارسلام زرد خطرناک‌ترین و بدترین علف‌هرز دنیا به شمار می‌آید. اویارسلام زرد یک علف‌هرز چند ساله با یک سیستم گسترده ریزوم‌‌ها و غده‌های زیر‌زمینی است. این غده‌‌ها قادرند هنگامی که شرایط محیطی نامناسب است به حالت خواب باقی بمانند و هنگامی که شرایط مساعد می‌شود اندام‌‌های هوایی جدید تولید کنند. این علف‌هرز عمدتاً به روش‌‌های رویشی و غیرجنسی تکثیر می‌یابد. از آنجا که اویارسلام ارغوانی به سایه حساس است می‌‌توان با محصولاتی که اوایل فصل رشد می‌‌کنند بر آن غلبه نمود با این حال به خاطر داشته باشید سایه نمی‌تواند از رشد غده‌ها جلوگیری کند. اویارسلام زرد نیز در مناطق بسیاری دیده می‌‌شود و اغلب در کنار اویارسلام ارغوانی رشد می‌کند.

پنجه‌مرغی (Bermudagrass): یک علف‌هرز چند‌ساله و از خانواده گندمیان است که تعداد زیادی ریزوم و ساقه خزنده زیرزمینی تولید می‌‌کند که به سرعت در زیر زمین گسترش می‌یابند. پنجه‌مرغی علف‌هرز بسیار مهاجمی است که کنترل آن نیز دشوار می‌باشد. سریع‌‌ترین رشد آن در آب و هوای گرم است و هنگامی که شرایط محیطی برای رشدش نامطلوب می‌‌شود به صورت ساقه‌‌های زیر‌زمینی خواب به حیات خود ادامه می‌دهد. مبارزه مکانیکی برای کنترل آن ممکن است منجر به تشکیل اندام‌‌‌های هوایی جدید در آن شود. از بعضی از ارقام پنجه‌مرغی به عنوان پوشش چمنی یا علوفه در بسیاری از مانطق دنیا استفاده می‌شود. پنجه‌مرغی در خاک‌‌های حاصلخیز با عمق کافی به سرعت رشد می‌کند. در هر دو نوع خاک رسی‌ سنگین و ماسه‌ای سبک رشد کرده و در برابر غرقاب شدن تا حدودی مقاوم است ولی در زمین‌هایی که سطح آب در آنها بالا باشد رشد خوبی ندارد. این گیاه به اسید، قلیا و تا حدودی به نمک سازگاری دارد. در زمین‌هایی که کود داده می‌‌شود واکنش آن در برابر کود بسیار مساعد است. پنجه‌مرغی در عین حال که یک علف‌هرز سمج در باغ‌ها و مزارع به حساب می‌آید و به گیاهان علوفه‌ ای، مزارع سیب‌ زمینی و سایر محصولات خسارت وارد می‌کند در غالب مناطق این گیاه را سلطان گیاهان چرا‌گاهی می‌نامند زیرا در برابر لگدمال شدن و چرای ممتد و شدید مقاومت زیادی دارد. تنها به علت این‌که دمای پایین نزدیک 2 درجه سانتی‌گراد زیر صفر موجب رکود رشد آن می‌شود نواحی کشت آن محدود است.

سوروف ( Pigweed) و برنج وحشی: این علف‌های هرز یکساله هستند و معمولا با برنج و بسیاری از محصولات مناطق معتدل و گرمسیری رقابت می‌‌کنند. این دو علف‌هرز به خوبی با محیط‌‌های آبی سازگار هستند و می‌‌توانند به سرعت رشد نموده و تکثیر شوند که همین امر آنها را به رقیب جدی برنج بدل کرده است. شباهت این دو به برنج در مراحل اولیه رشد، تفکیک آنها را از برنج برای کشاورزان هنگام وجین دستی دشوار می‌‌کند. رها کردن این علف‌هرز در مزرعه تا زمانی که بتوان آن را از برنج تفکیک کرد می‌تواند باعث خسارت شدیدی قبل از حذف آنها شود. سوروف و برنج وحشی در هر زمانی در فصل رشد قادرند جوانه ‌زنی کنند در نتیجه کنترل آنها مستلزم این است که ابتدا قبل از کاشت برنج به آنها فرصت داد تا سبز شوند و سپس با عملیات فیزیکی آنها را از بین برد.

این دو علف‌هرز علف‌های چمنی بزرگی هستند که می‌‌توانند علاوه بر برنج در بسیاری از محصولات زراعی دیگر نیز مشکل ایجاد کنند. ریشه‌‌های سوروف نیز بر اثر شخم از نقطه‌ای به نقطه دیگر و از مزرعه‌ای به مزرعه دیگر رفته که این فرآیند موجب تکثیر آن در سطح وسیع می‌شود. بذر سوروف در عمق بیش از 5 سانتی‌متری آب چندان قادر به جوانه‌ زدن نخواهند بود.

علف غاز(Goosegrass) : یک علف‌هرز یکساله تابستانه است که از مشکلات جدی مناطق گرمسیری و نیمه‌‌گرمسیری جهان محسوب می‌شود. علف غاز توسط بذر تکثیر می‌‌یابد و اغلب با علف خرچنگ اشتباه گرفته می‌شود. علف غاز قادر است در خاک‌‌های فشرده به خوبی رقابت کند، اما با اصلاح فشردگی خاک می‌‌توان با یک گیاه زراعی قوی و سالم با آن مبارزه کرد.

منابع: scientific american

national geographic