موزه‌داری در خانه‌های ایرانی

واقعیت آن است که اکنون بسیاری از خانواده‌های ایرانی را می‌توان یافت که اثری تاریخی به جای مانده از پدران خود در خانه به یادگار دارند؛ شمشیری تاریخی، کتابی قدیمی یا قرآنی گرانقدر که میراث گذشتگان است و صاحبان امروز آنها به دلیل روشن نبودن قوانین در این زمینه نمی‌توانند به خوبی از این آثار حفاظت کنند.

در واقع اگر طرح 28 ماده‌ای شناسنامه‌دار کردن اسناد و کتب خطی و هنری قدیمی در مجلس شورای اسلامی به تصویب برسد، این آثار در سازمان ثبت اسناد به ثبت رسیده و خرید و فروش آنها در داخل کشور قانونی می‌شود. کارشناسان اعتقاد دارند برای رفع نگرانی نمایندگان، مسوولان و البته مردم در ارتباط با نگهداری نامناسب از میراث مکتوب کشور و بویژه نسخ با ارزش قرآنی، تنها راه، حمایت و تقویت مجموعه‌داران خصوصی است.

دکتر جابر عناصری، قبل از آن‌که یک استاد شناخته‌شده ادبیات و فرهنگ عامه در دانشگاه‌های کشور باشد، یک نسخه‌شناس و مورخ است که حرف‌هایش در زمینه مجموعه‌داری آثار تاریخی، از جمله نسخ خطی قرآن شنیدنی است. او در این باره می‌گوید: برای حفاظت و صیانت از آثار تاریخی موجود در دست مردم، باید مجموعه‌داران خصوصی مورد حمایت قرار بگیرند و آنان به رسمیت شناخته شوند.

او در این زمینه مثالی را مطرح می‌کند و می‌گوید: اکنون بی‌شمار قرآن‌های تاریخی در خانه‌های مردم در گوشه و کنار کشور وجود دارد که هر کدام از این کتاب‌ها در جای خود اثری تاریخی به شمار می‌روند که باید مورد حفاظت قرار گیرند. این قرآن‌ها از نسل‌های گذشته پشت به پشت به صاحبان امروزی آنها رسیده است و به واسطه آن‌که میراث اجدادی به شمار می‌رود کمتر خانواده‌ای راضی به اهدای آن به مراکز دولتی می‌شود، پس تنها راه حل موجود به رسمیت شناختن این آدم‌ها قبل از شناسنامه‌دار کردن آثار آنهاست. او معتقد است خانه هر ایرانی یک موزه آثار هنری است که از آن می‌توان آثاری با قدمت‌تاریخی یافت.

این استاد ادبیات در ادامه به نکته‌ای اشاره می‌کند که شنیدنش خالی از لطف نیست. او می‌گوید: کلکسیونری آلمانی را می‌شناسم که هر ماهه به ایران می‌آید و در پاساژ‌های میدان انقلاب به دنبال کتاب‌های تاریخی از این سو به آن سو می‌رود و در پایان با بهای اندکی چندین کتاب را همراه خود به خارج از کشور می‌برد. او عقیده دارد که شناسایی این آثار که معلوم نیست چگونه سر از این پاساژ‌ها در می‌آورند، می‌تواند اولویت اصلی در صیانت این آثار به شمار روند.

او از نسخه‌های تعزیه‌ای یاد می‌کند که سال‌ها قبل از ایران به همین سبک به واتیکان فرستاده شده است، یاد می‌کند و می‌افزاید: آیت‌الله مرعشی بهترین نسخه شناس و مجموعه‌دار خصوصی بود که در طول قرن‌ها کشورمان به خود دیده و اکنون مجموعه آثارش به عنوان میراثی گرانبها برای خاورمیانه و حتی جهان به شمار می‌رود، اما آیا این مرجع عالیقدر در زمان حیات از منابع دولتی برای تشکیل چنین کتابخانه و مجموعه گرانقدری استفاده کرد.

او تقویت بخش خصوصی را مهم‌ترین حلقه گمشده در حفاظت از میراث مادی کشور می‌داند و معتقد است که سازمان‌های دولتی می‌توانند با مشوق‌هایی به خرید این آثار بپردازند، اما اگر به مرمت این آثار بپردازند می‌توان به آینده آن امیدوار بود.

اما در این میان شنیدن حرف‌های پیشنهاددهندگان طرح شناسنامه‌دار کردن آثار قدیمی و میراث فرهنگی هم لازم است. جواد آرین‌منش نایب‌رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی که یکی از پیشنهاددهندگان اصلی این طرح نیز بوده است، در این باره می‌گوید: طرح شناسنامه‌دار کردن اشیای عتیقه و میراث فرهنگی، هویت آثار موجود در گنجینه‌ها و موزه‌های شخصی‌ را برای مسوولان ذی‌ربط مشخص می‌کند.

جواد آرین‌منش روز گذشته در گفت‌وگو با ایسنا درباره طرح شناسنامه‌دار کردن اشیای عتیقه و میراث فرهنگی گفت: در کشور ما، آثار ارزشمند زیادی باقی‌مانده از پیشینیان وجود دارند. بخشی از این آثار به‌صورت پراکنده در دست مردم و در گنجینه‌ها یا موزه‌های شخصی نگهداری می‌شود. او گفت: گاهی این اشیا در معرض آسیب و خرید و فروش توسط قاچاقچیان این نوع کالاها قرار می‌گیرند و از کشور خارج می‌شوند. همچنان که اکنون بخش قابل ملاحظه‌ای از این آثار در خارج از کشور وجود دارد. بنابراین شناسنامه‌دار کردن این اشیا، یعنی مشخص شدن هویت این‌گونه آثار برای مسوولان ذی‌ربط.

کارشناسان معتقدند هرچند شناسنامه‌دار کردن آثار تاریخی می‌تواند یکی از راه‌های جلوگیری از خروج آثار تاریخی به شمار رود، اما شناسایی قاچاقچیان آثار تاریخی و برخورد شدید با آنان هم می‌تواند از این معضل جلوگیری کند.