سایه ابهام بر طرح گام به گام

طبق این طرح، به ازای هر مرحله که ایران نسبت به روشن کردن نکات به‌زعم آنها مبهم برنامه هسته‌ای خود اقدام کند، از سوی جامعه جهانی امتیازاتی را دریافت خواهد کرد که از جمله این امتیازات می‌تواند متوقف کردن برخی از تحریم‌های بین‌المللی علیه جمهوری اسلامی باشد.

هیلاری کلینتون وزیر امور خارجه آمریکا نیز در دیدار خود با سرگئی لاوروف با اشاره به این‌که ایالات متحده آمریکا به استراتژی فشار و تماس با ایران متعهد است، تصریح کرد کار‌شناسان روسیه و آمریکا در مورد استراتژی‌های موثر‌تر با یکدیگر گفت‌وگو خواهند کرد. وی همچنین از اعزام یک گروه کار‌شناسی برای مشورت با کار‌شناسان روسیه خبر داد که قرار است راه‌های حرکت به جلو در پرونده هسته‌ای ایران را بررسی کنند. پیشنهاد مرحله‌ای روسیه برای حل موضوع هسته‌ای ایران تنها 2 روز پس از مذاکرات علی‌اکبر صالحی، وزیر خارجه ایران و یوکیا آمانو، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در وین ارائه شد، مذاکراتی که به توافق ایران و آژانس برای همکاری بیشتر منجر گشت.در ایران، در اولین گام، محمود احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور به طرح روسیه واکنشی مشروط نشان داد و در مراسم ثبت جهانی «باغ شاهزاده ماهان» کرمان گفت: بحث طرح گام به گام را مطرح کردند، بسیار خوب. ما گام خود را برداشته‌ایم و با آژانس همکاری کرده‌ایم، شما نیز گامتان را بردارید و یک برنامه‌ریزی کنیم و یک قدم شما بردارید و یک قدم ما.

علی‌اکبر صالحی وزیر خارجه ایران نیز که در دیدار خود با آمانو خواستار مختومه شدن پرونده مربوط به مطالعات ادعایی علیه برنامه هسته‌ای ایران شده بود از پیشنهاد هسته‌ای روسیه استقبال و آن را اقدامی مثبت توصیف کرد.

وی گفت: این اقدام روسیه نشان‌دهنده تلاش مسکو برای گشودن درهاست، اما نیاز است برای بررسی آن ایران به طور رسمی در جریان این پیشنهاد و جزئیاتش قرار گیرد.

پس از این اظهارنظر بود که «ورشنین» فرستاده وی‍ژه وزیر خارجه و مدیرکل خاورمیانه و خلیج فارس روسیه در سفر به تهران پیام دعوت سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه از وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران برای سفر به مسکو را به محمدرضا رئوف شیبانی، معاون وزیر امور خارجه کشورمان تسلیم کرد و بنا بر آخرین اخبار قرار است که این دیدار در ماه جاری صورت بگیرد. چنین دیداری در شرایطی صورت می‌گیرد که مذاکرات میان ایران و گروه 1+5 (آمریکا، انگلیس، فرانسه، روسیه و چین به علاوه آلمان) از بهمن ماه سال گذشته متوقف شده است و چهارمین دور مذاکرات میان 2 طرف طی 4 سال گذشته که در اول و دوم بهمن 1389 در استانبول ترکیه برگزارشد، نتیجه‌ عینی در بر نداشت.

با این حال چنین طرحی در نگاه اول مورد استقبال نمایندگان مجلس شورای اسلامی قرار نگرفت و آنها با اشاره به این‌که جمهوری اسلامی از مدت‌ها پیش پاسخ سوالات غرب و آژانس را داده، طرح گام به گام را تنها تکرار مکررات دانستند و تاکید کردند که تنها راه برون‌رفت از بن‌بستی که غرب ایجاد کرده، پذیرش واقعیت صلح‌آمیز بودن برنامه‌های هسته‌ای ایران است.

علاءالدین بروجردی رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی پیشنهاد روسیه را بازگشت به نقطه اول دانست و تصریح کرد: ایران پاسخ سوال‌های غرب و آژانس را مدت‌ها قبل داده است. وی با بیان آن‌که در طرح مدالیته به سوالات آژانس پاسخ داده شده است، اظهار کرد: آژانس هم آن زمان به صورت رسمی و قطعی پاسخ‌های ایران را تایید کرد.

حسین سبحانی‌نیا، نماینده مردم نیشابور و عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس نیز با اشاره به اقدامات داوطلبانه جمهوری اسلامی در راستای شفاف‌سازی و اعتمادسازی فعالیت‌های هسته‌ای خود گفت: ایران در گذشته به ابهامات و اتهامات 1+5 و سازمان انرژی اتمی پاسخ‌های لازم و شفاف خود را داد، بنابراین توسل مجدد به روش پرسش و پاسخ معنایی ندارد. وی تصریح کرد: ایران در صورتی از پیشنهادات و طرح‌ها در جهت به سرانجام رسیدن پرونده هسته‌ای خود استقبال خواهد کرد که این طرح‌ها به دور از مسائل ادعایی و بی‌اساس ارائه شوند.

نگاهی به مواضع مختلف مقامات روسی درخصوص فعالیت‌های هسته‌ای ایران ازجمله مواضع متناقض دیمیتری مدودف رئیس‌جمهور روسیه که در ژوئن 2010 گفته بود، ایران در حال نزدیک شدن به ساخت بمب اتم است و ولادیمیر پوتین نخست‌وزیر این کشور که بارها تاکید کرده هیچ نشانه‌ای از انحراف ایران به سوی فعالیت نظامی هسته‌ای مشاهده نشده از یک سو و از سوی دیگر تصریح هر دو مقام بر مخالفت روسیه با تشدید تحریم‌ها علیه تهران می‌تواند نشانگر نوعی دوگانگی مسکو در قبال پرونده هسته‌ای ایران باشد.

روسیه تاکنون اتخاذ مواضع دوپهلو را بهترین راهکار برای حفظ منافع خود در هر دو سوی پرونده هسته‌ای ایران تشخیص داده است.مسکو اگرچه به عنوان یکی از موانع پیشرفت این پرونده در مسیر دلخواه آمریکا عمل نموده، اما سرانجام به آرامی به انتقال پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل و تصویب قطعنامه علیه ایران رضایت داده است.

با این حال به نظر می‌رسد روسیه با توجه به روابطی که با ایران و آمریکا دارد ، در تلاش است با ارائه طرح گام به‌گام بحث پرونده هسته‌ای موضوع را از شرایط بن‌بست خارج کند و مذاکرات میان تهران و 1+5 مجددا از سرگرفته شود که اگر چنین تحرکی صورت پذیرد این اقدام امتیازی برای روس‌ها خواهد بود. از نگاه سیاستمداران روسی، ایران یکی از کشورهای در حال توسعه در منطقه خاورمیانه است و راهی که ایران در برنامه هسته‌ای خود انتخاب می‌کند، نه‌تنها بر اوضاع منطقه‌ای اثرگذار است بلکه بر مکانیسم‌های جهانی توسعه فناوری هسته‌ای نیز موثر بوده و نقش مهمی را در معادلات جهانی بر عهده دارد. از این رو روسیه تلاش می‌کند جایگاه خود را در سطح بین‌الملل ارتقا دهد و در مسائل عمده بین‌المللی نقش ایفا کند.

همچنین پس از گذشت ماه عسلی کوتاه در روابط روسیه با آمریکا، دو کشور بر سر برخی موضوعات ازجمله سپر دفاع ضدموشکی، عملیات نظامی در لیبی و رویکرد به تحولات سوریه با هم اختلافات عمیقی پیدا کرده‌اند و حالا روسیه درصدد است تا مفری تازه برای حل پرونده هسته‌ای ایران پیدا کند و تغییری در فضای مذاکرات ایران و 1+5 به وجود آورد.

حسن بهشتی‌پور، کارشناس مسائل بین‌الملل در این زمینه به جام‌جم می‌گوید: به نظر می‌رسد که روسیه معتقد است گره اصلی پرونده هسته‌ای ایران به دست آمریکا باز می‌شود و این واشنگتن است که با هدایت اسرائیل از سال ۲۰۰۲ تاکنون این پرونده را به درازا کشانده و آن را به مسائل مختلفی مرتبط کرده که با اصل این پرونده کاملا بی‌ارتباط است. با این پیش‌ذهنیت بوده که مسکو پیشنهاد خود را در ابتدا با طرف آمریکایی مطرح کرده تا دیدگاه‌ واشنگتن را در این زمینه ارزیابی کند، چراکه اگر آمریکا با این پیشنهاد موافق باشد، بقیه گروه 1+5 از جمله فرانسه، چین و انگلیس نیز قاعدتا مخالفتی نخواهند کرد.

مدیر سابق شبکه العالم می‌افزاید: باید قبول کرد که این روش، ابتکار روسی است و بدون این‌که موضوع را به طرف ایرانی ارائه کند، اول بر آن شده تا بفهمد آیا دیدگاه آمریکا درخصوص این پیشنهاد مثبت است یا نه و پس از آن طرح خود را به تهران ارائه کند. چراکه اگر قرار باشد آمریکا با این طرح مخالفت کند، به نظر می‌رسد این پیشنهاد از اساس منتفی می‌شود و تلاش برای به نتیجه رساندن آن با سایر طرف‌ها بیهوده خواهد بود.

بهشتی‌پور با اشاره به این‌که روسیه درصدد است تا با اجرای این طرح بهانه را از دست آمریکایی‌ها بگیرد، تصریح کرد: روسیه می‌خواهد با زبان بی‌زبانی دو موضوع را به آمریکایی‌ها تفهیم کند؛ اول این‌که غنی‌سازی اورانیوم را در ایران به رسمیت بشناسند چون در شرط لاوروف نیامده که ایران باید غنی‌سازی اورانیوم را متوقف کند و نکته دوم این‌که روسیه این طرح را گام به گام مطرح کرده تا این‌که اقدام یک طرفه نباشد و زمانی که یک طرف اقدامی را انجام داد در مقابل اقدام دیگری صورت بگیرد. دکتر محمود شوری،‌ تحلیلگر مسائل روسیه نیز معتقد است بحث تحریم‌ها و فضایی که تحت تاثیر فشار‌های غرب در روابط خارجی ایران به وجود آمده برای روس‌ها، تبعات منفی به همراه داشته است. روس‌ها به دنبال این هستند که بعد از پایان پروژه نیروگاه هسته‌ای بوشهر احتمالا پروژه‌های جدید دیگری را در ایران آغاز کنند. این تحریم‌ها موانع بسیاری در این زمینه به وجود آورده است. بنابراین روس‌ها به دنبال این هستند که گشایشی در مساله ایجاد شود تا فضا برای کار آنها در ایران بیشتر فراهم شود.

مهدی سنایی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس نیز در مورد دلیل ارائه این طرح از سوی روسیه را روابط مسکو با واشنگتن دانسته و در این باره به جام‌جم می‌گوید:‌ روابط روسیه و آمریکا در حال بازتعریف است و دوره شیرین 3 ساله‌ای که با انتخاب مدودف و اوباما در روابط دو کشور شروع شده بود با دستاوردهای نسبی طی شده است. الان دوره‌ای است که برخی مناقشات و اختلاف‌نظرها بین دو کشور بروز کرده است و به راحتی می‌توان لحن تند پوتین در اظهارنظر نسبت به آمریکا این را حس کرد. طبیعتا پرونده هسته‌ای ایران یکی از دستور کارهای دائمی مذاکرات آمریکا و روسیه است که روسیه بهره‌برداری‌های خود را از این موضوع در چارچوب منافع ملی خود می‌کند.

بهشتی‌پور، کارشناس مسائل روسیه اعتقاد دارد سوالات بسیاری پیرامون این طرح مطرح است. وی در گفت‌وگو با جام‌جم با اشاره به این که بهتر بود این طرح همزمان به طرف ایرانی نیز ارائه می‌شد و تهران نیز فرصت کافی ‌داشت تا ابعاد این پیشنهاد را بررسی کند، می‌گوید: چون طرف ایرانی از جزئیات این طرح اطلاع کافی ندارد، موضعگیری دقیقی نیز نمی‌تواند داشته باشد. وی می‌افزاید: باید توجه داشت که ایران نیز متقابلا سوالات زیادی از طرف مقابل دارد زیرا این گونه نیست که صرفا طرف‌های غربی سوال‌کننده باشند. باید در طرح روسی این مساله روشن شود که ایران تنها پاسخگو نیست و پرسش و پاسخ باید متقابل باشد.

بهشتی‌پور با اشاره به این موضوع که در این سوالات نه‌تنها باید محدوده زمانی پرسش و پاسخ روشن باشد بلکه مشخص شود که محدوده سوالات از نظر موضوعی چه ابعادی را در بر می‌گیرد، تصریح می‌کند:‌ باید روشن شود سوالات در موضوعات مرتبط با استفاده صلح‌آمیز ایران از انرژی هسته‌ای است و اگر ابهامی در این زمینه است مرتفع شود و سوالات صرفا براساس اتهامات و حدس و گمان‌ها نباشد.

وی اضافه می‌کند: برای ایران مهم است بداند آیا با پاسخ‌دهی به این سوالات، پرونده ایران از شورای امنیت بازمی‌گردد و روند عادی خود را طی می‌کند یا خیر که این ازجمله سوالاتی است که طرف ایرانی دارد. برای مثال در مدالیته قبلی 6 سوال مطرح شده بود که ایران به آنها پاسخ داد، اما آژانس تاکید کرد که این پاسخ‌ها کافی نیست و یک سری عناوین و سوالات جدید مطرح شد و غربی‌ها خواستار آن شدند که ایران به این سوالات جدید پاسخ دهد. لذا باید مشخص شود که چه تضمینی وجود دارد که اگر ایران به سوالات مورد نظر پاسخ دهد، بعد از آن، سوالات جدید‌تری مطرح نشود.

بهشتی‌پور یادآور می‌شود: ایران بر این موضوع تاکید دارد که اگر پاسخ‌هایش به این سوالات، قانع‌کننده تلقی نشد چه اقدامی در برابر ایران انجام خواهد گرفت و می‌توانند بر این موضوع توافق کنند یعنی اگر طرفین به هر دلیل درخصوص پاسخ‌ها به توافق نرسیدند چه مرجعی باید قضاوت کند که حق با کیست؟ باید اسناد و مدارک نیز به صورت متقابل مورد بررسی قرار گیرند. به عنوان مثال، آژانس انرژی اتمی در مطالبات و سوالات جدید خود از ایران بدون این که مدرک و سندی از طرف آمریکایی بخواهد، یک سری ادعاها را در قالب سوالات جدید از ایران مطرح و تاکید کرده که تهران باید به این سوالات پاسخ شفاف دهد. در حالی که قاعده بر این است که مدعی باید در پی اثبات مدعاهای خود سند و مدرک ارائه دهد و اگر سند قابل توجهی موجود باشد باید در اختیار ایران هم قرار گیرد تا انتظار پاسخ دقیق داشته باشد. به حدس و گمان‌ها که نمی‌شود پاسخ دقیق داد.

اگرچه کلینتون به خاطر عواقب منفی در چنین طرحی برای آمریکا با زرنگی از موضع‌گیری عجولانه دور شده و آن را به مذاکرات کارشناسان آمریکایی با روسیه حواله کرده است، اما بسیاری از کارشناسان بر این باورند که ایران می‌تواند با استقبال از این طرح نشان دهد که موافق اصل گفت‌وگو، مذاکره و تعامل با نظام بین‌الملل است و بررسی طرح روسیه اشکالی ندارد و منطقی به نظر نمی‌رسد که ایران بدون این‌که طرحی به آن ارائه شده باشد، آن را رد کند.

رامین مهمانپرست سخنگوی وزارت امور خارجه در جلسه هفتگی خود در این باره گفته است: ما از این‌که روسیه با دید مثبت تلاش می‌کند تا راه‌حل دیپلماتیک را جایگزین راه‌حل‌های اشتباه تهدید و فشار کند، استقبال می‌کنیم، ولی نکته‌ای که در رابطه با بحث فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای ما وجود دارد این است که قبلا در جهت اعتمادسازی گام‌های بزرگی برداشته‌ایم و فکر می‌کنیم اعتمادسازی باید یک حرکت دوطرفه باشد.

بهشتی‌پور نیز در این باره با یادآوری این‌که باید اصل را بر این گذاشت که اقدامی مثبت انجام شده، تصریح می‌کند: پاسخ‌های ایران در راستای شفاف‌سازی خواهد بود و ایران از هر نوع اقدامی که بتواند سیاست‌هایش را روشن کند، استقبال می‌کند، اما در عین حال آنها نیز نباید دنبال بهانه‌جویی باشند. مطالبی که بر اساس مطالعات ادعایی مطرح‌شده و سندی برای آن ارائه نشده است مبنای کار خود قرار ندهند.

دکتر محمود شوری،‌ تحلیلگر مسائل روسیه نیز معتقد است اگر در رویکردهای دو طرف با پذیرش این طرح تغییری ایجاد شود یعنی هم ایران و هم آژانس بپذیرند با نگاه تازه‌ای به مساله توجه کنند و بحث‌های گذشته را ادامه ندهند، می‌توان گفت طرح می‌تواند سازنده باشد. اگر آژانس از سخت‌گیری‌های گذشته خود تا حدی کوتاه آید و ایران هم بپذیرد که سوالات را مجددا مورد بررسی قرار دهد و جواب واضحی به سوالات بدهد، این طرح می‌تواند در روند مساله تغییر ایجاد کند، اما اگر در رویکرد‌های طرفین تغییری ایجاد نشود، عملا هیچ اتفاق تازه‌ای نخواهد افتاد. در نهایت به باور بسیاری از ناظران و آگاهان امور، این که طرح تازه روسیه تا چه حد واقع‌بینانه و کارآمد است مساله‌ای است که در اصل طرح باید دیده شود و نظر نهایی ایران زمانی اعلام می‌شود که این طرح به شکلی شفاف ارائه شود.