در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
دکتر ملکولم کمبل در گفتوگوی اختصاصی با سیب
درختان، گذشته خود را به یاد دارند!
مطالعات نشان میدهند حتی دوقلوهای انسانی که از حیث ژنتیکی شباهتهای زیادی با هم دارند شانس متفاوتی درخصوص ابتلا به یک بیماری خاص را دارند. این به خاطر آن است که هر یک از قلها تجربیات شخصی متفاوتی در طول زندگی دارد. حالا نکته جالبتر این است که چنین شرایطی در دنیای درختان نیز دیده شده است. مطالعات گروهی از محققان دانشگاه تورنتو اسکاربوروگ نشان میدهد حتی درختانی که از حیث مشخصههای ژنتیکی شباهتهای زیادی دارند ممکن است در طول زندگی سرنوشت متفاوتی داشته باشند. دکتر ملکولم کمبل که در صدر این گروه تحقیقاتی قرار دارد در گفتوگوی اختصاصی با سیب به تشریح نکات جالب توجهی درخصوص درختان پرداخته است. این محقق نتایج به دست آمده از این پروژه را موفقیتی بزرگ عنوان میکند.
کمبل مطالعه اخیر را نمونه بارزی از اهمیت همکاریهای بینالمللی در عرصه فناوریهای نوین میداند. او معتقد است در این پروژه شاهد همکاری گروهی از محققان از دانشگاهها و مراکز آموزش عالی مختلف ازجمله دانشگاه سیمون فاستر، دانشگاه آلبرتا و چند مرکز تحقیقاتی دیگر بودهایم. در حقیقت با همکاری گروهی از محققان ضریب دقت نتایج به دست آمده تا میزان قابل توجهی افزایش پیدا میکند. اهمیت پروژه اخیر تا آنجا بوده است که شورای تحقیقات مهندسی و علوم طبیعی آمریکا حمایتهای لازم را از آن به عمل آورده است.
پیش از هر چیز بهتر است نکات مختصری درخصوص پروژه تحقیقاتیتان در حوزه مطالعه رفتارهای متفاوت در گیاهان و درختان بیان کنید. از چه زمانی این کار را آغاز کردید و چه عاملی موجب شد تا وارد این ماجرا شوید؟
آغاز این پروژه تحقیقاتی به حدود 4 سال پیش مربوط میشود. طی این مدت نسبتا طولانی همواره به دنبال درک بهتری درباره این نکته بودیم که درختان چگونه میتوانند خود را در برابر خشکسالیها بیمه کنند. در حقیقت مقاومت خیرهکننده آنها برای ما و بسیاری از دانشمندان جالب توجه بوده است. باید به این نکته نیز اشاره کنم که در طول این پروژه تحقیقاتی تمامی مطالعات ما بر مبنای مقاوم بودن درختان در برابر خشکسالیهای کوتاه و بلند مدت بوده است. ما در این پروژه به دنبال آن بودهایم که نظریه مهمی را مورد بررسی و آزمون قرار دهیم. بر اساس این نظریه که در نوع خود جالب توجه به نظر میرسد تاریخچه گذشته هر درخت تأثیر چشمگیری در واکنش دهی آن نسبت به شرایط و تغییرات محیطی دارد. همانطور که گفتم تمرکز اصلی ما در این آزمونها بر روی خشکسالی
بوده است.
شما درختان را از بعد ژنتیکی با دوقلوهای انسانی مقایسه کردهاید. این مقایسه میتواند برای بسیاری از خوانندگان سیب و حتی خود من تا حدودی گیجکننده باشد. لطفا اطلاعات بیشتری در این خصوص بیان کنید.
تحقیقات قبلی دانشمندان نشان میدهد، بسیاری از متغیرهای گیاهی قابلیت انتشار دارند. از اینرو میتوان وضعیتی را متصور شد که در آن شمار قابل توجهی از گیاهانی شبیه به هم از بعد ژنتیکی شروع به رویش میکنند. برای روشن شدن هر چه بیشتر این حالت به این مثال ساده توجه کنید. درخت سیب برای مردم درختی شناخته شده است. شما میتوانید تکهای از شاخه این درخت را بریده و با کاشتن آن در خاک شاهد رویش نهال کوچک اما سرزندهای از درخت سیب شوید. این گیاه نوپا از بعد ژنتیکی شباهتهای بسیار زیادی به درختی دارد که شاخه از آن جدا شده است. در کل میتوان گفت درختانی که به این روش تکثیر میشوند دوقلوهای ژنتیکی محسوب میشوند. این همان وضعیتی است که در دنیای دوقلوهای انسانی نیز دیده میشود.
در گزارشهایی که درخصوص این پروژه منتشر شده است به دفعات درباره مفهوم «اثر گلخانهای»
(nursery effect) صحبت کردهاید. منظورتان از این نوع اثر چیست؟
از مدتها پیش بسیاری از افراد در خصوص این مقوله صحبتهایی کردهاند. در حقیقت میتوان گفت اثر گلخانهای مفهوم چندان تازهای نیست. این مفهوم به این مقوله اشاره دارد که درختان و سایر گیاهانی که حتی از بعد ژنتیکی دوقلو محسوب میشوند فرآیند رشد متفاوتی میتوانند داشته باشند. گذشته از آن این گیاهان در قبال استرسها و محرکهای محیطی واکنشهای متفاوتی بروز میدهند. این واکنشها عمدتا به موطن اصلی آنها و اینکه از چه درخت اصلی گرفته شدهاند بستگی دارد. به عبارت دیگر میتوان گفت حتی درختان نیز اصل و ریشه خود را به یاد نگاه میدارند.
درخصوص فرآیند رشد درختان چه فاکتورهای محیطی بیشترین اثرات را بر درختان میگذارند؟
این فاکتورها متعدد هستند اما اگر قرار باشد به مهمترین آنها اشاره کنیم میتوانیم مواردی نظیر مجاورت با نور، میزان آبی که به گیاه میرسد و در نهایت مواد مغذی که از طریق ریشه در اختیار گیاه قرار میگیرد.
به نظر من جذابترین بخش این پروژه جایی است که در آن به مقوله حافظه مولکولی در درختان پرداخته میشود. نکات بیشتری در این زمینه ارائه کنید.
تحقیقاتی که در این زمینه انجام دادهایم نشان میدهد درختان همواره یادآوری از شرایط محیطی گذشته خود دارند. این یادآوری در مواد ژنتیکی شان یا همان رشتههای DNA صورت میگیرد. اگر قرار باشد نگاه واقعبینانهای به این مقوله داشته باشیم باید اعتراف کنیم که این یک یافته سراسر هیجانانگیز به شمار نمیآید اما در نوع خود اهمیت زیادی دارد.
آیا تاکنون تحقیقات مشابه دیگری در این خصوص در گوشه و کنار دنیا انجام شده است؟
تحقیقاتی که ما از 4 سال پیش آغاز کردهایم به کشف نقش محرکهای محیطی در فرآیند رشد و نمو گیاهان مربوط میشود. این یک موضوع جذاب است و به همین دلیل گروههای تحقیقاتی زیادی در سراسر جهان در حال بررسی این موضوع هستند؛ همچون ما، این گروهها در حال بررسی تأثیرات همیشگی و پایدار محیطی بر فرآیند رشد درختان هستند. آنها نیز به دنبال کشف این تأثیرات بر حافظه مولکولی درختان هستند.
در کل هدف اصلی که در این پروژه دنبال کردهاید، چه بوده است؟
هدف اصلی تیم تحقیقاتی در این پروژه دستیابی به درک بهتری از این موضوع است که درختان چگونه در قبال محرکهای محیطی واکنش نشان میدهند.
دکتر ملکولم کمبل در یک نگاه
ملکولم کمبل در کانادا چشم به جهان گشوده است. وی پس از سپری کردن دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد، مدرک دکترای خود را در سال 1991 از دانشگاه گالف اخذ کرده و سپس راهی دانشگاه آکسفورد شد. وی که هم اکنون در دانشگاه تورنتو اسکاربورگ حضور دارد در دپارتمان تحقیقات سلولی و زیستشناسی این دانشگاه مشغول به تدریس و تحقیق است. عمده تمرکز مطالعات تحقیقاتی وی روی زیستشناسی مولکولی، زیستشناسی سیستمی، زیست انفورماتیک، زیستشناسی گیاهی، ژنتیک و ژنومیک معطوف شده است. همچنین بررسی مکانیسمهای سلولی تأثیرگذار در رشد گیاه یکی از حوزههای تحقیقاتی مورد نظر دکتر ملکولم به شمار میآید. وی معتقد است گیاهان و بهخصوص درختان حافظه مولکولی اعجابآوری دارند که با استفاده از آن میتوانند گذشته خود را به یاد داشته باشند. وی نتایج این مطالعه را در نوع خود چشمگیر عنوان کرده است.
مهدی پیرگزی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
