باید در تشکیلات بین‌المللی ماهواره‌ها نقش داشته باشیم

بخشی از فعالیت‌های مرکز بین‌الملل ،پیگیری مباحث حقوقی است. ما در یکی دو سال اخیر و بعد از انتخابات ریاست‌ جمهوری سال 88 شاهد یک نبرد رسانه‌ای بودیم که هم ما برای رسانه‌های خارجی محدودیت ایجاد می‌کردیم و هم آنها برای ما. پیگیری‌های حقوقی مرکز امور بین‌الملل در این مدت چگونه بوده است و آیا ما هنوز هم نبرد رسانه‌ای را که در ایام پس از انتخابات داشتیم، داریم؟

به نکته بسیار مهمی اشاره کردید. ما الان در فضای کامل جنگ رسانه‌ای هستیم. اگر تا دیروز عده‌ای در بحث جنگ رسانه‌ای تردید می‌کردند و آن را ناشی از یک توهم می‌دانستند، شاید امروز کسی نباشد که جنگ رسانه‌ای را حس نکرده باشد.

به دلیل پیشرفت در تکنولوژی و ارتباطات و ابزارهای نوینی که ایجاد شد و نیز تاثیرگذاری که رسانه‌ها در تغییر نگرش افکار عمومی دارند، دولت‌های بزرگ به این فکر افتادند که استفاده از جنگ‌افزارها و ابزارهای قبلی کارآیی خودش را از دست داده است. بر همین اساس امروز رسانه‌ها بهترین و موثرترین ابزار، هم در بسط و توسعه منافع نامشروع قدرت‌ها شده‌اند و هم برای کشورهایی که رسالت تاریخی احساس می‌کنند بهترین ابزار برای بسط و توسعه فرهنگی و آرمان‌ها و ارزش‌ها هستند، لذا از این زاویه بویژه بعد از جریان انتخابات، آمریکایی‌ها و برخی کشورهای اروپایی و برخی کشورهای عربی که در این سال‌ها ابزار رسانه‌ای خود را توسعه داده بودند درصدد برآمدند تا با استفاده از این ابزار برای هجوم و فشار به ایران با هدف خیال خامی چون تغییر حکومت یا مدیریت رفتار دولتمردان اقدام کنند، لذا می‌بینیم حجم گسترده‌ای از مطالب عمدتا مغرضانه و کذب، علیه جمهوری اسلامی ایران منتشر شد که در یک سر طیف این ماجرا شبکه‌های آمریکایی و اروپایی ازجمله سی.ان.ان و بی.بی.سی بودند و در سر دیگر طیف شبکه‌هایی چون العربیه قرار داشتند که این نشان‌دهنده یک جنگ رسانه‌ای تمام‌عیار بود. این ما را به یاد جمله معروفی از الوین تافلر می‌اندازد که گفته بود در دهه‌های آینده، امپراتوری‌ها نه به دلیل جنگ‌افزارهایشان بلکه به واسطه رسانه‌هایشان، منافع امپراتوری خود را گسترش خواهند داد.

همان طور که اشاره کردم اینها آمدند و دقیقا مثل میدان جنگ فضاسازی کردند و جنگ رسانه‌ای گسترده‌ای راه انداختند. کسانی که خارج از کشور بودند، تصور می‌کردند که به زودی نظام جمهوری اسلامی سقوط کند. به قدری تاثیرات این جنگ رسانه‌ای مهم است که اگر کسی در فضا نباشد، کاملا باور می‌کند. براین اساس شبکه‌های ماهواره‌ای، فعالیت گسترده‌ای کردند و از آن طرف هم همین‌هایی که بحث جریان آزاد اطلاعات را مطرح می‌کردند و ایران را متهم به ممانعت از گردش آزاد اطلاعات می‌کردند، خودشان شبکه‌های برون‌مرزی ما را مورد اصابت قرار دادند و در چندین نوبت شبکه‌های العالم و الکوثر را با ارسال سیگنال‌های مزاحم و پارازیت‌ها از ماهواره خارج کردند. حتی فشار آوردند که شرکت‌هایی چون عرب‌ست و نایل‌ست که سرویس می‌دادند، به شبکه العالم سرویس ندهند. این تناقض بزرگی بود که وجود داشت. ما می‌دیدیم که آنها از یک طرف ما را بمباران تبلیغاتی می‌کنند و از سوی دیگر برای شبکه بی‌طرف و مستقلی مانند العالم که براساس ماموریتی مشغول فعالیت است، مانع ایجاد می‌کنند. بر این اساس دفتر حقوق بین‌الملل علاوه بر شکایت علیه شبکه‌ها و دولت‌هایی که درگیر بودند، از سازمان‌هایی هم که ذی‌مدخل بودند، این موضوع را پیگیری کرد. خود من دو بار به رئیس‌ آی.تی.یو (اتحادیه بین‌المللی ارتباطات دوربرد)‌ نامه نوشتم و رئیس سازمان هم نامه بسیار مستدلی به دبیرکل سازمان ملل نوشت. به یونسکو و کوپوس هم که یک تشکیلات حقوقی برای استفاده صلح‌آمیز از فضاست، اعتراض کردیم. همچنین به شرکت‌هایی چون عرب‌ست که این کار را انجام داده بودند، اعتراض ‌کردیم و کارهای گسترده‌ای در این بحث انجام شد.

کوپوس یا کوپیوس مخفف چند کلمه است.

Committee On Peaceful Uses of Outer Space COPUOS {به معنی کمیته استفاده صلح‌آمیز از فضای ماورای جو}

در 4 اکتبر 1957 روس‌ها موفق شدند اولین ماهواره ( اسپوتنیک 1) خود را به فضا پرتاب کنند و بشر با پرتاب اولین قمر مصنوعی وارد فضا شد. چند ماه بعد، در 31 ژانویه 1958 آمریکایی‌ها نیز اکسپلورر ـ یک را در مدار زمین قرار دادند. اینجا یک نگرانی ایجاد شد و آن این که تا دیروز رقابت در کره زمین و خشکی‌ها و دریاها بود و از این به بعد با پرتاب ماهواره، قدرت‌ها به دنبال رقابت در فضا خواهند بود. لذا یک ماه بعد از پرتاب اولین ماهواره توسط روس‌ها، مجمع عمومی سازمان ملل، قطعنامه 1148 را صادر کرد که براساس آن فضا، میراث مشترک بشریت اعلام شد. یک سال بعد مجمع سازمان ملل طی قطعنامه 13 دسامبر 1958 تاسیس تشکیلاتی مستقیم زیر نظر سازمان ملل تحت عنوان کوپوس را پیش‌بینی کرد. کار این کمیته با صدور اعلامیه‌ای در 20 دسامبر 1961 شروع شد که طی آن به دولت‌ها توصیه کرد در امر کاوش و استفاده از فضا، حقوق بین‌الملل و منشور ملل متحد را در نظر بگیرند و بر اصول آزادی فضا و اجرام آسمانی و عدم تملک ملی آنها تاکید شد. امروزه 70 کشور عضو کوپوس هستند.

ما یک حقوق هوا داریم که ناظر به مباحث مربوط به هواپیماهاست و یک حقوق فضا داریم که هر آنچه را بعد از هوا می‌شود، دربر می‌گیرد. در هیچ یک از 5 سند بین‌المللی فضا علی رغم بحث‌های زیاد در کوپوس، مرز هوا و فضا و فضا تفکیک نشده است و نظرات متفاوتی در این زمینه وجود دارد.

سابقا ماهواره‌ها کارکرد نظامی، امنیتی و تجسسی داشتند و هر کشوری که ماهواره می‌فرستاد، بخصوص آمریکایی‌ها و شوروی‌ها به دنبال چنین اهدافی بودند؛ اما با توسعه دانش بشر، امروزه استفاده از ماهواره‌ها بسیار گسترده شده است و این ابزار در بخش‌های مختلف محیط‌زیستی، پیش‌بینی تغییرات جوی و حتی پیش‌بینی زلزله، سنجش از راه‌دور، تله‌مدیسین و پخش مستقیم برنامه‌های تلویزیونی کاربرد دارد. بنابراین امروزه فضا منافع خیلی زیادی برای بشر دارد و به تدریج فضا تمامی عرصه‌های زندگی فردی و اجتماعی بشر را در بر می‌گیرد. از همین رو ماهواره‌ها چه در بحث نظامی و امنیتی و چه در بحث‌های صلح‌آمیز به محلی برای قدرت‌نمایی تبدیل شده‌اند، طوری که خیلی‌ها گفته‌اند جنگ آینده، جنگ ماهواره‌ها خواهد بود. علت هم این است که الان دیگر شما در فضا، جایی برای ماهواره ندارید و هر کسی جایی را برای خود گرفته است و قدرت‌های بزرگ ماهواره‌های زیادی دارند. امروز تمام حرکات ساکنان زمین زیر سیطره ماهواره‌هاست و تنها یک قلم آن همین پخش مستقیم ماهواره‌ای است که برای خودش دنیایی است.

بله. کوپوس ـ که امسال، 50 سال از تاسیس آن می‌گذرد ـ در این 5 دهه، 5 معاهده را به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل رسانده است که مهم هستند و من فهرست‌وار به آنها اشاره می‌کنم: اولی معاهده منشور فضای ماورای جو است که براساس آن فضای ماورای جو، صلح‌آمیز اعلام می‌شود، هیچ کشوری حق تملک و تصاحب ندارد، میراث بشریت است و اکتشافات علمی اشکال ندارد، اما نمی‌شود از آن استفاده غیرمسالمت‌آمیز داشت.دومین معاهده، موافقت‌نامه نجات است که براساس آن کسانی که به فضا می‌روند به عنوان فرستادگان بشریت تلقی شده و اگر دچار مشکل شوند، کشورهای عضو موظفند به آنها همه نوع کمک را بکنند. این معاهده جهت مساعدت به فضانوردان و بازگرداندن آنها و اعاده اشیای فضایی به دولت پرتاب‌کننده را خاطر نشان می‌‌کند.

سومین معاهده، کنوانسیون مسوولیت بین‌المللی کشورها در قبال خسارت مادی ناشی از پرتاب‌ ماهواره‌هاست که کشورهای پرتاب‌کننده مسوول هستند.

چهارمین معاهده، کنوانسیون ثبت فعالیت‌های فضایی است. اتحادیه بین‌المللی ارتباطات از راه دور (ITU)‌ در مورد پرتاب اشیای فضایی 2 وظیفه اساسی بر عهده دارد:

1 ـ اختصاص فرکانس به کشور پرتاب‌کننده به منظور جلوگیری از ایجاد اختلال در فرکانس سایر اشیای فضایی

2 ـ اختصاص فضا در مدار «زمین ثابت» یا مدار «ژنو». این مدار روی خط استوای زمینی قرار دارد و سرعت حرکت هر شیء فضایی که در این مدار قرار می‌گیرد با سرعت زمین برابر است و در ارتفاع حدود 36 هزار کیلومتری سطح زمین قرار دارد و در اسناد بین‌المللی به عنوان یک منبع «طبیعی محدود» تلقی شده است. بنابراین قانونمند کردن مقررات راجع به تخصیص سهم و فرکانس در مورد این مدار بر عهده ITU است.

پنجمین معاهده هم معاهده ماه است که میراث بشریت اعلام شد، اما دلیل این که ماه را از سایر اجرام سماوی جدا کرده‌اند این است که ماه قابل دسترس‌تر است و بشر قبلا آنجا را به تسخیر خود درآورده است و اهمیت خاص خود را دارد.در این معاهده تاکید شده که ماه متعلق به همه کشورهاست و جالب این که این معاهده از سوی کشورهای قدرتمند پذیرفته نشده است. علتش هم این است که این معاهده به نفع کشورهای در حال توسعه است. زمانی که شما بگویید ماه میراث مشترک انسان‌هاست طبیعی است، به مذاق قدرت‌های بزرگ که توانایی تسلط بر آن را دارند خوش نمی‌آید، ولی در کل به نفع کشورهای در حال توسعه است.

ما برخی از آنها را تصویب کرده‌ایم و بعضی‌ها را هم هنوز تصویب نکرده‌ایم.

نکته مهم این است که کمیته کوپوس، بسیار مهم است. زیرا اولا زیرنظر سازمان ملل است، ثانیا رژیم‌های حقوقی و کنوانسیون‌هایی که ایجاد می‌کند فردا می‌تواند هم برای ما فرصت باشد و هم چالش جدی. یعنی اگر ما حضور منسجم و هدفمندی داشته باشیم، می‌توانیم منافع خود و کشورهای جهان سوم را در آنجا ببینیم، اما اگر حضورمان، حضور منسجم و موثری نباشد در آینده در مقابل عمل انجام شده قرار خواهیم گرفت.

بحث فضا و کمیته کوپوس شباهت زیادی به بحث هسته‌ای در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی دارد و این خیلی نکته مهمی است. جمهوری اسلامی ایران یکی از کشورهایی است که وارد باشگاه کشورهای فضایی شده است، اگر نتوانیم در این تشکیلات منافع خودمان را ببینیم، قدرت‌های سلطه‌گر در آینده چارچوب‌ها و رژیم‌هایی ایجاد خواهند کرد که بتوانند از آنها به نفع خود و به ضرر کشورهای جهان سوم استفاده کنند.

درست است که ما توانایی ساخت و پرتاب ماهواره را داریم ولی درست مثل بحث هسته‌ای، استفاده از ماهواره هم در چارچوب کنوانسیون‌ها و معاهدات قرار می‌گیرد. اگر در ساخت رژیم‌های حقوقی و کنوانسیون‌ها، نقشی نداشته باشیم، قطعا رژیم‌های حقوقی در آینده دست و پای ما را خواهد بست و این نکته‌ای است که متأسفانه الان در حال اتفاق افتادن است. ما به لحاظ فناوری و تکنیکی پیشرفت‌های خوبی داشته‌ایم و نمونه آن پرتاب ماهواره‌هایی است که در این مدت داشتیم و اخیرا هم ماهواره رصد را به فضا پرتاب کردیم که عکس‌هایی گرفت و ارسال کرد و نشان داد این پرتاب موفقیت‌آمیز بوده است، اما باید توجه داشته باشیم که اینها چون در قالب حقوق بین‌الملل تعریف می‌شوند، اگر ما در تشکیلات مرتبط با ماهواره که همان کوپوس است، نقشی نداشته باشیم، فردا با مشکل مواجه می‌شویم. بنابراین ما باید به موازات فعالیت‌های خودمان در عرصه فناوری و سخت‌افزاری، به بحث نرم‌افزاری هم که حضور قوی در این تشکیلات و تاثیرگذار در تاسیس رژیم‌های حقوقی است، توجه جدی داشته باشیم.

رهبر معظم انقلاب در خطبه نماز جمعه‌ای که چندی قبل اقامه کردند منشور رابطه با مصر را بخوبی بیان کردند و با ارائه تحلیل دقیقی از تحولات منطقه، نظرات خیلی دقیقی را درخصوص مصر مطرح کردند. سازمان صداوسیما به عنوان یک سازمان زیر نظر رهبری این وظیفه را احساس کرد که باید کار بزرگی را در این زمینه انجام دهد و تقریبا از 2 ماه قبل این ایده در مرکز بین‌الملل سازمان شکل گرفت.

ما این فکر را دنبال کردیم که چگونه می‌شود ارتباط گسترده‌ای با نخبگان مصری برقرار کرد. پس از بررسی جوانب و مشورت با اشخاص مختلف در نهایت به این نتیجه رسیدیم که اگر بتوانیم هیاتی از طیف‌های مختلف مردم مصر را به کشورمان بیاوریم، به هدفمان نزدیک می‌شویم. چراکه اگر ما می‌‌خواستیم تعداد محدودی از اصحاب رسانه یا اقشاری چون هنرمندان را بیاوریم، این ما را به آن هدف بزرگ نمی‌رساند. به این ترتیب دیدیم اگر بتوانیم طیف وسیعی از مصری‌ها را بیاوریم و در ایران به گفت‌وگو بنشینیم می‌توانیم به هدفمان که ایجاد ارتباط گسترده با نخبگان است، نزدیک شویم. در مشورت‌هایی که با دفتر حفاظت منافع ایران در مصر داشتیم فهرست افراد مشخص شد. اینها افرادی بودند که اولا جایگاه مهمی داشتند و افراد موثری بودند تا بتوانند پس از سفر به ایران و بازگشت به کشورشان موجب تاثیر باشند. در نهایت فهرستی از تعدادی علما بویژه از الازهر مصر، تعدادی از نویسندگان و سردبیران نشریات مهم، هنرمندان، رهبران جوان انقلابی که صحنه‌گردان بودند و شخصیت‌هایی از احزاب مختلف تهیه شد که حدود 50 نفر می‌شدند. وقتی که صحبت‌های مقدماتی انجام شد و آنها هم پذیرفتند که بیایند، شیطنت برخی ازجمله آمریکایی‌ها و رژیم صهیونیستی آغاز شد.

آنها از طریق تهدیدات و تطمیع‌هایی که انجام دادند تلاش داشتند این سفر انجام نشود و این سفر هم چند روزی به تعویق افتاد. نهایتا هم دقیقا در آستانه عزیمت هیات مصری، اعلام کردند یک دیپلمات ایرانی به جرم جاسوسی دستگیر شده است و رسانه‌های مصر نوشتند که دیگر این سفر منتفی است و فضای سنگینی ایجاد شد تا این سفر انجام نشود. منتها چون اراده خداوند بر این قرار گرفته بود که این سفر انجام شود، خوشبختانه با پیگیری‌ها این سفر انجام شد و 45 نفر از طیف‌هایی که عرض کردم وارد ایران شدند. بنابراین فکر و ایده متعلق به سازمان‌ صداوسیما بود و برنامه‌ریزی‌ها را نیز سازمان انجام داد. ازجمله برنامه‌ها، ملاقات با رئیس‌جمهور بود که در فضایی بسیار خوب انجام شد. فضا آنقدر احساسی بود که آنها عمدتا می‌گفتند ما وقتی به کشورمان برگردیم پیگیری می‌کنیم تا رئیس‌جمهور ایران به مصر سفر کند. جلسه 3 ساعته‌ای هم با رئیس سازمان صداوسیما برگزار شد و اعضای هیات با آزادی نقطه نظرات خود درمورد تحولات مصر و آینده این کشور بیان کردند. این فضا تأثیر کاملاً مثبتی بر جای گذاشت که در نوشته‌های آنها معلوم بود. دومین جلسه همین نشست با آقای دکتر رحیم پورازغدی برگزار شد که ادامه جلسه قبلی بود. یک ملاقات کاری هم با وزیر خارجه بود که حول و حوش رابطه سیاسی می‌چرخید. تسلط وزیر خارجه به زبان عربی نکته مثبتی بود که نخبگان مصر را تحت تاثیر قرار داد.

در کنار این ملاقات‌ها برخی برنامه‌های خوب نظیر بازدید از بیت حضرت امام(ره) در نظر گرفته شده بود که هیات را بسیار تحت تاثیر قرار داد. آنها در نوشته‌ها و گفته‌هایشان تاکید داشتند برای ما بسیار جای شگفتی بود که چگونه یک رهبر بزرگ و جهانی از این خانه کوچک در مقابل دو قدرت بسیار بزرگ مانند آمریکا و شوروی ایستاد. این هیات در نماز جمعه نیز حضور یافتند و آقای شیخ جمال قطب که یکی از اعضای مهم هیات بود در نماز جمعه سخنرانی کرد. ایشان سابقا رئیس‌ شورای افتای الازهر و یکی از نامزدهای ریاست الازهر است. او در نمازجمعه تهران از اتحاد ایران، مصر و ترکیه به عنوان عاملی برای اضمحلال رژیم صهیونیستی یاد کرد.

بازدید از شهر اصفهان هم در برنامه‌های این هیات مصری بود که خیلی برایشان جالب بود، چرا که دیدند اصفهان نمادی از اوج معماری و هنر اسلامی و ایرانی است. بعضی از آنها می‌گفتند اصفهان به شایستگی می‌تواند پایتخت جهان اسلام باشد. یکی از آنها که مسوول اتاق بازرگانی بود می‌گفت من حتما وقتی برگردم برای ایجاد پرواز مستقیم میان قاهره و اصفهان تلاش می‌کنم. بازدید از برج میلاد و گفت‌وگو با شهردار تهران نیز تاثیرات خود را داشت.

حضور در مرقد حضرت امام(ره) و شرکت در مراسم 14 خرداد از دیگر برنامه‌هایی بود که هیات مصری با علاقه‌مندی در آن شرکت کرد و این که میلیون‌ها عاشق امام پس از 2 دهه از رحلت آن بزرگوار در این مراسم شرکت کرده‌اند برایشان غیرقابل باور بود و تأثیرات این برنامه‌ها را چه در زمانی که آنها ایران بودند و چه زمانی که بازگشتند، مشاهده کردیم.

عده زیادی از این افراد قبل از بازگشت به کشورشان با نوشتن مطالبی بیان کردند که ما بشدت تحت تاثیر تحولات جمهوری اسلامی ایران واقع شدیم و تصوری که ما قبلا داشتیم با تصورات فعلی‌مان کاملا متفاوت است.

البته فرصت این هیات کم بود و اگر آنها از برخی مراکز صنعتی ما بازدید می‌کردند، حتما بیشتر شگفت‌زده می‌شدند که امیدواریم در سفرهای بعدی فرصت آن فراهم شود.

افرادی که آمده بودند همان ‌طور که گفتم از طیف‌های مختلفی بودند. بعضی از آنها نسبت به جمهوری اسلامی ایران یک علاقه و شناخت قبلی داشتند که علاقه اینها پس از سفر، به مراتب بیشتر شد و این مساله را در نوشته‌هایشان منعکس کردند. عده‌ای از اینها کسانی بودند که تحت تاثیر تبلیغات مسموم غربی‌ها قرار گرفته بودند و قبل از آمدن به ایران، تصورات منفی در مورد کشور ما داشتند، اما پس از سفر بسیار تغییر کردند و تصورات منفی آنها کاملا از بین رفت. ما مصاحبه‌هایی را که اینها پس از بازگشت به مصر انجام دادند رصد کردیم که خیلی هم گسترده بود، عموما آنها از پیشرفت‌های ایران ابراز شگفتی کرده بودند و به فضای باز موجود در جمهوری اسلامی ایران هم اشاره کردند. هرچند در لابه‌لای مصاحبه‌هایشان پس از بازگشت به مصر، نکاتی هم گفته شده که البته این نکات، حواشی قضیه است، اما آنچه اصل است شگفتی مهمانان از پیشرفت‌ها، تحولات، نشاط مردم و فضای خوبی است که برای آنها ایجاد شد و این که براحتی توانستند تصویری درست از جمهوری اسلامی ایران داشته باشند. این موضوع قطعا بر شرایط جدید به وجود آمده بین دو کشور و منطقه، تاثیر خواهد داشت؛ یعنی بعد از یک قطع ارتباط 30 ساله حالا کار از سرگیری رابطه در سطح مردمی و نخبگان کلید خورده است.