آیا قورتان را می‌شناسید؟

به گزارش ایسنا، مناطق شرقی استان اصفهان در امتداد زاینده‌رود تا تالاب گاوخونی، تاریخ و قدمتی کهن دارند و وجود آثار تاریخی و باستانی سالم و نیمه‌مخروبه در طول مسیر تالاب و اطراف آن، نشانی بر این مدعاست. روستای «قورتان» نیز در مرکز دهستان گاوخونی در فاصله‌ حدود 120 کیلومتری شرق اصفهان، مهری پراصالت بر این محدوده زده است.

هرچند براساس متون کهن و بررسی باستان‌شناسان، از پیدایش روستای تاریخی «قورتان» تاریخچه‌ درست و دقیقی در دست نیست، اما به گواه نام‌ها و محل‌هایی که در این روستا وجود دارند، قدمت آن به سال‌های 421 تا 439 میلادی، یعنی زمان حکومت بهرام پنجم (بهرام گور فرزند یزدگرد اول) برمی‌گردد، حتی سنگ قبرهای گورستان باستانی آن نیز به دوره‌های تاریخی پیش از اسلام مربوط می‌شود و در نوشته‌های «ابن حوقل» ـ از جغرافی‌دانان قرن چهارم هجری قمری ـ نیز نام ارگ (قلعه) این روستا به‌چشم می‌خورد. براساس نوشته‌های کهن نیز «قورتان» در دوره‌ حکومت سلسله‌های دیلمیان و سلجوقیان، انبار مهمات و قلعه‌ای دفاعی برای مردم بوده است.

براساس این گزارش، این همه هویت و تاریخ، در نقطه‌ای از ایران جمع شده که کمتر کسی نام آن را شنیده و حتی با چندبار تکرار، نام آن را می‌تواند به خاطر بسپارد، این فراموشی آسیبی است که می‌تواند یک‌تنه این همه هویت را از بین ببرد.

از سوی دیگر، موقعیت جغرافیایی بخش تاریخی این روستا که در ارگی با وسعت حدود 43هزار مترمربع قرار گرفته است، عاملی جدی برای نابودی آثار باقی‌مانده از هزار سال پیش مربوط به دوره‌ دیالمه مانند «ارگ قورتان»، «قلعه نواب»، مساجد «پایین»، «بالا»، «ابراهیم»، «غلامرضا» و «مسجدجامع»، «کبوترخانه»، «آسیاب آبی»، حمام، «نخلدان»، بازار، جوی آب، باغ‌های داخل ارگ، آب‌انبار و خانه‌های قدیمی با معماری سنتی است.

دبیر انجمن دوست‌داران میراث فرهنگی «ارگ زنده‌رود قورتان» در این‌باره توضیح داد: یکی از مهم‌ترین دلایل تخریب و نابودی تدریجی بخش تاریخی روستای قورتان که در ارگ قورتان قرار گرفته، رودخانه‌ی زاینده‌رود است. قرار گرفتن این ارگ در حاشیه‌ زاینده‌رود به‌دلیل طغیان کردن رودخانه در برخی فصول سال سبب وارد شدن آسیب‌هایی به ارگ شده است.

سیدحسن فاطمی با اشاره به طغیان رودخانه‌ی زاینده‌رود برای نخستین‌بار در سال 1384 و رسیدن آب تا بخش‌های میانی ارگ، ادامه داد: در دو ضلع غربی و جنوبی ارگ، پوشش گیاهی حاشیه‌ زاینده‌رود سبب وارد شدن آسیب‌هایی به بدنه‌ ارگ شده است. از سوی دیگر، این ارگ با دو ضلع شرقی و شمالی جاده‌ی اصلی قورتان در ارتباط است و از این جاده، کامیون‌های سنگین عبور می‌کنند. حرکت این کامیون‌ها تا کنون سبب ایجاد چند ترک روی برج و حصار ارگ شده است.

وی تأکید کرد: تهدیدهایی که متوجه دو طرف رودخانه‌ زاینده‌رود و جاده‌ اصلی روستا به مرکز بخش ارگ است، آسیب‌های زیادی را به بدنه وارد می‌کند.

درست وسط ارگ 1100 ساله‌ قورتان، در دوره‌ صفویه حسینیه‌ای با آجرچینی و هشتی‌های خاص ساخته شده است که برای آخرین‌بار 70 سال پیش تعمیراتی روی آن انجام شد؛ ولی 14 سال پیش، مردم روستا به‌دلیل برگزاری مراسم «زار خاک» در دهه‌ محرم آن را تخریب کردند و به جای آن، حسینیه‌ای با آجرهای سه‌سانتی و ارتفاعی بلندتر از بناهای داخل ارگ ساختند.

فاطمی در این‌باره اظهار کرد: در ایام دهه‌ اول محرم به‌دلیل حضور تعداد زیادی از مردم و کمبود فضا، هیأت امنا به بهانه‌ کوچک بودن فضای حسینیه، آن را به‌طور کامل تخریب کرد و بنایی با آجر سه‌سانتی که با دیگر بناهای ارگ هم‌خوانی ندارد، در میان ارگ ساخت.

وی ادامه داد: در آن زمان، مردم روستا از موضوعی به نام میراث فرهنگی اطلاعی نداشتند، در حالی که اگر این ارگ همانند ارگ بم، اوایل انقلاب در فهرست آثار ملی به ثبت می‌رسید، هم‌چنان استوار در جای خود ایستاده بود. 11 سال بعد از تخریب مسجد، یعنی در سال 1387 ارگ قورتان در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.

او با اشاره به وجود یک بازار قدیمی در این ارگ تاریخی، بیان کرد: در گذشته، حدود چهار خانواده داخل ارگ زندگی می‌کردند که با زیاد شدن تعداد اعضای خانواده و نیاز به وجود فضایی بزرگ‌تر برای آن‌ها، این خانواده‌ها مجبور به ساخت خانه‌هایی در ضلع شرقی و شمالی خارج از ارگ شدند. آن‌ها به مرور از بناهای داخل ارگ به‌عنوان مکانی برای ذخیره کردن علوفه و نگهداری دام استفاده می‌کردند. این قضیه هنوز هم ادامه دارد.

این دوست‌دار میراث فرهنگی و اهل روستای قورتان با تأکید بر وجود پتانسیل‌های بالایی که ارگ قورتان برای جذب گردشگر دارد، به گویش پهلوی مردم این روستا که هم‌چنان توسط برخی مردم روستا مورد استفاده است، اشاره و بیان کرد: قرار گرفتن تالاب گاوخونی در 45 کیلومتری غرب ارگ و وجود تپه‌های ماسه ای در غرب منطقه‌ ورزنه، ظرفیت و پتانسیل‌های خوبی برای جذب گردشگر ایجاد می‌کند و از آن‌ها می‌توان استفاده کرد.

فاطمی با اشاره به توجه اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان اصفهان به این روستای تاریخی و مرمت برخی از بناهای آن، گفت: زنده ماندن ارگ قورتان فقط با زندگی مردم در آن و توجه ویژه‌ مسؤولان امکان‌پذیر است. این ارگ تاریخی اکنون حال خوشی ندارد و به مرور، عوامل آسیب‌زای اطرافش آن را از پا می‌اندازد.