تلاش برای ایمنی راهپیمایی‌های فضایی

در حال حاضر طیف وسیعی از کارکردهای خدمه فضایی در چارچوب راهپیمایی فضای (EVA) تعریف می‌شود فعالیت‌های این چارچوب به هر‌گونه فعالیت اجرا شده توسط خدمه ملبس به لباس فضایی تحت فشار در محیط‌های فضایی یا محیط‌های فاقد تنظیمات فشاری اطلاق می‌شود. در این میان لزوم ملاحظه و پیش‌بینی استانداردهای زودهنگام آمایش راهپیمایی فضانوردان و همچنین اعمال پروتکل‌ها و تشریفات قانونی جدید با هدف تامین شرایط مساعد و حفظ شاخص‌های پزشکی و سلامت فضانوردان از جمله اقدامات مقتضی برای احراز شایستگی حضور در مأموریت‌های فضایی آینده محسوب می‌شود.

چندی پیش و به دنبال سومین گردش کوتاه خدمه فضاپیمای اندیور به خارج از ایستگاه فضایی بین‌المللی، چیزی نمانده بود که مساله‌ای ظاهرا عادی و کم اهمیت برای یکی از فضانوردان به مشکل بزرگی بینجامد که برنامه‌ریزی و سرنوشت یک مأموریت فضایی را بر باد دهد؛ به طوری که ناسا اعلام کرد اندرو فیوستل، در مورد راهپیمایی فضایی با چشمان اشکبار درس ارزشمندی گرفته است. در همین رابطه الیسون بالینگر ـ افسر ارشد مأموریت راهپیمایی فضایی ـ در توصیف مشکلی که فیوستل در هنگام راهپیمایی با آن مواجه شده بود به نکته جالبی در مورد اشک چشم اشاره می‌کند. جریان ازاین قرار است که در فضا اشکی روی صورت نمی‌چکد و به جای خروج از چشم عملا به صورت توده‌گردی پیرامون کره‌چشم درمی‌آید. مشکل گلوله شدن قطرات اشک که ناراحتی چشم‌ها و مخدوش شدن بینایی را به همراه دارد در حالی بروز می‌کند که کاری از دست فضانورد برای رفع آن برنمی‌آید. با این وصف چند قطره اشک در شرایط ریز گرانشی و به هنگام راهپیمایی فضانوردان می‌تواند دردسر بزرگی را رقم بزند.

این مشکل همزمان با خاتمه راهپیمایی فضایی 2 نفر از فضانوردان آمریکایی رخ داد که پیشتر در قالب تیم خدمه 6 نفره شاتل اندیور وارد آزمایشگاه فضایی شده بودند. فیوستل پس از خارج شدن از پایگاه به قصد انجام عملیات تعمیر و مرمت در بخش روسی ایستگاه، متوجه می‌شود مقداری از محلول ضد مه‌گرفتگی که وی برای بخش داخلی کلاه محافظش به کار برده بود به صورت قطرات مایع درآمده‌اند.

فضانوردان با تجربه‌تری نظیر بالینگر می‌گویند چنین اتفاقی را چندین بار در گذشته دیده‌اند که در واقع زمانی بروز می‌کند که فضانورد درخصوص استعمال ترکیب مه شکن و اندازه دقیق آن دقت لازم را بعمل نمی‌آورد. در نتیجه محلولی که قرار است دید صاف و بی‌اشکالی برای چشمان فضانورد فراهم کند می‌تواند بر حسب اتفاق به صورت قطراتی وارد چشم خدمه فضایی شود. جالب است که این محلول مه شکن همانند مواد صابون دستشویی است و کسی که تجربه ورود صابون به چشمش را داشته باشد درک می‌کند که در چنین شرایطی فضانورد بخت برگشته چه حس و حالی دارد.

به سرانجام رسیدن این مأموریت راهپیمایی، در حالی بود که یک راهپیمایی فضایی دیگر توسط 2 فضانورد اندیور در خارج از ایستگاه تحقیقات مداری به عنوان آخرین راهپیمایی در دستور کار خدمه اندیور گنجانده شده بود. این مأموریت آخرین باری خواهد بود که فضانوردان آمریکایی حضور یافته در شاتل فضایی برای انجام یک راهپیمایی در آزمایشگاه مداری بیرون می‌روند. براساس اعلام ناسا یک راهپیمایی فضایی برای مأموریت آتلانتیس در تیرماه برنامه ریزی می‌شود،اما توسط خدمه ایستگاه فضایی بین‌المللی اجرا خواهد شد و فضانوردان آمریکایی از راه رسیده شاتل در آن حضور ندارند.

مأموریت شاتل اندیور موسوم به STS134، حکم یک ماموریت پیش از آخرین پرواز را برای برنامه شاتل آمریکایی خواهد داشت. پس از روانه‌سازی برنامه‌ریزی شده آتلانتیس در تیرماه، برنامه 3 دهه‌ای ناسا پایان خواهد گرفت و شاتل‌ها حکم اشیای قدیمی و عتیقه را خواهند یافت.

در این میان و با هدف پیش‌بینی استانداردهای قراردادی راهپیمایی فضایی، ارائه پروتکل‌های جامع و کارامد درخصوص رژیم‌های پیش آمادگی فضانوردان از جمله ابزارهای اطمینان‌بخش برای طراحی و اجرای موفقیت‌آمیز و طبق برنامه، مأموریت‌های خروج به حساب می‌آید. در همین رابطه به جای مدل متداول اردوی شبانه در یک هوابند که برای آمادگی خدمه فضایی استفاده می‌شود، یک رژیم تمرینی پیش‌ساز آمادگی راهپیمایی فضایی مطرح شده که از قرار معلوم با اقبال فراوانی نیز مواجه شده است. این پروتکل راهپیمایی فضایی یک برنامه تمرین عملیات پیش‌ساز و مشتمل بر تمرینات سبک و تنفس است که به‌طور غیررسمی تحت عنوان حرکت کند نمایشی شناخته می‌شود و قضاوت اهل فن را به عنوان موفقیتی چشمگیر به همراه داشته است.

از سوی دیگر ملاحظات پزشکی و سلامت فضانوردان طی اجرای مأموریت‌های راهپیمایی فضایی به عنوان بخش مهم و لاینفک طراحی و برنامه‌ریزی برنامه‌های فضایی، نیازمند اعمال پروتکل‌ها و گذراندن تشریفات قراردادی برای کسب مهارت و احراز شرایط راهپیمایی فضایی خدمه، پیش از پاگذاشتن به شاتل است. پروتکل‌های پزشکی و سلامت خدمه فضایی در مورد مأموریت‌های خروج از پایگاه و راهپیمایی فضانوردان از اهمیت و حساسیت بیشتری برخوردار است چرا که با شرایط فوق‌العاده به لحاظ تنظیمات فشاری و مخاطرات بالقوه حضور در محیط خارجی سر و کار دارد.

در همین رابطه گزارش بهداری هوایی ناسا نشان داده با عنایت به رویکرد جدید تأمین و مراقبت پزشکی برای پیشگیری از ناخوشی ناشی از تقلیل فشار هوا و حالت‌های تهوع و کاهش هوشیاری مربوطه هیچ‌گونه نشانه بیماری پزشکی وجود ندارد. این حالت ناخوشی، مشابه همان کرختی دردناکی است که غواصان به هنگام مواجهه با تغییر فشار و صعود سریع و بدون مکث به سطح آب با آن روبه‌رو می‌شوند و خروج حباب‌های گاز از بافت‌های بدن و اختلال در گردش خون را به همراه دارد. به اعتقاد سر فرماندهی پرواز ایستگاه فضایی بین‌المللی، رویکرد جدید ناسا برای تخصیص این پروتکل پزشکی با استقبال فضانوردان روبه‌رو شده است. زمانی که پروتکل جدید گواهی بهداشت فضاپیمایی برای خدمه به اجرا گذاشته شد، فضانوردان فقط بازخورد مثبت نسبت به این پروتکل داشتند.

خدمه فضایی از ساده گردانی پروتکل و تسهیل شرایط و تشریفات آن ابراز رضایت زیادی داشتند. این پروتکل بهداشتی نه احتیاج به زمان زیادی برای ماسک‌های اکسیژن داشت و نه مستلزم اردوی شبانه بیرونی بود. با این تفاصیل، پروتکل جدید با اقبال و نظر مساعد زیادی روبه‌رو شده تا جایی که احتمالا به روشی مقبول و مطلوب فضانوردان برای آمایش‌های آینده راهپیمایی فضایی بدل خواهد شد.