در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پای صحبت گروه برنامهساز «گره»
مدرنیته و تفاوتی که احساس میشود
پای مباحث اجتماعی که در میان است، با طیف گستردهای از عناوین و موضوعات مختلف روبهرو هستیم که هریک به عنوان مثالی ملموس در زندگی شهریمان تلقی میشود، خاصه در برنامهای چالشی که محور اصلیاش پرداخت به معضلات اجتماعی با دیدی نقدگونه است.
در این حوزه، برنامههای بسیاری به عنوان مستندهایی در قالب گزارش و میزگرد طراحی و پخش شده است. در این میان، شبکه 3 سیما در شکل و فرمی جدید، برنامهای را روی آنتن برده که در زمان پخش خود، نظر متفاوت مخاطبان را جلب کرده است. برنامه «گره» که با رویکرد متفاوتی نسبت به سبک زندگی تهیه میشود، با نگاهی به مدرنیته و آثار سوء آن در جامعه، در حقیقت به یک تعریف متفاوت از شیوه زندگی رسیده است و با دعوت از کارشناسان و ارائه مباحث طبقهبندی شده به بیان معضل و راهکار میپردازد.
گره علاوه بر نگاه نقادانه، صاحب ایده و روشی است که آن را نسبت به برنامههای دیگر از این نوع متمایز میکند؛ چراکه در کنار طرح مساله به واکاوی و بسترسازی برای ارائه راهحل گام برمیدارد و این موضوع به واسطه حضور برنامهسازانی میسر است که هرکدام دغدغه ایجاد یک زندگی متفاوت و تحول فکری و عملی در شیوه و سبک زندگی جامعه ایرانی ـ اسلامی دارند. با تعدادی از عوامل این برنامه همکلام و نظراتشان را درخصوص رویکرد گره جویا شدیم.
گره متولد میشود
برنامه گره از همان ابتدا از همفکری تمام عواملش برای ایجاد تغییر در ساختار و محتوای برنامهسازی اجتماعی بهره برده است. حسین افشار (تهیهکننده) درباره تولید این برنامه میگوید: «اتاق فکر ما یک خاصیت متفاوت نسبت به دیگر برنامههای سیما دارد و آن این که ما با هدف ساخت برنامه پیش نیامدهایم، بلکه برای رسیدن به یک هدف کلیتر گره را انتخاب کردهایم. بنده پیش از طراحی این برنامه به واسطه تولید مستندی درباره بومیان استرالیا به این کشور سفری داشتم. پس از بازگشت به ایران، ذهنیتی که از یک کشور کاملا مدرن به آخرین نمونههای دستاوردهای مدرنیته در من شکل گرفت، به مقایسهای انجامید که باعث شد نسبت به فضای اجتماعی ـ فرهنگی ایران که رو به مدرنیته نهاده است (البته با یک کپی بد فرم) بیشتر فکر کنم و نشانههایی دیدم از ورود ابزارهای غربی که به مدرن شدن ما منتهی میشود، اما جامعه در استفاده از آن نادرست عمل میکند.»
او ادامه میدهد: «با این طرز فکر، گرهای در ذهنم پدید آمد، نه به این دلیل که چرا فضای شهری ما به طور کامل رو به مدرنیته حرکت نمیکند، بلکه اینجا برخی عوامل شعار جامعه را تحت تاثیر قرار داده است که با زندگی ما فرسنگها فاصله دارد. پس تصمیم گرفتیم برنامهای بسازیم که مردم را نسبت به وضعیت پیشرویشان آگاه کنیم و با رایزنیهایی که در جلسات متعدد با مدیریت شبکه 3 داشتیم، برآن شدیم تا یک «90» اجتماعی تهیه کنیم؛ چیزی که در حوزههای سیاسی و اقتصادی نیز مورد استقبال مهندس ضرغامی بود. تحقیقات ابتدایی ما 9 ماه به طول انجامید، چراکه کار کردن در این حوزه با وجود تعدد موضوعی و نبود متخصصانی که تجربه عملیاتی داشته باشند، بسیار سخت است.»
تلفیق فضای تولیدی و زنده
مسائل حوزه اجتماعی با وجود جذابیتهای موضوعی به بستری برای تولید تنوع فرمی نیز نیازمند است. آنچه در برنامهسازی با نام پلیبک نامیده میشود و پیشروی بیننده به عنوان گزارشهای مستند قرار میگیرد، بهترین ابزار برای ایجاد این واریته ساختاری است. افشار درخصوص بخشبندیهای برنامه گره میگوید: «این برنامه نیاز داشت تا پلیبکهای بسیار جذابی داشته باشد، چون از طرفی برای نشان دادن مستنداتی در قالب گزارشهای مردمی و اجتماعی بهترین نوع تفهیم موضوع است و از طرف دیگر، برنامه گره قصد داشت فضای مستندسازی اجتماعی را با تحولی چشمگیر در برنامهسازی وارد کند.»
برنامه گره در کنار فرم تولیدی، بخش عمدهای از محتوا را به صورت زنده و از استودیو به مخاطب ارائه میکند. گرچه این برنامه چند قسمت ابتدایی خود را به صورت ضبط شده روی آنتن فرستاد تا بتواند آغازی منسجم و قابل پذیرش داشته باشد، اما پس از آن در قالب زنده پخش شد؛ فرمی که بیننده بیشتری نیز دارد. این تلفیق فضایی به مدد اجرای مسلط میلاد دخانچی امکانپذیر شد. او که سالها خارج از ایران زندگی کرده، پس از بازگشت در شبکه پرستیوی به برنامهسازی در حوزه مسائل سیاسی ـ اجتماعی پرداخته است و در برنامه پرطرفدار «دلینگ» علاوه بر تهیه، اجرای چند قسمت پایانی را نیز به عهده داشته است. او درباره علاقهمندیاش به محتوای برنامه گره میگوید: «علاقهمندی به این حوزه از کنکاش در گفتمان انقلاب اسلامی شروع میشود. در بحث جریان اجتماعی داخل کشور، حرکتی را شاهد هستیم که مستقل از نمادهای ما پیش میرود و اگر شعار انقلاب را که غرب و شرق را به عنوان یک پارادایم کنار میزند و عقلانیت ایرانی ـ اسلامی را جایگزین میکند، مد نظر قرار دهیم، شاهد هستیم که موجودیت حال حاضر ما با این گفته فاصله دارد و این یک گره در درون من بود و با این نگاه و دغدغه وارد برنامه شدم.»
جایگزینی سنتها به جای مدرنیته
برنامه گره در تمام مراحل تولیدش از تیم اتاق فکر به عنوان طراح و مجری بحثهای مختلف بهره میبرد. خانم محور (سرپرست تیم پژوهش) در این خصوص میگوید: «در پرداخت به مسائل اجتماعی از ابتدا سراغ معضلات کلان نرفتهایم. در دستهبندیای که در این حوزه انجام گرفت، به واژه سبک زندگی رسیدیم که هم بار مثبت دارد و هم بار منفی. در ادامه به بررسی این مفهوم در جامعه پرداختیم و مشاهده کردیم در بروز ناهنجاریها هم خودمان مسوولیم، هم نخبگان و هم مسوولان. در این ارتباط چیزی حدود شش هفت ماه به پژوهش پرداختیم و از فضای آکادمیک جامعهشناسی برای تولید یک الگوی ایرانی ـ اسلامی استفاده کردیم. ما نیازمند الگویی بودیم که در تولید پژوهش از آن بهره بگیریم، ولی چنین تعریفی وجود نداشت. پس ملزم شدیم در اتاق فکر برنامه مصداقها را تئوریزه و به یک الگوی مناسب که خود آن را تولید کردهایم، دست یابیم.»
شیوه و سبک زندگی در وهله نخست برگرفته از فرهنگ آن کشور است. از اینرو میتوان تغییر در شیوه زندگی را نیز با بهرهگیری از داشتههای ارزشمند هر جامعه میسر ساخت و این نکتهای است که برنامهسازان گره به آن اهتمام میورزند. اما در حوزه تحول فکری و عملی در سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی چگونه میتوان از گذشته غنی اجتماعی ـ فرهنگی جامعه استفاده کرد؟
میلاد دخانچی در اینباره معتقد است: «ما به مدرنیته به عنوان یک پارادایم نگاه میکنیم که مستقل از سنت و عقلانیت پشت سر آن است و با آن سر چالش داریم چون تولیدکننده بحرانی است که با آیین دینی، فرهنگی و نمادهای ما مطابقت ندارد و اگر سبک استفاده از آن عوض شود، مدرنیته به شکل امروزی خود به هم خواهد خورد، اما در این میان، ما گذشتهای داریم که تحقیق درباره عقلانیت سنتی آن پروژه ملی ماست. اما این ایده تلفیقی که خوبهای مدرن را برداریم و بدها را کنار بگذاریم، صد در صد محقق نخواهد بود. شعار این برنامه نیز به معنای برگشت به سنتها نیست، بلکه ما میخواهیم به سمت سنتها و یک روایت متفاوت حرکت کنیم.»
یکی از مصداقهای برنامه گره، نوع بازی کودکان در جامعه ماست. این برنامه به شکلی که هر مکتب درمان مدار و روانشناسانه بازیهای کامپیوتری را رد میکند، در جهت رواج فرهنگ بازیهای اصیل ایرانی میان کودکان برنامهای را تهیه کرد و با دعوت از کارشناسان به بررسی و چالشهای این سبک زندگی و جایگزینی شیوهای متفاوت که بر پایه بازیهایی چون هفت سنگ و... استوار است پرداخت. مجری گره میگوید: «در بحث بازیهای کودکان اقدام به ترویج شیوهای متفاوت کردیم که با هویت جامعه ما سازگاری دارد و ما در ناخود آگاه خود آن را میپذیریم. این بستر آگاهانه نیز در لایههای مختلف بحرانی جامعه وجود دارد و پروژهای دراز مدت را میطلبد که امیدوارم در برنامه گره
محقق شود.»
آزاده خواجه نصیری
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
