کارنامه درخشان «شاپور»

ساخت این بنا به دوره هخامنشیان باز می‌گردد اما مهم‌ترین کتیبه دوره ساسانی بر آن نگاشته شده است.

این کتیبه توسط شاپور اول ساسانی نوشته شده و دارای ویژگی‌‌های فراوانی از نظر تاریخی، سیاسی و زبانی است. شاپور یکی از قدرتمندترین شاهان ساسانی و پسر اردشیر بابکان ـ بنیانگذار این سلسله ـ صاحب قدرت شد و از آغاز کار در پی گسترش قلمرو حکومت خود بود.

در آن زمان سرزمین ایران از چند سو در خطر بود: از جانب شرق حکومت کوشانیان که بتازگی نیرومند شده و از نظر اقتصادی بسیار رشد کرده بودند، بنای مخالفت با ایران را گذاشته بودند. از دیگر سو مرزهای غربی توسط رومیان بشدت تهدید می‌شد و همچنین خطر هجوم بدویان به گذرگاه‌های قفقاز وجود داشت. اما تنها پاسبانی از این سرحدات، هدفی نبود که شاه جدید ساسانی دنبال می‌کرد. او تصمیم داشت همه این سرزمین‌ها را مطیع ایران کند؛ از این رو ابتدا راهی شرق شد و توانست پایتخت زمستانی شاهان کوشان، یعنی پیشاور را تصرف کند. او پس از اشغال دره سند به شمال تاخت، هندوکش را درنوردید و ایالت بلخ را تسخیر کرد. سپس از جیحون گذشت و سمرقند و تاشکند را مطیع ساخت. بدین ترتیب حکومت کوشان منقرض شد و سرزمین‌های آنان نقشه ایران ساسانی را گسترده‌تر کرد.

شاپور پس از اطمینان از حفظ و گسترش مرزهای شرقی، راه غرب را در پیش گرفت و پس از پشت‌سر گذاشتن سوریه با رومیان روبه‌رو شد که این مواجهه نیز به شکست رومیان انجامید و باعث شد آنها خراج هنگفتی چون واگذاری سرزمین‌های بین‌النهرین و ارمنستان به ایران را تقبل کنند. پس از 15 سال جنگ با رومیان از سر گرفته شد و این بار شاپور پیروزی بزرگ‌تری را در کارنامه خود ثبت کرد و آن غلبه بر امپراتور پرآوازه روم، والریانوس و به اسارت درآوردن او همراه با 70 هزار نفر از کارآمدترین یارانش بود. خوب است شما گردشگران عزیز بدانید که شاپور متخصصان رومی را برای ساخت اردوگاه‌های نظامی، سدها، پل‌ها و بناهای بسیاری که هنوز هم بقایای برخی از آنها در خوزستان بر جای مانده، به کار گرفت.

در مجموع شاپور 3 بار به روم لشکر کشید و هر بار با پیروزی باز گشت. پس از این پیروزی‌ها بود که او دستور داد تا شرح آنها را بر دیواره‌های کعبه زرتشت بنویسند. این کتیبه که امروز شما آن را ملاحظه می‌کنید، به 3 زبان که در آن روزگار از نظر سیاسی و دیوانی، زبان‌های مهمی به شمار می‌رفتند، نوشته شده است:

1ـ زبان پارتی (پهلوی اشکانی) در 30 سطر، بر دیوار غربی. این زبان با آن‌که متعلق به سلسله پیشین بود هنوز هم یکی از زبان‌های رسمی بود؛ چراکه شاهنشاهی ساسانی در زمان شاپور اول هنوز بسیار جوان بود و ارتباط زبانی و فرهنگی‌اش با دوره پیش از خود آنقدرها کمرنگ نشده بود.

2 ـ زبان فارسی میانه (پهلوی ساسانی) که زبان رایج میان مردمان پارس و زبان مادری شاپور بود. این نگاشته دارای 35 سطر است و بر دیوار شرقی به یادگار مانده.

3 ـ زبان یونانی در 70 سطر که بر دیوار جنوبی کعبه زرتشت نوشته شده است. رواج و اهمیت زبان یونانی به سالیان دراز پیش از اسقرار ساسانیان باز می‌گشت و سوغات ناگزیری بود که بازماندگان اسکندر طی حکومتی نزدیک به یک قرن به ایران آورده بودند و تا مدت‌ها زبان بین‌المللی آن روزگار به شمار می‌رفت. در این میان کتیبه‌ای که به خط پهلوی ساسانی نوشته شده آسیب فراوانی دیده، اما تحریر یونانی و پارتی آن کمتر مورد فرسایش و آسیب قرار گرفته است.

اگر شما هم روزی در پای این کتیبه به تماشا بنشینید، خوب است بدانید که محتوای آنچه شاپور خواسته تا در این کتیبه گنجانده شود را می‌توان به 3 بخش کلی تقسیم کرد:

1ـ مقدمه. او در این بخش خود را شاه ایران و انیران (غیر ایران) می‌خواند و با آوردن نام پدرانش خود را معرفی کرده و بر نژاده بودن خویش تاکید می‌کند.

2 ـ پس از این معرفی متن اصلی کتیبه با برشمردن نام استان‌ها و شهرهای مهم ایران آغاز می‌شود که با این کار قصد دارد محدوده جغرافیایی‌ای را که در گسترش آن بسیار کوشیده است، مطرح کند. سپس به شرح نخستین لشکرکشی‌اش به روم می‌پردازد که در آن کارزار ابتدا با سپاه گردیانوس می‌جنگد و پس از آن‌که او کشته می‌شود، با امپراتور جدید نیز مبارزه می‌کند و او را هم شکست می‌دهد. سپس به شرح دومین لشکرکشی‌اش به روم می‌پردازد؛ در این بخش از متن کتیبه، شاپور سرزمین‌های اشغال شده توسط سپاه ایران را برمی‌شمارد، در ادامه مهم‌ترین پیروزی خود در برابر روم را که به شکست والریانوس و به اسارت درآمدن او انجامید، گزارش می‌کند. پس از شرح این جنگ‌ها ذکر تاسیس آتشکده‌هایی می‌رود که شاپور در جاهای مختلف برای روان خویش یا اعضای خاندان خود بر پا داشته است و نذرها و اعمال دینی‌ای که برای روان خود یا خاندان سلطنتی و نیاکانش چون ساسان و اردشیر به جای آورده را به تفصیل بیان می‌کند.

3 ـ در انتها متن کتیبه را با توصیه به آیندگانش به پایان می‌رساند. او در این خاتمه یادآور می‌شود که به دست آوردن همه آن سرزمین‌ها به یاری ایزدان انجام گرفته و از بازماندگان می‌خواهد تا در اعمال دینی و آیینی بکوشند. در جمله پایانی این کتیبه (در تحریر پارتی) نام نگارنده نیز عنوان شده است که شخصی بوده به نام هرمزد دبیر.

این کتیبه بنا به دلایلی که گفته شد و همین طور از آنجا که اسامی خاص افراد و شهرهای زیادی در آن عنوان شده است اهمیت زیادی برای پژوهشگران و البته همه ایرانیانی که به سرگذشت سرزمین خود علاقه‌مندند، دارد. بی‌تردید خوانندگان این سطور اگر بار دیگر گذارشان به محوطه باستانی نقش رستم بیفتد به دیده دیگری این بنا و نگاشته‌های روزگار کهن را بر آن می‌نگرند.

سیمین­دخت گودرزی