اجرای مدرن بر پایه نمایش ایرانی

گروه نمایش سمک عیار که فرزند استاد ذوالفقاری هم عضو آن است، حتی پس از درگذشت این هنرمند پیشکسوت، کارشان را تعطیل نکردند و بدون وقفه روی صحنه رفتند.

جواد ذوالفقاری با این که دیگر در میان ما نیست، در نگاه نمایشگران عروسکی از شخصیت خاص و حائز اهمیتی برخوردار است. فقط کافی است درباره او از دیگران بپرسی تا با سعه‌صدر و صراحت درباره‌اش اظهار نظر کنند. فریبا رئیسی، کارگردان و مدیر دفتر تولیدات نمایش عروسکی در باره او می‌گوید: «وقتی به پیشینه این هنرمند نگاهی می‌اندازیم، می‌بینیم که در تمام تشکیلات مربوط به نمایش عروسکی نام او هم هست. او یکی از بنیانگذاران تشکیلات خانواده عروسکی و جشنواره آن بود. ذوالفقاری جزو اولین هنرمندان ایرانی بود که به صورت فردی در یونیمای جهانی ثبت نام کرد و همین حضور باعث شد تا این موسسه به طور رسمی‌ وارد ایران شود و در اینجا عضوگیری کند. او از بنیانگذاران انجمن نمایشگران عروسکی خانه تئاتر هم بود. کتاب هنر عروسکی همچنان یکی از معتبرترین کتاب‌های مرجع دانشجویان است که آنان را با تئاتر عروسکی دنیا آشنا می‌کند.»

وی می‌افزاید: «او یکی از پیشنهاددهندگان راه‌اندازی دفتر تولیدات تئاتر عروسکی در مرکز هنرهای نمایشی بود که خودش هم در هیات‌مدیره آن برای ارائه برنامه‌هایش حضوری فعال و موثر داشت. همچنین راه‌اندازی تئاتر عروسکی دانشکده سینما ـ تئاتر بعد از انقلاب فرهنگی به عهده او بود که من هم افتخار شاگردی‌اش را داشتم.»

فریبا رئیسی با ذکر این نکته که جواد ذوالفقاری فقط یک‌بار عهده‌دار دبیری جشنواره تئاتر عروسکی تهران ـ مبارک در سال 85 بود، آن دوره را بسیار پر شور و نشاط ارزیابی می‌کند.

این کارگردان همچنین از ذوالفقاری به عنوان اولین کسی نام می‌برد که نمایش خیمه‌شب‌‌بازی را با حضور آقایان اصغر احمدی و رضا خمسه‌ای در سطح بین‌الملل و با شرکت در جشنواره آوینیون فرانسه مطرح کرد. از نظر رئیسی فراتر از تمام عناوینی که می‌توان برای جواد ذوالفقاری قائل شد، او یک دوست صمیمی‌ برای تمامی‌ خانواده نمایشگران عروسکی بود. چنانچه شوخ‌طبعی او زبانزد همگان بود و همیشه دوستانش حرف‌های جدی و شوخی او را بسختی از هم تمیز می‌دادند.

هنگامه مفید، نویسنده عرصه تئاتر نیز درباره شخصیت استاد ذوالفقاری می‌گوید: «ایشان دوست داشتنی، شوخ و بذله‌گو بودند. همیشه طنز شیرین خودش را داشت. ذوالفقاری یکی از مترجمان هنر نمایش و نمایش عروسکی در ایران بود که کتاب‌های زیادی را ترجمه کرد و در اختیار دانشجویان و اهل تئاتر قرار داد. همچنین چند کتاب دیگر هم آماده چاپ داشت که امیدوارم بزودی چاپ شوند. در واقع دنیای نمایش عروسکی مدیون اوست.»

آزاده انصاری، کارگردان تئاتر نیز درباره شخصیت و خلق‌و‌خوی استاد ذوالفقاری می‌گوید: «او شخصیتی آرام، متین و مثبت‌اندیش داشت و با صمیمیت با خانواده تئاتر عروسکی ارتباط برقرار می‌کرد. استاد معتقد بود که همه باید باشند و هرکس گوشه‌ای از کار را بگیرد.»

او ادامه می‌دهد: «ذوالفقاری هیچ‌گاه تکروی نمی‌کرد و اهل خودنمایی نبود. نکته دیگر این که برای همه حرمت قائل بود و هیچ‌گاه با عصبانیت با مشکلات و مسائل برخورد نمی‌کرد. نظرش را هیچ‌گاه بر فرد و گروه تحمیل نمی‌کرد و دلخور هم نمی‌شد که با نظرش موافقت نشود.»

وی در ادامه به ذکر خاطره‌ای از ایام بستری شدن ذوالفقاری در بیمارستان می‌پردازد و می‌گوید: «چند روز قبل که برای ملاقات در کنارش بودم. برایش می‌گفتم که چه کسانی به ملاقاتش آمده‌اند یا خواهند آمد. چه افرادی زنگ‌زده و جویای احوالش بوده‌اند. او یک‌باره سکوت کرد، مرا نگاه کرد و گفت: «مبارک کی می‌آید؟» نمی‌دانستم چه جوابی بدهم! این نشان می‌دهد که عاشقانه نمایش عروسکی را دوست داشت.»

آزاده انصاری آثار جواد ذوالفقاری را از یک‌سو واجد نشانه‌های سنتی ایرانی و در عین حال آنها را آثاری مدرن و امروزی معرفی می‌کند.

بهنود ذوالفقاری، فرزند استاد هم که در نمایش‌های سمک عیار و علی‌بابا و چهل دزد بغداد بازی می‌کند، درباره ویژگی آثار پدرش می‌گوید: «هیچ‌کدام از آثارش شباهتی به کارهای قبلی‌اش نداشت. مدام در حال تجربه کردن بود. هیچ وقت در جا نزد و همواره بر آن بود تا حرف نو بزند.»

وی با اشاره به این که استاد ذوالفقاری بر پایه تئاتر اپیک و شیوه برشت و بر پایه سنت‌های نمایش ایرانی کارش را شکل می‌داد، می‌افزاید: «حماسه بز زنگوله پا، کدو قلقله زن، خرم شیر، بازی پسر و گرگ در ژانر کودک و سیاوش و فرنگیس برای بزرگسالان از جمله کارهایی است که او آنها را براساس متون کهن ایرانی تنظیم کرد.» هنگامه مفید هم با اشاره به تازه‌ترین کار ذوالفقاری روی صحنه می‌گوید: «سمک عیار امروز از حوصله خواندن بیرون است، چراکه کتابی قطور و پرماجراست که در برخی از جاها هم کسل‌کننده می‌شود.»

این نمایشنامه‌نویس ادامه می‌دهد: «اجرای چنین کارهایی جسارت می‌خواهد که ذوالفقاری آن را داشت. حتی 2 نمایش علی‌بابا و چهل دزد بغداد نیز برای نوجوانان امروز با جاذبه بالایی اجرا شد که در نحوه نوشتن و ارائه‌اش این ویژگی مشهود بود. او در چهل دزد بغداد از شوخی‌ها و طنز خاص خودش استفاده کرده بود. او همواره از ادبیات کهن و قدیمی ‌ایران بهره‌مند شده و البته ترجمه‌هایی نیز از نویسندگان مختلف غربی داشت.»

فریبا رئیسی نیز سمک عیار را یک اتفاق مهم در بین آثار نمایشگران عروسکی تلقی می‌‌کند و می‌‌گوید: «در حین دیدن این کار با آن که چیزی درباره قصه‌‌اش نخوانده و نشنیده بودم، دریافتم که نمایش به طور موثری دارد قصه سمک عیار را در صحنه روایت می‌‌کند. من خودم معتقدم که کارگردان وقتی از روی یک نمایشنامه یا قصه معروف نمایشی را به صحنه می‌‌آورد، موظف است تماشاگر را با‌آن قصه آشنا کند. بی‌‌تعارف همیشه عکس این نظر اتفاق می‌‌افتد؛ یعنی زمانی که به داشته‌‌ها و اطلاعات خودم مراجعه می‌‌کردم، کار کارگردان را می‌‌فهمیدم. اما در کار ذوالفقاری این اتفاق برعکس بود. با آن که چیزی از سمک عیار نمی‌‌دانستم، از نمایش دریافت کردم که سمک عیار کیست و داستان زندگی چه کسانی را مطرح می‌‌کند. بعد از دیدن نمایش وقتی خلاصه داستان را خواندم متوجه شدم که کارگردان چه کار کرده است.»

او ادامه می‌دهد: «سمک عیار مثل هزار و یک شب از مدل قصه‌‌های قصه در قصه است و هر قصه را راوی نیمه تمام می‌‌گذارد تا به حکایت دیگر بپرازد. وقتی سمک عیار را به صورت مکتوب می‌‌خوانیم برای این که بفهمیم فغفورشاه چه‌کسی بوده است، کمی‌ دچار سردرگمی‌ می‌‌شویم که در اقتباس ذوالفقاری این سردرگمی‌ اصلا به وجود نمی‌‌آید. تمام کوشش کارگردان این بوده که یک حکایت تصویری را آشکار کند. بنابراین در نمایش تصویرسازی‌‌های زیبایی وجود دارد. با آن که بازی‌‌های سنتی در نمایش هست، اما اثر کاملا سنتی نیست.

رئیسی درباره طراحی صحنه سمک عیار هم توضیح می‌دهد: «ایرج رامین فر در طراحی صحنه، لباس و ماسک به دنبال نو کردن ایده‌‌های اجرایی کارگردان بوده و کارگردان همچنین از 2 گوشه صحنه استفاده مطلوبی ‌برده است. عناصر نمایش کاملا ایرانی است مثل سکویی که در وسط است و از تعزیه و نمایشی سنتی خودمان گرفته شده است، بنابراین نمایش سمک عیار یک نقطه عطف بزرگ است که ذوالفقاری در مصاحبه‌ای گفته بود از سال 52 دغدغه اجرای سمک عیار را داشته ‌ و حالا موفق به اجرای آن شده ‌ است.»

البته در این باره بهنود ذوالفقاری یکی از نقش‌آفرینان نمایش سمک عیار و فرزند جواد ذوالفقاری می‌گوید: «نمایش ما طوری است که یک عده از تلفیق فضای سنتی و شیوه مدرن بسیار خوششان می‌آید و یک عده هم نسبت به‌آن دافعه دارند و بنابراین مخاطب حد وسط نداریم.»

در نمایش سمک عیار، مرزبانشاه ـ پادشاه ملک شام ـ فرزند ندارد و به توصیه وزیرش،‌هامان، گلنار را از عراق به زنی می‌گیرد و صاحب فرزندی می‌شود به نام خورشیدشاه. خورشیدشاه اسیر جادوی شروانه و عاشق مه‌پری، دختر فغفورشاه چین، می‌شود. شرط فغفورشاه برای ازدواج آن است که خورشیدشاه مهاجمان و شاهزاده ماچینی ـ قزل ملک ـ را که به چین هجوم کرده است، دفع کند. جنگ سپاه چین و ماچین آغاز می‌شود و... .

او سمک عیار را برآیند سی چهل سال تلاش جواد ذوالفقاری می‌‌داند که در آن تمامی ‌تلاش‌‌هایش در زمینه تدریس، ترجمه، تالیف و کارگردانی و تمامی ‌تجربه‌‌های عملی‌‌اش نمود یافته است.

در سمک عیار همه عناصر در ترکیب و تلفیق درست و مطلوبی کنار هم قرار گرفته‌اند تا بتوان حضور سنت و مدرن را برای یک روایت جذاب و امروزی لمس و درک کرد. موسیقی و طراحی صحنه و لباس و ماسک در کنار بازیگران فعال اجرا را با تاملات درخوری مواجه می‌‌کند. دیدن آن برای نوجوانان و بزرگسالان خالی از لطف نیست. دراماتورژی جواد ذوالفقاری گویای تلاش یک گروه برای ارائه فرجامی ‌با دوام است. اجرای نمایش سمک عیار از 25 فروردین آغاز شده و تا 20 اردیبهشت نیز ادامه خواهد داشت.

فریبا رئیسی از برگزارکنندگان جشنواره تئاتر عروسکی تهران ـ مبارک و مدیران مرکز هنرهای نمایشی به دلیل عدم‌وفاداری نهادها و مراکز دولتی به تعهدات خود ابراز نگرانی و انتقاد می‌کند. او می‌‌گوید: «جواد ذوالفقاری در مصاحبه‌‌ای برای شرکت سمک عیار در جشنواره بین‌‌المللی تئاتر عروسکی ابراز خرسندی کرده بود. البته او در همان مصاحبه گفته بود که سالن ایرانشهر را برای اجرای سمک عیاردر نظر گرفته‌اند. حتی مسوولان جشنواره هم چنین قولی را به او داده بودند که در آنجا اجرا شود. اما همین که جشنواره به پایان رسید، مسوولان تمام قول و قرارهای خودشان را فراموش کردند و انگار نه انگار که جواد ذوالفقاری‌ای هم هست. در صورتی که باید آنها به دنبال اجرای عمومی ‌سمک عیار می‌‌رفتند و مناسب‌‌ترین سالن را برای اجرایش تدارک می‌‌دیدند. با آن که تالار مولوی فوق‌‌العاده است و خودم هم آرزو دارم که در آنجا نمایشی را اجرا کنم، اما این تالار انتخاب ذوالفقاری نبود. ای‌کاش این آزادی عمل را برایش قائل می‌‌شدند تا خودش سالنش را انتخاب کند.»

رئیسی در پایان می‌افزاید: «حتی قراردادی که با او بسته‌‌اند، اصلا محترمانه نیست. این قرارداد یک اجحاف به تمام معناست. اگر از طرف دفتر تولیدات تئاتر عروسکی مرکز هنرهای نمایشی سمک عیار اجرا می‌‌شد آن وقت ما می‌‌توانستیم رقم درخوری را برایش فراهم کنیم. این نمایش از طرف دبیرخانه تئاتر عروسکی اجرا شده که باید برای تامین هزینه‌‌های این نمایش مابعدالتفاوتی در نظر گرفته شود. البته هنوز هم دیر نشده و می‌‌توان برای جبران آن اقدام کرد.»