نقش مسجد در ارتباطات عمومی

مسجد پیامبر در مدینه که پس از هجرت ایشان از مکه ساخته شد، جایی فراتر از یک مسجد بود و کانون جامعه جدید اسلامی به شمار می‌رفت. مهم‌ترین کارکرد عبادی مسجد علاوه بر برگزاری نماز جماعت، وعظ دینی، اعتکاف، تعلیم، قرائت و حفظ قرآن، برگزاری نمازهای خاص (مانند نماز باران)، انعقاد قسم‌نامه‌ها و نذرها و در مواردی برگزاری مراسم مرتبط با تولد، ازدواج، طلاق و تدفین بود. برخی مساجد نیز جنبه یادمانی داشتند و در آنها لباس یا تار موی منسوب به پیامبر و قرآن‌های منسوب به بزرگان دین نگهداری می‌شد.

همچنین مساجدی که به طریقی به پیامبر یا صحابه برجسته او نسبت داده می شدند، جنبه زیارتی پیدا می‌کردند. این نوع مساجد بیشتر در شبه‌جزیره عربستان به چشم می‌خورند.

تا سده چهارم هجری، آموزش علوم دینی و تشکیل جلسات درس و بحث، دومین کارکرد مهم مساجد بود. این امر به نوبه خود موجب می‌شد که برخی مساجد، پذیرای طلابی از نواحی دور و نزدیک باشند.

از آنجا که بیشتر این طلاب مایل بودند تا در مسجد رحل اقامت بیفکنند، بتدریج بخش‌هایی چون مسافرخانه، آش‌خانه، دارالشفا و محل به امانت گذاردن اموات به مسجد افزوده شد. ضمن آن که استفاده آموزشی از مسجد، مستلزم وجود کتابخانه بود. البته از سده چهارم به بعد، مدارس از مساجد جدا شدند و هویت مستقلی پیدا کردند. اما مسجد ـ مدرسه‌ها تا دوران اخیر به حیات خود ادامه دادند.

قضاوت و دادرسی و برگزاری مراسم سیاسی (بیشتر از نوع حکومتی) از دیگر کارکردهای مسجد بود.

در مجموع، مساجد در طول تاریخ و به درجات مختلف، علاوه بر محل عبادت و تشکیل نمازهای جمعه و جماعت، مکانی برای تشکیل جلسات بحث و درس، تعلیمات دینی و علمی، انجام امور قضایی، حل و فصل اختلافات، رسیدگی به امور عمومی و عام‌المنفعه، دستگیری از مستمندان، نگهداری خزانه (بیت‌المال) و برگزاری مراسم سیاسی بودند. به این ترتیب گستره اجتماعی و سیاسی مساجد بسیار چشمگیر بود و انبوهی از پیام‌های اجتماعی و سیاسی از فراز منبر مساجد منتشر می‌شد.

بویژه اهمیت منبر در مساجد بدان پایه بود که در کنار محراب و مقصوره و شبستان و گنبد یکی از 5 جزو مهم مساجد به شمار می‌آمد و دارا بودن آن یکی از لوازم جامع بودن تلقی می‌شد.

پژوهشگران حوزه ارتباطات، منبر را یک رسانه عمومی اسلامی و یک نظام تشکیلات یافته ارتباطی در جامعه اسلام دانسته‌اند که برد اطلاعاتی از طریق آن نسبت به هرگونه تماس بین فردی مؤثرتر است، زیرا اولین و آخرین حالت توصیف در منبر یکنواخت‌تر است تا وقتی که همان موضوع از طریق واسطه‌های متعدد انتقال می‌یابد.

همچنین سرعت ارتباط از طریق منبر به این علت که مخاطبان همزمان در معرض پیام قرار می‌گیرند نسبت به ارتباطات بین فردی و روز به‌ روز بیشتر است.

رضا حسینی