تکیه ‌دولت، آمفی‌تئاتر ایرانی

مفهوم تکیه در 200 سال گذشته در تاریخ ایران جایگاه ویژه‌ای داشته است. این امر تا جایی است که در آن زمان و در شهر جدیدالتاسیس تهران با محدوده تنگ حصاری که به دور آن کشیده بود، 200 تکیه وجود داشت که این امر خود نشان دهنده اهمیت بالای جایگاه اجتماعی تکیه در تاریخ معاصر ایران بوده است. حضور این 200 تکیه به خوبی نشان می‌دهد که تکیه در موقعیت اجتماعی و مذهبی مردمان این شهر جایگاه ویژه‌ای داشته است. اما آن‌که چرا تکیه‌دولت در میان این همه تکیه به این میزان مورد توجه بوده نکته‌ای است که هنوز برای بسیاری از کارشناسان برخی زوایای آن ناشناخته مانده است. دکتر محمدحسن سمسار، محقق و تاریخ نگار در این باره معتقد است که تکیه‌دولت به واسطه آن‌که در میان تمامی‌ تکیه‌های قبل و بعد از خود ساختار ویژه‌ای داشته است در نگاه محققان بیشتر مورد توجه است.امروزه از تکیه‌دولت به جز چند عکس و چند شیء هیچ اطلاعات دیگری وجود ندارد.

این امر باعث شده که برخی در مورد ساختار معماری و موجودیت این بنای مهم تاریخی ایران به اشتباه بیفتند. به عنوان مثال درباره تکیه‌دولت یک خطای تاریخی وجود دارد که بر اساس آن برخی از مورخان و هنرشناسان اروپایی‌ها معتقدند ‌طرح اولیه تکیه‌دولت از بناهای رومی ‌الهام گرفته شده است. حتی برخی مورخان اروپایی در این زمینه پا را فراتر گذاشته و معتقدند ‌این بنا یک کپی مدرن از آلبرت ‌هال لندن است. آنان برای این‌که این نظریه خود را به اثبات برسانند از سفر ناصرالدین‌شاه به اروپا یاد می‌کنند. استاد سمسار اما این نظریه را قبول ندارد و سند محکم‌تری در این زمینه رو می‌کند که نشان می‌دهد بنایی مانند تکیه‌دولت بنایی ایرانی است که لنگه آن در هیچ کجای دنیا دیده نمی‌شود. او معتقد است که اولین سفر ناصرالدین شاه به فرنگ در سال 1290 صورت گرفته است، اما براساس اسناد تاریخی ساخت تکیه‌دولت در سال 285 شروع شده‌ که 5 سال نیز ساخت آن به طول انجامیده است.

اما بر اساس سندی دیگر تکیه‌دولت‌ با فرمان ناصرالدین‌شاه در سال 1284 هجری قمری و مباشرت دوستعلی‌خان معیرالممالک (سرپرست ضرابخانه)، طی مدت حدود 5 سال (90 ـ 1284 هجری قمری) با صرف هزینه‌ای بالغ بر 300 هزار تومان بنا گردید.

از سویی دیگر عکس‌های به جای مانده از این بنای مهم نشان می‌دهد‌ بنای تکیه‌دولت ساختمان مدوری با ارتفاع 24 متر و قطر 60 متر بوده است که 20 هزار نفر را در مراسم تعزیه و شبیه‌خوانی می‌توانسته میزبانی کند. این میزان بخوبی نشان دهنده ابهت بالای این بنای تاریخی بوده است که مشخصا برای کاربرد خاصی در نظر گرفته شده بود. میزبانی از مراسم تعزیه‌خوانی و شبیه‌خوانی با تمام ویژگی‌های خاصی که این نوع روایت گری نمایشی خاص در ایران داشته است مطمئنا آن را متفاوت با تمام بناهایی کرده است که با این تم مایه در دنیا وجود داشته است.

سندی وجود دارد که نشان می‌دهد این بنا در ضلع جنوب شرقی باغ گلستان و در جنوب غربی شمس‌العماره قرار داشت که قبلاً در محل آن، انبار دولتی ارگ شهر مستقر بود. بر اساس اطلاعات تکیه‌دولت بنایی 4 طبقه با یک سردابه بوده است که ساختاری مدور را شامل بوده که در نوع خود بی‌نظیر بوده است. از دیگر سو این بنا از داخل به غرفه‌هایی تقسیم می‌شده که ویژگی تخصصی بودن آن را مورد توجه قرار داده است. مثلا در تکیه‌دولت غرفه‌ای ویژه رجال وجود داشته است که در کنار غرفه ویژه مردم عادی آن را متفاوت می‌کرده است. این در حالی است که در این تکیه غرفه‌ای ویژه ناصرالدین‌شاه بوده‌که نشان می‌داده ‌ نگاه به جایگاه میهمانان از سطوح مختلف در این بنا مورد توجه قرار گرفته است.

درخصوص علل ساخت تکیه‌دولت در کتاب تاریخچه کاخ گلستان و ابنیه سلطنتی، نوشته یحیی ذکاء آمده است: «معتبرترین و وسیع‌ترین تکیه‌های تهران که تعزیه‌های دولتی در آن برگزار می‌شد، تکیه «حاج میرزا آغاسی» (تکیه‌دولت قدیم) بود که تکیه «عباس‌آباد» نیز نامیده می‌شد. استقبال شدید مردم بخصوص زنان از نمایش‌های مذهبی، همچنین تنگی و کوچکی فضای تکیه عباس‌آباد، لاجرم ازدحام و ناراحتی تولید می‌کرد و کار اجرای شبیه گردانی را مختل می‌ساخت و اقتضای زمان و اوضاع نیز تکیه بزرگ‌تر و وسیع‌تری را طالب بود، از این رو ناصرالدین‌شاه ضمن دادن دستور شروع بنای شمس‌العماره، امری نیز برای ایجاد تکیه بزرگی در داخل ارگ سلطنتی به دوستعلی‌خان معیرالممالک صادر کرد.»

بر اساس معدود اطلاعات به جای مانده از این تکیه تاریخی، تکیه‌دولت در سال‌هایی که برپا بوده است همواره در دهه اول محرم مراسم تعزیه میزبانی کرده است. از جمله مدارکی که ساختمان را تشریح می‌کند می‌توان به نوشته‌های محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه اشاره کرد که از استحکام و خوش ساختی آن حکایت دارد. محمدحسن سمسار اما در مورد ساختار این بنا نظریه‌ای را مطرح می‌کند که در جای خود قابل توجه است. او معتقد است که بر اساس نظر مهندسان امروزی این بنا را باید یک بنای نیمه محاصره شده به حساب آورد که در اطرافش قنات‌های متعددی وجود داشته است و آنچه به عنوان سقف برای آن تعریف شده بود قوس‌های چوبی همراه با آهن بوده است که می‌خواستند پوشش آن را با چادر همراه کنند. همین وضع حتی در زمان ناصرالدین‌شاه باعث شد تا عوامل طبیعی به بنا آسیب برسانند. کارلو سرنا یک جهانگرد معروف در سفرنامه خود درباره این بنا می‌نویسد: بنای تکیه‌دولت با ساختمانی محاسبه نشده ساخته شده که این امر باعث می‌شود‌ مسوولان نگهداری از این بنا در دوره‌های بعد سقف هلالی‌های حامل چادر را بردارند.

البته بر اساس شواهد تاریخی این امر در دوره مظفرالدین‌شاه انجام شد تا آسیب‌های کمتری به این بنا برسد. در این دوره حتی شکاف‌هایی در بنا ایجاد شده که آغاز تخریب‌های این بنا را نشان می‌دهد. با توجه به این‌که پیدایش عکاسی در این دوره است اکنون تعداد محدودی عکس از این بنا وجود دارد که نشان دهنده‌ مراسم‌های مختلفی است که در این بنا انجام ‌شده است.

بر اساس اسناد و نوشته‌های به جای مانده از این بنای تاریخی در وسط صحن تکیه، سکوی گردی به شعاع تقریبی 5‌/‌9متر و ارتفاع تقریبی یک متر با «ازاره» سنگی منقوش با قاب و شمسه قرار داشته که سطح آن آجرفرش بود. در این ازاره دریچه‌هایی تعبیه شده بود که احتمالاً به زیرزمین یا همان سردابه گشوده می‌شد. همچنین در سندی دیگر به منبری 20 پله‌ای اشاره شده که 2 دیواره جانبی آن از مرمر یکپارچه بود. بلندی آن حدود یک طبقه تکیه بود و به سفارش معیرالممالک در یزد ساخته شده بود. در 4 طرف تکیه، حوض‌های پر آبی قرار داشت که نوجوانانی با لباس عربی، غالباً بر اساس نذر والدینشان، سقایی حاضران در تکیه را بر عهده داشتند. این در حالی بوده است که در زمستان برای تأمین گرما در چند جا منقل می‌گذاشتند.

همان‌طور که گفته شد امروزه عکس‌های به جای مانده از این تکیه تاریخی بهترین گواهی و سند برای جریان تعزیه در ایران هستند. حتی در یکی از این عکس‌ها که این روزها در کاخ گلستان نیز به نمایش در آمده است زنی تعزیه چرخان به چشم می‌خورد که نشان می‌دهد در تکیه‌دولت تعزیه‌خوانی برای زنان وجود داشته است. بنای تکیه‌دولت در سال 1325 هجری قمری برای ایجاد ساختمان بانک تخریب شد‌ و ما نمونه ایرانی آمفی‌تئاتر را از دست دادیم.