منتقد حرفه‌ای و منصف نداریم

تالار پذیرایی پایتخت اثر دیگری از گودینی است؛ رمانی با 296 صفحه که توسط انتشارات سوره مهر در سال 1388 به چاپ رسید و همین چند روز پیش در سومین دوره جایزه جلال آل‌احمد مورد تقدیر قرار گرفت.

از این کتاب همچنین در دوره اول جشنواره داستان انقلاب و جایزه کتاب فصل هم تقدیر و تجلیل شده بود.

مطرح شدن نام این کتاب در جایزه جلال بهانه‌ای شد تا در دفتر روزنامه میزبان این نویسنده پیشکسوت کشورمان باشیم اگرچه هوای آلوده این روزهای پایتخت باعث شده بود تا گودینی با توجه به بیماری تنگی نفس و آسمی که دارد کمی سخت سخن بگوید و شاید اگر اسپری اکسیژن همراهش نبود اکنون این گفت‌وگو هم پیش روی شما نبود!

بگذارید از همین جایزه جلال آل‌احمد گفت‌وگو را آغاز کنیم، به نظر شما که اثرتان در همین جایزه مورد تقدیر قرار گرفته چرا 3 سال این جایزه و بسیاری از جوایز مشابه نسبت به ادبیات داستانی کم لطف شده‌اند؟

قبل از این که نظرم را بیان کنم باید این نکته را تذکر دهم که منظور من در این گفت‌وگو ارتباطی به کتاب خودم و تقدیر شدن آن ندارد به عبارتی نمی‌خواهم بگویم، چرا کتاب من شایسته دریافت جایزه نهایی جلال نبود؟! اما فکر می‌کنم جلال یک شخصیت شفاف و شجاعی دارد و من خودم یک مقاله‌ای در زمانی به صورت مفصل نوشتم که نام آن را «جلال ادبیات ایران» گذاشتم.

به طور طبیعی وقتی جایزه‌ای قرار است با نام جلال ادبیات ایران اهدا شود باید دقت و وسواس خاصی وجود داشته باشد. به باور من برگزارکنندگان و داوران شاید می‌خواهند کار و اثری را انتخاب کنند که واقعا از همه نظر قوی باشد و در حد نام جلال هم باشد.

از سوی دیگر برخی از کارشناسان معتقدند که یک مقدار حساسیت و وسواس بیش از حد از سوی داوران به خرج داده می‌شود و شاید با کمی اغماض نه امسال که کتاب من نامزد بود، بلکه حتی در سال‌های گذشته هم کتاب‌هایی می‌توانستند جایزه نهایی را دریافت کنند.

ببینید من فکر می‌کنم این سیاست معرفی نشدن برگزیده در جوایز مختلف کمی با حرف‌ها و شعارهای مسوولان تناقض دارد از سویی ما می‌گوییم ادبیات انقلاب و دفاع مقدس توان مطرح شدن در سطح جهانی دارد و حتی برخی کتاب هایمان را ترجمه می‌کنیم به چند زبان و در چند کشور منتشر می‌کنیم بعد از یک سو در داخل کشور خودمان، خودمان را تحویل نمی‌گیریم.

از سوی دیگر ما در سال‌های اخیر همواره یک جریان یک طرفه ترجمه داشته‌ایم خب یکی از دلایلش اصلا همین نوع برخورد خودمان است.

من نمی‌گویم جوایز ادبی حتما باید برگزیده داشته باشند، ولی انصافا کارهایی وجود دارند که می‌توان آنها را با کمی مهربانی به عنوان برگزیده معرفی کرد.

اگر در جایزه جلال و دیگر جوایز برگزیده داشتیم به نفع جریان کلی ادبیات ما بود نه به خاطر دریافت جایزه 110 سکه‌ای بلکه به دلیل موج و جریانی که ایجاد می‌کند و کششی که در پی خواهد داشت. هر نویسنده‌ای جدای از بحث مالی افتخار می‌کند که جایزه جلال را ببرد و خواننده و مخاطب هم قطعا کار برگزیده چنین جایزه‌ای را تهیه می‌کند و می‌خواند ، پس از هر طرف که نگاه کنی کلا به نفع ادبیات ماست که جوایز ادبی برگزیده داشته باشند.

تقریبا سال 83 بود که من شروع به نوشتن این کتاب کردم پس از آن هم مدتی رهایش کردم و دوباره کار بازنگری و ویرایش آن را انجام دادم و به دنبال ناشر برای انتشارش بودم.

چند سال پیش متوجه شدم حوزه هنری فراخوانی داده است برای «جشن داستان انقلاب» خب کتاب من هم ناگفته‌های انقلاب را به نوعی در بر می‌گرفت و دیدم بهترین فرصت برای ارائه است و در آخرین روزهای مهلت ارسال آثار بود که این رمان را تحویل دادم.

بله. یکی از مهم‌ترین آسیب‌های امروز ادبیات ایران نداشتن منتقد حرفه‌ای و منصف است، ببینید در سراسر کشور چند کارگاه جدی شعر و داستان‌نویسی برگزار می‌شود و چند نفر می‌خواهند به زور نویسنده شوند در حالی که بسیاری از آنها هم دانش و هم مطالعه خوبی دارند، اما استعداد نوشتن را ندارند خب ما اگر برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری مناسبی انجام دهیم و در دانشگاه‌ها هم به صورت جدی به مقوله نقد ادبی پرداخته شود قطعا وضعیت‌مان از آنچه امروز داریم بهتر خواهد شد.

از نظر تولید در ادبیات چه شعر و چه داستان شرایط خوبی داریم، اما این تولید نیاز به معرفی دارد و یکی از مهم‌ترین کارهای منتقد حرفه‌ای شناسایی و معرفی اثر خوب است.

این منتقدان می‌توانند حتی در اهدای جوایز هم تاثیرگذار باشند ما اگر چند منتقد جدی داشتیم و این منتقدان در طول سال آثار منتشر شده را رصد می‌کردند و در رسانه‌ها و جلسات آنها را مطرح می‌کردند هم داوران و هم برگزارکنندگان جوایز و اصلا حتی مردم در ارتباط برقرار کردن با آثار و برجسته کردن آنها مسیر آسان‌تری را پیش رو داشتند.

در واقع حضور یک منتقد آگاه، منصف و حرفه‌ای که از چند دانش و علم مختلف بهره ببرد و آنها را در حوزه نقد ادبی به کار گیرد چندین منفعت دارد نخست خود نویسنده ضعف و قوت‌ها را در می‌یابد دوم مردم و جامعه را می‌تواند تشویق و ترغیب به خواندن اثر کند و سوم ادبیات را در مرزهایی فراتر و در جوایز مختلف می‌تواند مطرح کند.

اصلا همین کتاب من اگر به صورت جدی نقد می‌شد شاید جایزه نهایی جلال را می‌برد و همین طور شاید بسیاری از آثار و کتاب‌های دیگر وجود داشته‌اند که به دلیل پرداخته نشدن به آنها ناشناس مانده‌اند و از چشم داوران پنهان مانده‌اند و حتی به مرحله نهایی هم راه نیافتند.

همان طور که قبلا گفتم پدرم در روستا کاسب و مغازه دار بود و همیشه از بچه گی یادم است عکسی به دیوار کاهگلی مغازه چسبانده بود که عکس آیت‌الله بروجردی بود و همیشه پدرم از ایشان به نیکی یاد می‌کردند و مرجع ایشان بود.

از همان زمان و داخل مغازه گفت‌وگوهایی میان پدر و اهالی روستا درباره امام خمینی(ره) مطرح می‌شد و نام و سخنان امام را می‌شنیدم تا دهه 50 که مبارزات هم جدی‌تر شد و خودم هم به این جریان پیوستم.

البته من باید اقتصادی را هم به مواردی که شما گفتید اضافه کنم و بعد بگویم که این داستان اگرچه کار نوشتنش 4 سال به طول انجامید ولی 15 سال ذهن من را مشغول کرده بود.

من این کتاب را برای خودم نوشتم چون بخشی از زندگی من بود، من کتاب را ننوشتم که در جایزه جلال برگزیده شود یا تقدیر شود یا برای این ننوشتم که فروش آنچنانی داشته باشد و پولی از آن در بیاورم... اینها اولویت من نبود.

من می‌توانستم بروم رمان‌های بازاری و سطحی و عاشقانه‌های مبتذل بنویسم ولی من اهل نوشتن این‌گونه داستان‌ها نیستم و تمام کارهایی که می‌نویسم برداشت‌های عینی خودم است.

این کتاب همان طور که می‌دانید در واقع یک سه‌گانه است که جلد بعدی آن که به مسائل بعد از انقلاب اسلامی و جنگ می‌پردازد هم آماده شده است و باید یادآوری کنم که اگر انتقادی هم در این کتاب یا جلدهای بعدی آن وجود دارد از سر دلسوزی است و نه چیز دیگری.

من معتقدم نویسندگان و هنرمندان ما باید در انتقاد خیلی دقت کنند که به گونه‌ای در آثارشان طرح نشود که موجب سوء استفاده دشمن و بیگانگان شود.

من یک داستانی دارم که در آن نشان می‌دهم که یک جوانکی چگونه به سراغ یک روستا می‌رود تا عقب افتادگی آنها را با نیتی مسموم دستمایه فیلمش کند و روستاییان ساده‌دل هم با او همکاری می‌کنند و او هم در سراسر فیلمش شروع به سیاه‌نمایی از اوضاع فعلی ایران می‌کند و بعد این فیلم را می‌برد تا در فلان جشنواره خارجی چند هزار دلار ناقابل جایزه بگیرد و به لطف آن مثلا به یک پناهندگی برسد خب این نامش انتقاد نیست این خیانت است این وطن فروشی است باید حواسمان خیلی جمع باشد تا هویت و کشورمان را با چند کلمه و چند سطری که ما می‌نویسیم به بازی نگیرند.

سینا علی محمدی
گروه فرهنگ و هنر