میادین نبرد آینده ، میزبان جنگ ربات‌ها

به اوایل دهه 70 میلادی برمی‌گردیم. عده‌ای از دانشمندان، مهندسان و پیمانکاران نظامی‌ همراه افسران ارشد نیروی هوایی آمریکا گردهم جمع شدند تا گروهی حرفه‌ای تشکیل دهند. اساسا اعضای این گروه به دنبال حل یک مسأله واحد بودند؛ چگونه ماشین‌هایی طراحی و ساخته شوند که بتوانند با تکیه بر خود و بدون اعمال کنترل انسانی عمل کنند؟

این افراد سخت در تلاش بودند تا نظر مردم و همچنین پنتاگون بی‌میل به چنین تحقیقاتی را درخصوص مؤثر بودن ربات‌ها در میادین جنگی جلب کنند. چند دهه گذشت و طی این مدت طولانی اعضای این گروه هر سال یکی دو بار دور هم و آن هم در خفا جمع می‌شدند تا درباره نکات فنی ایده خود به بحث و تبادل‌نظر بپردازند.

در این جلسات که تا ساعت‌ها به طول می‌انجامید، درباره هر نکته‌ای صحبت می‌شد، حتی شایعات مختلف! این گروه با نام «انجمن بین‌المللی سیستم‌های بدون‌سرنشین» که روزگاری را بدون کوچک‌ترین جار و جنجال تبلیغاتی سپری کرده بود، اکنون بیش از 1500 شرکت و سازمان فعال از 50 کشور جهان را به عنوان عضو در اختیار دارد. گسترش این گروه آنقدر سریع بود که خود را با چالشی به نام بحران هویت مواجه می‌دید.

در یکی از نخستین نشست‌های این گروه در سان‌دیگو از یک سخنران زبده نیز بهره گرفته شد تا به اعضای گروه کمک کند اطلاعات و حرف‌های تازه خود را درباره تغییر و تحولات مربوط به فناوری رباتیک بیان کنند. در پایان این نشست‌ها همواره پرسش‌های تعیین‌کننده‌ای مطرح می‌شد نظیر «ما از کجا آمده و اکنون کجا هستیم؟ و به کجا باید برسیم و ...»

آنچه که روح تحقیق و کنجکاوی را در تک‌تک اعضای این گروه حرفه‌ای تقویت می‌کرد، جرقه ابتدایی یکی از تغییرات اساسی در جنگاوری مدرن از زمان اختراع نخستین ابزارآلات نظامی‌ نظیر باروت یا هواپیماها را رقم زده بود؛ افزایش خیره‌کننده استفاده از ربات‌ها در میادین جنگی.

این، آن چیزی نیست که به عنوان مثال در سال 2003 و در جریان پیشروی آمریکا از کویت به بغداد دیده شد، جایی که از یک تک‌ربات ساده استفاده شده بود و داستان چیزی فراتر از یک ربات ساده است. از آن موقع تاکنون بالغ بر 7000 هواپیمای بدون‌سرنشین و 12 هزار سیستم رباتیک زمینی وارد ارتش آمریکا شده‌اند. ارتش این کشور در سال‌های اخیر توانسته است با استفاده از این تجهیزات از جستجوی تک‌تیراندازان مخفی شده در لابه‌لای درختان گرفته تا بمباران مناطقی که حدس‌زده می‌شود مخفیگاه اعضای القاعده است، استفاده کند. با نگاهی به ارتش کشورهای مختلف جهان بخوبی مشخص است که سیستم‌های رباتیکی بتدریج جای خود را در امور نظامی ‌باز می‌کند. تا چند دهه پیش ارتش برخی کشورهای پیشرو استفاده از ربات‌ها را برنامه‌ای غیرعملیاتی عنوان می‌کردند، اما اکنون قضیه، زمین تا آسمان فرق کرده است.

این سیستم‌های رباتیکی تنها در خصوص بروز تغییرات در نحوه نبردها تأثیرگذار نبوده‌اند، بلکه حتی آغازگر یکسری مباحث دنباله‌دار درباره تأثیرات استفاده از ماشین‌آلات خودکار و هوشمند در جنگ‌ها نیز بوده‌اند. کاهش تلفات انسانی در زمان وقوع نبردهای نظامی‌ ازجمله مزایای به‌کارگیری سیستم‌های خودکار و رباتیک به شمار می‌آید، با این حال استفاده روزافزون از این سیستم‌ها، پرسش‌های بحث‌برانگیزی را نیز همراه داشته است. این پرسش‌های عمدتا بی‌پاسخ به مسائل سیاسی، اخلاقی و قانونی درخصوص طبیعت بنیادین جنگ‌ها مربوط می‌شود. همچنین برخی نیز در این خصوص بحث می‌کنند که آیا این فناوری‌ها می‌توانند جنگ‌ها را به رویدادی با تلفاتی کمتر تبدیل کنند؟

اولین جرقه‌های این داستان هیجان‌انگیز به نمایشنامه‌ای در سال 1921 تحت عنوان R.U.R مربوط می‌شود که در آن کارل کاپ، نویسنده اهل چک از واژه ربات برای توصیف پیشخدمت‌های مکانیکی استفاده می‌کرد که سرانجام علیه اربابان انسانی خود شورش کردند.

این عبارت توصیفی معنای خاصی در خود نهفته داشت، زیرا از واژه‌ای مشتق شده بود که در زبان چک یا اسلواکی به گروهی از روستاییانی گفته می‌شود که در سال‌های 1800 میلادی علیه زمین‌داران ثروتمند شورش کردند. البته بشر امروزی چنین سرنوشتی را برای ربات‌ها در نظر ندارد یا حداقل دوست ندارد ربات‌هایی که ساخته می‌شوند به چنین مرحله‌ای برسند، اما برخی این فرض را نیز مطرح می‌کنند که روزی فرا برسد که در آن ربات‌ها چنین قابلیتی پیدا کنند.

این همان چیزی است که در فیلم‌هایی نظیر ترمیناتور و ماتریکس به تصویر کشیده شده است. البته دانشمندان عصر حاضر که روی سیستم‌های رباتیک کار می‌کنند، عمدتا از عبارت توصیفی سیستم‌های بدون‌سرنشین یا کنترل از راه دور برای چنین ربات‌هایی استفاده می‌کنند تا حداقل از چشم‌اندازی که در بسیاری از فیلم‌های
علمی‌ ـ تخیلی مبنی بر شورش ربات‌ها و اعمال کنترل بر جامعه انسان‌ها دیده می‌شود، دوری شود.

در ساده‌ترین شیوه توصیف آنها می‌توان گفت ربات‌ها ماشین‌آلاتی هستند که بر مبنای الگوی «حس کردن، فکر کردن و عمل کردن» کار می‌کنند. از این رو به حسگرهایی مجهز هستند که با استفاده از آنها از دنیای اطراف اطلاعات مختلفی جمع‌آوری می‌کنند.

این اطلاعات در ادامه به پردازشگرهای رایانه‌ای یا شاید نوعی نرم‌افزار هوش مصنوعی منتقل می‌شوند. اطلاعاتی که به این ترتیب مورد پردازش قرار می‌گیرند برای اتخاذ تصمیم‌های مختلف به کار گرفته می‌شوند و بر اساس همین تصمیم‌گیری‌ها کارهای گوناگونی انجام می‌شود. لزوما نیازی نیست ربات‌هایی که با این هدف ساخته می‌شوند، انسان‌نما باشند (همانند آن چیزی که در برخی فیلم‌های هالیوودی دیده می‌شود)‌.

طی یک دهه گذشته مجموعه‌ای از فناوری‌های نوین از سیستم ماهواره موقعیت‌یاب جهانی (GPS) گرفته تا سیستم‌های کنترل از راه دور شبیه بازی‌های ویدئویی و موارد دیگری از این دست، ربات‌ها را به ماشین‌آلاتی مثمرثمر و کارآمد در میادین نظامی‌ تبدیل کرده است. توانایی این سیستم‌ها در مشاهده محیط اطراف به‌طرز خیره‌کننده‌ای بهبود یافته است، به طوری‌که در جدیدترین نسخه‌هایی که ارائه شده‌اند، اپراتور انسانی نیازی به خطر کردن نداشته و این درحالی است که اهداف مورد نظر با ضریب دقت بالایی مورد حمله آتش سنگین قرار می‌گیرد. در یک دهه گذشته، شرکت‌های زیادی نیز همپای توسعه فناوری این نوع ربات‌ها شکل گرفته یا دامنه محدود فعالیت‌های خود را توسعه داده‌اند. شرکت iRobot از جمله این شرکت‌هاست که حتی نظامیان آمریکایی در نخستین سال‌های حضور خود در افغانستان از ربات‌های این شرکت برای خنثی‌سازی مین‌ها استفاده می‌کردند.

البته با حمله آمریکا به عراق مفهوم ربات‌های نظامی‌ وارد مرحله تازه‌ای شد، به طوری‌که شرکت‌های زیادی در کشورهای مختلفی از اروپا و حتی شرق آسیا خود را وارد عرصه طراحی و ساخت این نوع ربات‌ها کردند، چون مدیران ارشد این شرکت‌ها می‌دانستند بازار ربات‌های نظامی‌ برای حداقل چند سال داغ خواهد بود! آمارها نشان می‌دهند سال 2003 نیروهای آمریکایی حاضر در عراق عملا سیستم‌های رباتیکی نداشتند، اما امروز حدود 12 هزار سیستم ربات نظامی‌ متعلق به ارتش آمریکا در عراق وجود دارد.

البته این رقم صرفا به ربات‌های زمینی مربوط می‌شود. در کنار این ارتش رباتیکی حدود 7000 سیستم رباتیکی هوایی نیز آسمان عراق را عرصه مانوردهی خود قرار داده‌اند. این آمار و ارقام صرفا به ارتش آمریکا مربوط نمی‌شود به طوری‌که بسیاری از ارتش‌های جهان از جمله کشورهای اروپای غربی و چند کشور در شرق آسیا و آمریکای لاتین در چند سال اخیر انبوهی از سیستم‌های رباتیکی را به کار گرفته‌اند.

اما یکی از اقدامات جالب توجهی که در برخی ارتش‌های جهان برای توسعه به‌کارگیری سیستم‌های رباتیکی دیده می‌شود، آشنا کردن نیروهای انسانی از دوران جوانی با این فناوری‌هاست. جوانانی که به ارتش ملحق می‌شوند، همواره در معرض سیستم‌های رباتیکی بدون‌سرنشین قرار می‌گیرند. آنها با استفاده از تازه ترین نرم افزارهای آموزش مجازی یاد می‌گیرند که چگونه یک سیستم رباتیکی کنترل از راه دور را هدایت کنند. پس از این مرحله این افراد می‌توانند سیستم‌های رباتیک ویژه خنثی کردن بمب نظیر PackBot یا TALON را که تنها به اندازه یک ماشین چمن‌زنی ابعاد دارد، بخوبی هدایت کنند.

چنین فناوری‌ها و ابتکارعمل‌هایی هنوز در ابتدایی ترین شکل خود قرار دارند. از عمر این فناوری‌ها بیش از یک دهه نمی‌گذرد، با این حال پیشرفت دانش بشری در طراحی سیستم‌های رباتیک مختص جنگ قابل توجه بوده است. به عقیده کارشناسان علم رباتیک، گرچه زمان زیادی طول کشید تا ایده‌های مطرح شده در داستان‌های علمی‌ و تخیلی به واقعیت تبدیل شود اما باید قبول کرد آنچه در دنیای ربات‌ها به وقوع پیوسته، تنها یک جرقه است که به عقیده برخی، نسل اول یک رشته دامنه‌‌دار از فناوری‌های نوین به شمار می‌آید.

در ابتدای این راه، محققان عمدتا روی ربات‌های نظامی‌ کار می‌کردند که از سوی یک اپراتور انسانی کنترل می‌شود. البته در حال حاضر نیز این نگرش در سطح وسیعی در طراحی و ساخت ربات‌های نظامی ‌مدنظر قرار می‌گیرد اما بتدریج خبرهای تازه‌ای به گوش می‌رسد. در کنار طراحی‌های فعلی پروژه، ربات‌هایی در دست بررسی است که کاملا خودکار هستند. برای روشن شدن این نکته می‌توان یک گاری را تصور کرد که اسبی آن را نمی‌کشد و به طور مستقل حرکت می‌کند. گذشته از این، شکل و شمایل ربات‌های نظامی‌ نیز دستخوش تغییراتی می‌شوند. در این فرآیند، دانش زیست‌شناسی نیز وارد معرکه می‌شود. در حقیقت محققان تلاش می‌کنند از ساختارهای بیولوژیک در طراحی ربات‌های نظامی‌ بخصوص ربات‌های ویژه حمل و نقل تجهیزات استفاده کنند.

BigDog نام رباتی است که در بوستون طراحی و ساخته شده است. این ربات که ساختار آن از فلزی مخصوص و البته سبک است، با الهام گرفتن از 4 پایان طراحی و ساخته شده است؛ به طوری‌که می‌توان از آن برای جابه‌جایی انبوهی از تجهیزات بهره گرفت. این ربات تنها روی زمین حرکت می‌کند اما ربات‌های نظامی ‌دیگری نیز ساخته شده‌اند که می‌توان عنوان هیبریدی را به آنها اطلاق کرد. نمونه‌ای از این ربات‌ها بتازگی در آمریکا طراحی شده است و توانایی حرکت روی زمین یا پرواز در آسمان با استفاده از 2 بال خود را دارد. البته نمونه‌های زیادی از این نوع ربات‌ها طراحی و ساخته شده‌اند که اغلب آنها شکل و شمایل خاصی ندارند. به عنوان مثال با همکاری دانشگاه شیکاگو و شرکت iRobot ربات نظامی‌ به شکل یک تکه قطره چسبناک طراحی و ساخته شده است که قابلیت خیره‌کننده‌ای در تغییر شکل خود دارد و براحتی می‌تواند خود را به درون شکاف یا حفره‌ای در دیوار فرو کند.

زمانی که رباتی بدون در نظر گرفتن اپراتورهای انسانی طراحی و ساخته می‌شود، هیچ‌گونه محدودیتی درخصوص ابعاد این سیستم‌ها وجود ندارد. حتی ربات‌های نظامی ‌ساخته شده‌اند که وزنی درحدود چند گرم داشته و طول آنها از چند میلی‌متر تجاوز نمی‌کند. در اینجا تجسم هیجان‌انگیزی می‌تواند به روشن‌تر شدن این مرزشکنی‌ها کمک کند. شرکت AreoVironment ریزربات پرنده‌ای ساخته است که در هوا پرواز می‌کند و کارایی زیادی در میادین جنگی دارد. از این رو شاید در سال‌های آتی نظامیانی که در حال جنگ هستند، بی‌تفاوت از کنار مگسی که در اطرافشان پرواز می‌کند، عبور نکنند، چون شاید این مگس یک ربات پرنده جاسوس باشد. البته نمونه‌های بزرگ‌تری نیز ساخته شده‌اند. یکی از این فناوری‌ها در حد و اندازه مرغ مگس‌خواری است که براحتی به پرواز درآمده و اطلاعات زیادی از محیط اطراف جمع‌آوری می‌کند. اما گام بعدی چیست؟

پاسخ کاملا روشن است؛ ورود به دنیای فناوری نانو. دانشمندان معتقدند به کارگیری فناوری نانو در عرصه طراحی و ساخت ربات‌های نظامی‌ تنها در عرض چند دهه به یک رویه عادی تبدیل می‌شود. نکته جالب درخصوص این نوع ربات‌های نظامی ‌به تنوع چشمگیری است که در طراحی آنها دیده خواهد شد. برخی از این نوع ربات‌ها در میان ذرات گردوغبار میادین نظامی‌ منتشر شده تا اطلاعات مورد نیاز از مواضع دشمن را جمع‌آوری کنند.

همچنین برخی دیگر از این نانوربات‌ها به درون بدن راه یافته تا به ترمیم جراحات شکل گرفته در بدن نظامیان پرداخته و حتی برخی نیز با این هدف وارد بدن نظامیان در جبهه مقابل می‌شوند تا آنها را از پای درآورند! از دنیای نانو خارج می‌شویم و به نقطه مقابل می‌رویم، جایی که ابرسازه‌های خودکار با قابلیت‌های متعدد ساخته می‌شوند. به عنوان مثال شرکت نظامی‌لاکهید مارتین آمریکا کشتی هوایی غول‌پیکر بدون سرنشینی ساخته است که می‌توان با استفاده از آن رادار عظیمی‌ به بزرگی زمین فوتبال را جابه‌جا کرد. این کشتی هوایی می‌تواند تا ارتفاع 19 هزار و 800 متری از سطح زمین فاصله گرفته و تا یک ماه نیز در هوا بماند.

فاطمه پورمزرعه