جایگاه شرکت‌کنندگان در مسابقات تلویزیونی

همچنین عامل شانس که درباره آن گفته‌اند: از آرزوهای همیشگی بشر، یک تحول خوشایند ناگهانی است که شاید از یک حس عمیق در درون او و انتظار یک منجی یا معجزه ناشی می‌شود. این انتظار یکی از مکانیسم‌های بقای آدمی است و در همه‌جا و در همه عصرها قابل مشاهده است. این حس و این آرزوی درونی، انسان را به غلط یا به درست، به سوی تفکرات و اعمالی کشانیده که «بازی‌های تصادفی» جزئی از آنهاست. شاید به همین جهت است که این بازی‌ها، با اندک تفاوت‌های فرهنگی، در همه جوامع و دوران‌ها وجود داشته و دارند.

عوامل دیگر، یکی ریسک‌کردن و اعتماد به نفس بالا است، دیگری مساله جرأت و ترس، و بالاخره عامل مهم اکتشاف که درباره‌اش نوشته‌اند: «انسان موجودی است که همواره به دنبال گمشده‌ای می‌گردد این اصل از اصول انسان‌شناسی و عرفان می‌باشد که به‌طور گسترده در اسطوره‌ها، حکایت‌ها، داستان‌ها، ضرب‌المثل‌ها و... انعکاس یافته است. در بسیاری از بازی‌ها سعی شده از این اصل نیز برای گیراترکردن آن استفاده شود. گاهی هم تمام بازی بر همین اصل بنا شده است؛ به طوری که امروزه در مهم‌ترین و پربیننده‌ترین بازی‌های آمریکایی از همین اصل اکتشاف استفاده می‌شود.»

پیش از ورود به بحث اصلی درخصوص مسابقات تلویزیونی شایان ذکر است همه آنچه در اینجا به عنوان ویژگی‌های مسابقات تلویزیونی گفته می‌شود بررسی این‌گونه تلویزیونی از منظر نگاه متفکران غربی است که به لحاظ موفقیت در ساخت و ارائه نمونه‌های برتر در این زمینه، دارای فضل تقدم هستند اما این بدان معنا نیست که نظریات ایشان دارای تقدم فضل هم باشد و آثار تولیدی بر اساس این تئوری‌ها یا نمونه‌های قبلا ساخته شده‌ای که در این مباحث از آنها نام برده می‌شود، الگوهای آرمانی ساخت و تهیه مسابقه تلویزیونی در همه جوامع باشند. از این گذشته ما در بحث مسابقات تلویزیونی علاوه بر دانش‌های تکنیکی و همین‌طور مسائل مربوط به گونه‌شناسی تلویزیونی نیازمند ارزشگذاری فرهنگی و اعتقادی میان ژانرهای مختلف برنامه‌سازی از جمله انواع مختلف مسابقه تلویزیونی نیز هستیم و از این مهم‌تر به ابتکار و خلاقیت در نحوه استفاده از قالب غربی نیازمندیم. کپی‌برداری از آثار خارجی و تبدیل ناشیانه آنها به نمونه‌های داخلی نه‌تنها دردی از ما دوا نمی‌کند بلکه بسیار بدتر و مخرب‌تر از روی‌آوردن مستقیم به آثار خارجی است.باید دانست که اساسا قالب رسانه‌ای خارجی بدون تغییر بنیادین در فرم، قابل استفاده برای محتوای داخلی نیست مگر این‌که هدف صرفا پر کردن آنتن یا جلب توجه مخاطب به هر قیمت ممکن باشد نه تولید آثار تلویزیونی مفید و ارزنده.

اما بحث اصلی؛ یعنی دانستنی‌های کارگاهی مربوط به مسابقات تلویزیونی.می‌دانیم که فضای بازی، شرکت‌کنندگان، نوع بازی، هدف بازی، مجری و مخاطبان از عوامل تمایز مسابقات مختلف تلویزیونی از یکدیگر هستند. در این نوشتار عامل دوم یعنی شرکت‌کنندگان را مورد تحلیل و بررسی قرار می‌دهیم. شایان ذکر است منبع اصلی این سلسله نوشتارها مجموعه اثری با عنوان «مسابقات تلویزیونی» نوشته بهمن نامورمطلق است که توسط نشر اداره کل پژوهش‌های سیما به چاپ رسیده است و منابع مباحث نظری در باب بازی و سرگرمی هم این سه کتاب هستند: «بازی‌ها، روانشناسی روابط انسانی» نوشته اریک بن، ترجمه اسماعیل فصیح، «بازی» نوشته الیزابت هارلوک، ترجمه وحید رواندوست و «روانشناسی بازی» نوشته سیامک مهجور.

شرکت‌کنندگان و شاخصه‌های آنها نقش بسیار مهمی در جذابیت و گیرایی مسابقات تلویزیونی دارند. از همین‌رو یکی از عوامل مهم در طراحی بازی و همچنین در تحلیل آن به شمار می‌آیند. تعداد شرکت‌کنندگان، نحوه شرکت و میزان شهرت آنها نزد مخاطبان، از جمله شاخصه‌هایی هستند که این عامل را شکل می‌دهند.

مسابقات تلویزیونی از این منظر، نخست به 2 دسته کلی فردی و گروهی تقسیم می‌شوند. در بازی‌های فردی تنها یک شرکت‌کننده وجود دارد که باید به پرسش‌ها پاسخ داده یا در یک بازی نمایشی ـ ورزشی و.... شرکت نماید. این نوع بازی بخش معدودی از بازی‌های تلویزیونی را تشکیل می‌دهد. چرا که شرایط رقابت فشرده و حساس به صورتی که در بازی‌های گروهی وجود دارد، در آن یافت نمی‌شود. یکی از انواع رایج این گروه از بازی‌ها استفاده از مخاطبان است که با تلفن یا اینترنت بازی انجام می‌شود. البته این نوع بازی‌ها در رادیو بیشتر اجرا می‌شود.

در بازی‌ها و مسابقات گروهی رقابت میان 2 یا چند گروه یک نفره و یا چند نفره صورت می‌گیرد. غالب بازی‌ها و مسابقات تلویزیونی از این گونه‌اند. بعضاً در این نوع مسابقات سعی می‌شود به منظور افزایش کشش برنامه، تیپ‌های مختلف در آن شرکت کنند. نظیر گروه‌های جنسی مختلف (گروه زنان و گروه مردان یا گروه پسران و گروه دختران) یا گروه‌های سنی مختلف (گروه جوانان و گروه میانسالان) یا صاحبان نقش‌های مختلف اجتماعی (گروه معلمان و گروه دانش‌آموزان) یا گروه‌های حرفه‌ای و غیرحرفه‌ای (فوتبالیست‌های معروف یا آماتور).

گروه‌ها می‌توانند یک نفره، 2 نفره یا بیشتر باشند.مسابقاتی که به شکل پرسش و پاسخ صورت می‌گیرند، اغلب از گروه‌های یک نفره تشکیل می‌شوند.مثل مسابقه «صد?درصد» که گروه‌های بیش از یک نفر خود به چند دسته کوچک تقسیم می‌شوند: 2 نفره، 3 نفره و بیشتر. بسیاری از این گروه‌ها 2 نفره هستند و در اکثر موارد زن وشوهر هستند. گروه‌های 5 نفره نیز از جمله گروه‌های پراستفاده در مسابقات تلویزیونی هستند.از نمونه مسابقات 2 نفره می‌توان به مسابقه «لزومورو» و از نمونه‌های 5 نفره می‌توان به مسابقه تلویزیونی «خانواده طلایی» اشاره کرد.از نمونه‌های با تعداد شرکت‌کننده بیشتر هم می‌توان به مسابقه «ناظر کبیر‌/‌Big Brother» » اشاره کرد که امروزه به عنوان یکی از بهترین مصادیق «Reality TV» یا برنامه‌سازی تلویزیونی با بیشترین وفاداری به واقعیت، مطرح است.

Big Brother که سال‌هاست از پرطرفدارترین برنامه‌های تلویزیونی شبکه تلویزیونی بی.بی.سی به‌شمار می‌رود حد نهایی پیشترفت‌های رسانه‌ای امروز دنیاست و نمونه روشنی از این ادعا که این نوع مسابقه تلویزیونی هم می‌تواند زیرمجموعه برنامه مستند باشد.مسابقه، به این صورت است که از میان داوطلبان شرکت در برنامه، کسانی که انتخاب می‌شوند ناچارند‌ 10 روز تمام با افراد ناشناسی با روحیات مختلف و نژادهای متفاوت زندگی کنند و در تمام این 10 روز همه کارهایشان زیر نظر باشد و مردم سراسر دنیا مستقیما آنها را تماشا کنند! برادر ارشد یا ناظر کبیر (دو ترجمه از Big Brother است و این اصطلاح، اصلا برگرفته از رمان تاثیرگذار 1984جورج اورول). این چشمی که همیشه همه را می‌پاید در نقش خدا ناظر همه اعمال تک‌تک این آدم‌هاست. شرکت‌کنندگان این برنامه فقط تا زمان محدودی قادرند مراعات دوربین را بکنند اما از یک جایی به بعد دیگر خسته شده و دوربین را به حال خود رها می‌کنند چراکه دلشان می‌خواهد آزاد باشند، نه محدود به حدود دوربین و قوانین برنامه.اینجاست که شروع می‌کنند به شکستن قوانین مسابقه: دعوا کردن، فحش دادن، بی‌انضباطی و... تا آنجا که در نهایت توسط ناظر کبیر محاکمه می‌شوند و از دور مسابقه خارج می‌گردند. درباره Big Brother به جرأت می‌توان گفت این برنامه ایده اورول را با یک چرخش زیبا به مراتب پخته‌تر کرده و از وجه سیاسی صرف نیز خارجش نموده و به آن وجه نمادین و جهانشمول‌تری داده است.

امروزه با توجه به توسعه وسایل مختلف ارتباط جمعی، می‌توان به اشکال گوناگون در برنامه‌های تلویزیونی، از جمله مسابقات آن شرکت نمود.پس حضوری یا غیرحضوری بودن شرکت در مسابقات تلویزیونی خود یکی دیگر از عناصر مربوط به تقسیم‌بندی مسابقات از منظر شرکت‌کنندگان است.

از عناصر مهم دیگر در شاخصه‌های شرکت‌کنندگان، میزان معروفیت و مشهوریت آنهاست. به همین جهت می‌توان به طور کلی بازی‌ها را به 2 دسته با شرکت‌کنندگان مشهور و با شرکت‌کنندگان غیرمشهور تقسیم نمود. در برخی از بازی‌ها و مسابقات، این عنصر چنان مهم است که جزئی از عوامل اصلی تلقی می‌گردد؛ به صورتی که بدون آن، برنامه ناقص می‌شود. به عنوان نمونه، مسابقه تلویزیونی «قلعه بویارد». به‌طور کلی از این عامل در تلویزیون‌های اروپایی، آمریکایی و ژاپنی‌- که شخصیت‌ها از اهمیت خاصی برخوردار هستند ـ بیشتر استفاده می‌شود. این شخصیت‌ها بیشتر شخصیت‌های هنری، ورزشی و فرهنگی هستند؛ اما هرازگاهی از شخصیت‌های سیاسی و دولتی نیز استفاده می‌شود.