زخم‌هایی برای خفتگان در بستر

زخم بستر که اصطلاحا زخم فشار نیز به آن گفته می‌شود، عارضه‌ای است که بر اثر فشار مستمر، اصطکاک، رطوبت، دما و کهولت سن در هر نقطه از بدن ممکن است به وجود بیاید ولی معمولا این زخم روی قسمت‌های استخوانی و غضروفی بدن مانند استخوان خاجی، آرنج، زانو، قوزک پا و... مشاهده می‌شود و اگر در مراحل اولیه به پزشک مراجعه شود. براحتی درمان می‌شود ولی زخم‌های مزمن این بیماری، می‌توانند زندگی فرد را تهدید کنند.

دکتر سیدحسین طباطبایی، متخصص پوست و مو و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران درباره این بیماری می‌گوید: زخم بستر در هر قسمتی از پوست بدن که بیشترین فشار را برای زمانی طولانی تحمل می‌کند، اتفاق می‌افتد و بیمارانی که به هر دلیل زیاد روی تخت می‌خوابند در نواحی پشت شامل شانه‌ها، لگن، ستون فقرات، آرنج‌ها و پاشنه پا دچارش می‌شوند و در بیمارانی که از صندلی چرخدار استفاده می‌کنند این بیماری در نواحی پایین کمر مشهود است.

به نوشته اسماعیل جبرئیلی در سایت دانشجویان پرستاری ساری بر اثر فشار مستمر و طولانی، عروق پوست آسیب می‌بینند و ابتدا این تنگ‌شدگی خفیف است، می‌افزاید: بر اثر استمرار، تنگ شدگی عروق (محرومیت از خون) افزایش پیدا می‌کند و بیمار احساس درد (اگر نخاعی نباشد) می‌کند و سپس به مرور پوست منطقه فشار قرمز شده و به تاول و زخم ختم می‌شود.

وی می‌افزاید: طبق بررسی‌های به عمل آمده این بیماری از 4 مرحله تشکیل شده که در مرحله ابتدایی آن، سطحی‌ترین نوع آسیب دیدگی به صورت جلدی است و رنگ پوست قرمز می‌شود که با برداشتن فشار از روی آن، قرمزی پوست کاهش پیدا نمی‌کند، این مرحله ظاهرا شبیه مواردی است که پوست برای مدت طولانی تحت فشار قرار گرفته است.

ولی در مرحله دوم این بیماری شرایط قدری فرق می‌کند و این مرحله با آسیب‌دیدگی لایه سطحی پوست همراه است ولی این آسیب دیدگی از لایه میانی پوست فراتر نمی‌رود و ممکن است به صورت تاول یا ساییدگی ظاهر شود.

دکتر طباطبایی بهترین درمان برای زخم بستر را پیشگیری عنوان کرده و می‌گوید: پیشگیری آسان‌ترین راه برای جلوگیری از بروز این بیماری است که اگر این جابه‌جایی را بیمار خود انجام دهد، بسیار بهتر از وقتی است که جابه‌جایی توسط پرستار و اطرافیان صورت بگیرد، چرا که در این شرایط هر 8 ساعت یک بار با توجه به عدم حرکت بیمار، پرستار باید بدن بیمار را تکان داده و جابه‌جا کند و بهتر این است این فاصله زمانی از 8 ساعت هم کمتر باشد. اما در مرحله سوم این بیماری، ضایعه تمامی لایه‌های پوست را متاثر می‌سازد و ممکن است به بافت‌های زیر جلدی نیز صدمه بزند، در این لایه جریان خون به کندی صورت می‌گیرد و به همین دلیل درمان زخم (حاوی چرک) با دشواری همراه است.

دکتر طباطبایی با بیان این که در مرحله چهارم بیماری، زخم کاملا عمقی است و ممکن است به درون عضلات، تاندون‌ها یا حتی استخوان‌ها نفوذ پیدا کند، می‌گوید: با معاینه ضایعه نمی‌توان عمق و درجه زخم را مشخص کرد و گاهی به تشخیص‌های آزمایشگاهی احتیاج است.

به گفته این عضو هیات علمی، زخم بستر با پیشگیری، جابه‌جا کردن بیمار و ماساژ ناحیه تحت فشار و نخوابیدن روی آن درمان می‌شود ولی نباید فراموش کرد که ماساژ فقط در مرحله اول موثر است و در مراحل بعدی این عمل نه تنها مفید نبوده بلکه باعث نفوذ چرک به مناطق زیرین و اطراف می‌شود.

در زخم‌های چرکی شده شستشوی زخم با آب و صابون و ضدعفونی با سرم نمکی و محلول بتادین ادامه دارد و با پانسمان محل زخم بسته می‌شود، (درخصوص استفاده از بتادین بهتر است به دلیل صدمه وارد شدن به بافت زنده یا از آن استفاده نکرد یا این که محلول را بسیار رقیق کرد).

وی درباره زخم‌های قدیمی که دارای بافت مرده هستند، اظهار می‌کند: ابتدا باید این بافت‌های بدون حیات در محل مناسب همچون اتاق پانسمان استریل یا در اتاق عمل با اسکالپل (چاقو) بریده و سپس پانسمان شوند و بر اساس شدت عفونت آنتی‌بیوتیک خوراکی یا تزریقی تجویز شود.

فناوری جدید در درمان این بیماری شامل استفاده از لارو حشره، پانسمان کامفیل یا پماد الیز است. به گفته این عضو هیات علمی دانشگاه، لارو مگس را روی زخم و زیر پانسمان قرار داده تا به این طریق بافت مرده، خورده شود چرا که ترشح بزاق لارو حشره باعث سرعت در ساخت و ساز بافت می‌شود. با این که هزینه پانسمان کامفیل و پماد الیز بسیار گران است ولی با توجه به نتایج عالی درمانی آنها، به افرادی که توان خرید دارند توصیه می‌شود. همچنین برای سهولت کار بهتر است افراد قطع نخاعی در نواحی تناسلی از پماد الیز استفاده کنند و در نواحی غیر چین، (کشاله ران و...) از پانسمان کامفیل کمک بگیرند.

همان طور که گفته شد عدم جابه‌جایی بیمار یکی از دلایل اصلی گسترش بیماری است و افرادی که جریان گردش خون خوبی ندارند، سریع‌تر از دیگران دچار این بیماری می‌شوند، همانند افراد الکلی، دیابتی، جذامی و افرادی که به هر دلیلی اختلال اعصاب حسی و حرکتی دارند، بیماران نخاعی همواره مستعد بیماری زخم بستر هستند. بهتر است بیماران بستری برای جلوگیری از این عارضه مهلک حداقل 3 مرتبه در 24 ساعت جهت خواب خود را تغییر دهند.

دکتر طباطبایی با اشاره به این که عدم مداوای کامل این بیماری می‌تواند در گسترش بیماری نقش داشته باشد، خاطرنشان می‌کند: هنگام پیشرفت بیماری، عفونت وارد خون شده و باعث باکتریمی و در مواردی سپتی سمی (عفونت خون) می‌شود که حتی تا مرگ سریع بیمار هم پیش می‌رود. به هر حال این بیماری نباید نادیده گرفته شود و اطرافیان بیمار به این مساله آگاهی داشته باشند که این بیماری می‌تواند مشکلات فراوانی را، حتی سخت‌تر از بیماری قبل برای مریض به وجود آورد.

لیلا طاهر