ریاست اوپک، گامی رو به جلو

دولت ونزوئلا که با افزایش مالیات بر فعالیت‌های شرکت‌های نفتی، در جریان مبارزه‌ای جدی با کارتل‌های نفتی بود در سپتامبر 1947 نمایندگانی را به سوی ایران، عراق، عربستان و کویت روانه کرد تا زمینه همکاری متقابل و اقدامات مشترک فراهم شود.

پس از افت شدید قیمت نفت در سال 1959 کنگره نفتی اعراب تشکیل شد و در آنجا ضرورت تشکیل این سازمان مورد تاکید قرار گرفت و پس از آن در آگوست 1960 در پی کاهش مجدد قیمت، نفت عراق، ایران، کویت، عربستان و ونزوئلا بعد از کنفرانس بغداد اقدام به تشکیل سازمان اوپک کردند. در آن زمان این 5 کشور 67 درصد ذخایر، 38 درصد از کل تولید جهانی نفت و 90 درصد بازار جهانی نفت را در اختیار داشتند.

هنگامی که کشورهای صادرکننده نفت تصمیم گرفتند دست به تشکیل یک‌ نهاد بین‌المللی با کارکردی کاملا اقتصادی بزنند، عوامل متعددی منجر به چنین تصمیم‌گیری شد. عمده‌ترین این عوامل اقدام کارتل‌های نفتی در کاهش قیمت نفت، حرکت‌های ملی شدن نفت در کشورهای تولیدکننده در حال توسعه و حرکت‌های انقلابی و ضداستعماری، آگاه‌شدن کشورهای خاورمیانه و ونزوئلا نسبت به اهمیت نفت و نقش آن در اقتصاد کشورها و سیاست‌های تحمیلی آمریکا و شوروی سابق است که باعث شد همگرایی سیاسی ـ اقتصادی بین اعضای تولیدکننده نفت ایجاد شود و در آن زمان ایران نیز به عنوان یکی از کشورهای بزرگ تولیدکننده نفت توانست تاثیر بسزایی در تشکیل این سازمان مهم ایفا کند و اولین دبیرکل آن از کشور ایران انتخاب شد.

یکی از اهداف عمده ایجاد اوپک همگرایی کشورهای عمده صادرکننده نفت در تنظیم بازار بود. پس از شوک‌های بزرگی که به بازارهای جهانی نفت در سال‌های 1947، 1959 و 1960 وارد شد و قیمت نفت بشدت کاهش یافت صادرکنندگان برای دسترسی به قیمت و تنظیم آن در بازار تصمیم به ایجاد همگرایی برای تشکیل چنین سازمانی گرفتند که منشور آن در 1960 توسط 5 عضو اصلی اوپک (ایران، عراق، ونزوئلا، عربستان و کویت)‌ به تصویب رسید و از آن پس این کشورها اهداف نفتی خود را در قالب اوپک جویا شدند.

اوپک دارای 3 بخش اصلی کنفرانس، هیات عامل و دبیرخانه تشکیل شده که هر یک از کشورها دارای نماینده‌ای در این سازمان هستند. مرکز این سازمان در «وین» پایتخت اتریش است که دبیرخانه آن عهده‌دار امور اجرایی سازمان طبق قوانین مصوب است.

اوپک از سال‌های تاسیس تاکنون که 50 سال از عمر آن می‌گذرد فراز و نشیب‌های زیادی را طی کرده و در این مدت برخی از اعضای آن به نوعی درگیر جنگ‌هایی بودند که تاثیرگذاری زیادی در بازار جهانی نفت داشت. جنگ تحمیلی عراق علیه ایران نمونه بارز آن است که نوسانات شدیدی را در بازار جهانی نفت ایجاد کرد. در دهه 1960 تا 1970 تعداد اعضای اوپک 2 برابر شد، الجزایر، قطر، اندونزی، لیبی و امارات به آن پیوستند و در این دوره موضوعاتی نظیر عملیات اکتشافات، تولید، حمل و نقل، بازاریابی و حتی پالایش نیز حاکمیت داشت و ایجاد هماهنگی در خط‌مشی تولیدی روش مناسبی برای همگرایی اوپک به منظور کاهش قیمت بود.

1971 تا 1980 را دوران طلایی اوپک می‌نامند که تاثیر بالایی در بازار داشت. مهم‌ترین اقدام اوپک در این دهه تعیین قیمت پایه برای فروش نفت میان اعضا بود به طوری که بهای نفت خام در فاصله سال‌های 1973 ـ 1970 به 5‌/‌11 دلار در هر بشکه رسید و این موج مثبتی از تاثیرگذاری اوپک در بازار جهانی بود. در سال 1979 نیز پیروزی انقلاب اسلامی عامل افزایش قیمت نفت بود که عدم امکان عرضه نفت از عوامل مهم تاثیرگذاری در بازار نفت در آن مقطع به شمار می‌رفت.

در سال‌های 1981 تا 1990 نیز اوپک با مسائلی همچون مازاد بر عرضه، سهمیه‌بندی، کاهش تولید و از دست‌دادن سهم تولید در بازارهای جهانی روبه‌رو شد که به دلیل فشارهای قدرت‌های بزرگ از جمله آمریکا این مسائل مطرح می‌شد تا بازار نفت از سوی تولیدکنندگان اوپکی با مشکل مواجه شود. از این روی در این مقطع تولیدکنندگان غیراوپکی تولید خود را افزایش دادند و بازار با مازاد عرضه روبه‌رو شد و قیمت نفت کاهش یافت. در سال‌های 1991 تا 2000 اوپک با حوادث و وقایعی روبه‌رو شد که کشورهای صادرکننده نفت را با ضعف و قوت‌هایی همراه کرد. کشورهای مستقل شده از اتحاد جماهیر شوروی رقیب جدی بازار اوپک شدند به گونه‌ای که روسیه با ذخایر اثبات شده نفت معادل 49 میلیارد بشکه به عنوان رقیبی مهم پای به عرصه بازار جهانی نفت گذاشت.

رشد روزافزون فناوری و دانش فنی نفت نیز به دلیل مزایای مطلوب و اثرات کمتر زیست محیطی از عواملی بود که افزایش نفت در جهان را به دنبال داشت و اما در سال‌های اخیر با توجه به همان رشد تکنولوژی و دانش فنی نفتی و قدرتمندشدن شرکت‌های بزرگ نفتی و حتی شرکت‌های ملی نفت کشورها شرایط پیچیده سیاسی و بین‌المللی را به دنبال داشت که استراتژی کشورها در برابر یکدیگر را تغییر داده و حتی سازمان‌هایی نیز در موازات و حتی مقابل اوپک تشکیل شدند تا استانداردهای جدیدی را در عرصه روابط بین‌المللی نفتی تعریف کنند. در این میان ایران همواره به عنوان یکی از موثرترین اعضای اوپک و دارای رتبه دوم از نظر ذخایر توانسته تاثیراتی سیاسی ـ اقتصادی و حتی بین‌المللی در اوپک و بازار نفت ایفا کند. با این وجود ایجاد تشکیلاتی نظیر اوپک درنیم قرن اخیر با تحولات گسترده و رو به‌ جلوی سیاسی، اقتصادی، اجتماعی،‌فرهنگی و تکنولوژیکی ضرورتی انکارناپذیر بود تا کشورهای صادرکننده برای حفظ حقوق خود در بازارهای بین‌المللی از نظر تولید و دست‌داشتن در بازار برای همگرایی بیشتر چنین سازمانی را تشکیل دهند.

از سال 2000 تاکنون که ایران ریاست کمیته تنظیم بازار را برعهده داشت بیشترین فعالیت‌ها را در زمینه حفظ و ثبات بازار انجام داده است. تشکیل نشست‌های فوق‌العاده و حمایت ایران از برنامه کاهش تولید در این نشست‌ها به منظور افزایش قیمت اهمیت و تاثیرگذاری ایران را در عرصه اوپک و عرصه بین‌المللی نمایان ساخت. از این رو ایران پس از دستیابی به این نفوذ و قدرت در میان کشورهای دارای ذخایر نفت و گاز، پیشنهاد تشکیل مجمع بین‌‌المللی صادرکنندگان گاز را نیز ارائه و پیگیری کرد تا این که سال گذشته این مجمع شکل گرفت و دبیرکل آن نیز انتخاب شد.

سال 2010 نیز پس از تشکیل این مجمع آمدوشدهایی بین اعضای مجمع که عمدتا عضو اوپک نیز هستند برای رایزنی و کسب قدرت بیشتر در بازارهای جهان و نفت و گاز بر اهمیت استراتژیک ایران به عنوان یکی از صاحبان بزرگ ذخایر انرژی می‌افزود تا این که از مدتی قبل تاکنون ایران برای کسب ریاست اوپک تلاش کرد و بر این اساس توانست در اجلاس 158 اوپک در وین ـ که هفته گذشته برگزار شد ـ پس از 36 سال بر کرسی ریاست این سازمان اقتصادی و سیاسی بین‌المللی به مدت یک سال تکیه زند.

اهمیت این مسوولیت از نظر بین‌المللی به دلیل شرایط خاص حاکم در منطقه و روابط بین‌الملل با ایران و تحریم‌های یک‌جانبه بسیار قابل توجه است. چنانچه به گفته نماینده ایران در اوپک این انتخاب بدون یک مخالف صورت گرفته است و پیشنهاد ریاست البته از سوی قطر به عنوان یکی از اعضای اوپک طرح شد که مورد استقبال قرار گرفت و حتی این بار عربستان با وجود موضعگیری‌های قبلی‌اش در برابر ایران با ریاست ایران موافقت کرد.

سیدمسعود میرکاظمی، وزیر نفت طی گفت‌وگویی اهمیت اوپک را در موضوع تامین امنیت انرژی می‌داند و می‌گوید: آنچه برای ما مهم است امنیت تقاضاست و این که شرایطی به وجود نیاید تا سرمایه کشور تولیدکننده برای تولید نفت بدون استفاده بماند، زیرا در رکود اقتصادی حاکم بر جهان این نگرانی وجود دارد و ریشه آن به کشورهای غربی و استفاده‌کننده عمده انرژی بازمی‌گردد.

میرکاظمی تاکید دارد: برخلاف تحریم‌ها ایران به مبادلات و قراردادهای خود ادامه می‌‌دهد و با توجه به این افزایش قدرت در تولید و افزایش ذخایر، ایران می‌تواند گام محکم‌تری در نشست‌های آتی این سازمان بردارد.

در حال حاضر ویلسون پاستور، وزیر نفت اکوادور ریاست اوپک را به عهده دارد و ایران نایب رئیس آن است. در سال 2011 این مقام به ایران خواهد رسید و براساس ماده 10 اساسنامه اوپک کنفرانس عالی‌ترین مرجع سازمان کشورهای صادرکننده نفت است که همه کشورهای عضو باید در آن شرکت کنند. کنفرانس هر 2 سال یکبار اجلاس عادی دارد، اما ممکن است به دلایل شرایط بازار، کنفرانس اضطراری تشکیل شود که هرگاه کشوری چنین تقاضایی داشته باشد به رای گذاشته می‌شود و در صورت اجماع اعضا، کنفرانس فوق‌العاده برگزار می‌شود. در اجلاس سالانه وزیران ریاست نشست برعهده رئیس اوپک است.

هم‌اکنون با پیوستن نیجریه، اندونزی، لیبی، اکوادور و گابن اعضای اوپک به 13 کشور افزایش یافته است.

علی محمد خطیبی، نمایند دائم ایران در اوپک در گفت‌وگو با خبرنگار «جام‌جم» درباره انتخاب ایران به ریاست اوپک و اهمیت آن از نظر سیاسی و بین‌المللی می‌گوید: برخلاف فشارهایی که قدرت‌های سلطه به ایران وارد می‌کنند ایران در تعاملات بین‌المللی رابطه خوبی با کشورها بویژه اعضای اوپک دارد. وی اضافه می‌کند: انتخاب ایران به ریاست اوپک نشان داد تبلیغات و فشارها نمی‌توانند تاثیری در فعالیت‌های بین‌المللی ایران داشته باشند.

خطیبی درباره چگونگی انتخاب ایران تصریح می‌کند: در شرایط سخت بین‌المللی ایران توانست با اجماع اعضای اوپک و بدون حتی یک مخالف، ریاست اوپک را به دست آورد.

وی درباره برنامه‌ریزی‌های ریاست ایران بر اوپک تاکید دارد: در این زمینه برنامه‌هایی طراحی شده تا مسوولیت ایران طی یک سال آتی نتایج مثبت و قابل قبولی داشته باشد و از موقعیت پیش ‌آمده بهترین استفاده در سطح بین‌الملل و اعضای اوپک صورت گیرد. وی درباره برگزاری نشست وزیران نفت عضو اوپک در تهران می‌گوید: هر کشوری که ریاست اوپک را به عهده می‌گیرد اجلاس وزیران را نیز یک‌بار برگزار می‌کند. در حال حاضر ریاست با اکوادور است و اجلاس بعدی در 11 دسامبر در این کشور برگزار می‌شود و به دلیل بروز برخی مسائل سیاسی در این کشور که مورد حمایت آمریکا قرار گرفت و دولت اکوادور با آن مخالف بود، ایران از پیشنهاد این کشور برای برگزاری نشست فوق‌العاده اوپک استقبال کرد و چنانچه قیمت نفت در بازارهای جهانی با افت و خیزهای شدید روبه‌رو شود به تشکیل اجلاس اضطراری نیز نیاز خواهد بود.

وی در عین حال تاکید دارد: برنامه‌هایی در زمینه ریاست ایران در دست است که به مرور اعلام خواهد شد.

خطیبی درباره طرح پیشنهاد ریاست اوپک می‌گوید: در این زمینه رایزنی‌هایی از قبل صورت گرفته بود و این موضوع معمولا بین اعضای اوپک طبیعی است و کشوری که علاقه‌مند به کاندیداتوری باشد آن را به طور مستقیم طرح نمی‌کند، بلکه یکی دیگر از اعضا موضوع را مطرح می‌کند که در این باره کشور قطر، پیشنهاد ریاست ایران را عنوان کرد که از سوی سایر اعضا مورد استقبال قرار گرفت.

نماینده دائم ایران در اوپک همچنین به موضوع جالبی اشاره دارد که پس از اعلام ریاست ایران اعضا در سالن کف طولانی به افتخار ایران زدند که به گفته وی در نشست‌های پیشین چنین موضوعی کم‌سابقه بوده است.

بر این اساس طی یک‌سال آینده وزارت نفت ایران که ریاست اوپک را به عهده دارد در تنظیم دیپلماسی نفتی 12 کشور عضو دیگر، نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. برگزاری کنفرانس احتمالی در تهران می‌تواند نقطه عطفی برای ایران در اوپک به شمار آید و اهمیت این مسوولیت ایران از آنجاست که ایران می‌تواند با این کار نقش مثبت و محکم‌تری میان اعضای اوپک داشته باشد و گامی در جهت کسب دبیرکلی اوپک در آینده بردارد. سیاستگذاری‌های جدید در عرصه بازار با توجه به رکود اقتصادی حاکم در جهان این مسوولیت را بیشتر می‌کند تا ایران علاوه بر ریاست اوپک که مسوولیت کمیته رسمی تنظیم بازار را نیز به عهده دارد رایزنی‌های بیشتری را برای ثبات و تقویت بازار نفت و تامین امنیت عرضه انرژی در عرصه بین‌المللی داشته باشد.