صدام ؛ یورش به ایران و ایدئولوژی‌هایش

برخی از اینان بیان داشته‌اند که آرزوی تسلط بر منابع نفت ایران صدام را به چنین خیالی واداشت، شماری دیگر هراس از صدور انقلاب اسلامی و الگوبرداری عراقیان از انقلاب ایران را انگیزه‌ای پنداشته‌اند که سبب شد سودای فتح ایران در مخیله صدام پرورانده شود، بعضی نیز آوررده‌اند که رقابت ایدئولوژیک میان ایدئولوژی حزب بعث و ایدئولوژی اسلامی ایران عامل اصلی واداشتن صدام به اتخاذ چنین تصمیمی بود، تعدادی دیگر هم در گفتمان‌های خویش تحریک‌ها و تشویق‌های ابرقدرت‌ها را برهانی بر ماهیت راستین تصمیم صدام برشمرده‌اند و کسانی نیز رویای صدام در نیل به مقام رهبری و ایفاگر نقش اصلی بودن در منطقه خاورمیانه و حوزه خلیج فارس را موجبی بر صدور فرمان حمله به ایران دانسته‌اند. به غیر از این براهین از عللی چون نارضایتی و پشیمانی صدام از امضای قرارداد الجزایر و توهم الحاق خوزستان به دنیای عرب و مشابه اینها در محافل سیاسی و مجامع علمی سخن ‌فراوان به‌میان آمده است.

بی‌گمان در درستی یا نادرستی هریک از آرای یادشده دلایل فراوانی می‌توان عرضه داشت، اما در این مختصر نه سودای چنین کاری به سر است و نه مجالی برای واکاوی تمام این آرا، بلکه هدف آن‌ است ایدئولوژی‌هایی که صدام از آنها بهره جست تا از سویی برای خود در دنیای اسلام و جهان عرب مشروعیتی فراهم آورد و از دیگر سوی حامیانی در میان دول و ملل عرب بیابد، معرفی شوند و درباره یکی از آنها یعنی ایدئولوژی پان‌عربیسم اندکی مفصل‌تر سخن گفته شود. آنچه از بررسی اسنادی چون متن سخنرانی‌های صدام، جزوات آموزشی دولت عراق و مقالات مندرج در روزنامه‌های آن روزگار عراق می‌توان دریافت آن است که صدام از 3 ایدئولوژی به طور همزمان بهره می‌جست، هرچند این ایدئولوژی‌ها گهگاه تداخل‌هایی در مضامین را نیز واجد بودند:

ایدئولوژی حزب بعث: ایدئولوژی حزب بعث و وجه تبلیغاتی آن بر طرح شعارگونه مفاهیمی چون وحدت جهان عرب، سوسیالیسم و رفاه همگانی، ناسیونالیسم یا بهتر است گفته شود شوونیسم عربی مبتنی بود. با وجود این بایسته است یاد شود این ایدئولوژی در درون مرزهای عراق نه‌تنها کاربرد چندانی نیافت بلکه حتی برعکس آن عمل شد، زیرا نه تنها بخش اعظم اعراب عراقی هیچ‌گاه به رفاه همگانی دست نیافتند بلکه اکثریت شیعی اعراب عراق حتی در ناسیونالیسم عربی چندان جایی نداشتند.

ایدئولوژی شبه اسلامی مرتبط با همسان‌انگاری و همسان‌سازی تاریخی: بازسازی شخصیت‌های نامدار تاریخ اسلام و برپاداشتن تبلیغات گسترده در زمینه یکسان پنداشتن جایگاه تاریخی صدام با آنان از جمله شیوه‌هایی بود که بسیار مورد کاربرد قرار ‌گرفت. به عنوان نمونه، صدام خود را سعد ابن ابی‌وقاص و سردار قادسیه می‌خواند. سعد ابن ابی‌‌وقاص که از سرداران نامی اعراب در دوران فتوحات اسلامی به‌شمار می‌آید فرماندهی سپاهیان عرب را در جنگ با لشکریان ایران عصر ساسانی به عهده داشت و در نبرد قادسیه که در پی آن تیسفون، پایتخت امپراتوری ساسانی از سوی اعراب مسخر شد واجد مقام فرماندهی بود. صدام از همین رو ایرانیان را فارس‌های مجوس آتش‌پرست می‌خواند و جنگ عراق با ایران را مشابه جنگ‌های اعراب و ایران در دوران نخستین اسلامی برمی‌شمرد و تلاش می‌کرد خود را مبارز و حامی اسلام و ایرانیان را کافر و مخالفان اسلام جلوه دهد.

ایدئولوژی پان‌عربیسم: پان‌عربیسم که آرمانش تشکیل یک ابرکشور متحد عربی است ریشه در شورش‌های اعراب علیه ترکان عثمانی در دوران جنگ جهانی اول دارد. در آن عهد جاسوسان انگلستان و بویژه نامدارترین‌شان لارنس عربستان با وعده‌هایی چون ایجاد کشوری عربی در گستره جغرافیایی آبراه سوئز تا خلیج‌فارس یارای آن را یافتند تا اعراب را علیه دولت عثمانی بشورانند. تا این هنگام پان‌عربیسم به رغم آن‌که استعمارگران در برپایی آن ریاکارانه شرکت جسته بودند تنها نهضتی استقلال‌طلبانه به شمار می‌آمد که هدفش آزادسازی مناطق عربی از سلطه ترکان عثمانی بود. اما زین پس دگردیسی‌هایی چند در آن پدیدار شد. افرادی چون ساطع الحصری، سامی شوکت و خیرالله طفاح پایه‌های پان‌عربیسم نوین را برپا کردند، به هویت اسلامی اعراب اعتنایی نکردند و البته اندیشه ضدایرانی را به جریان اصلی پان‌عربیسم مبدل کردند. پان‌عربیست‌ها تلاش کردند نفرت از ایران به افراد در کشورهای عربی آموزانده شود. در عراق به عراقیانی که همسران ایرانی‌تبار داشتند گفته شد درصورت طلاق از سوی دولت 2500 دلار پاداش دریافت خواهند داشت. شماری نیز درخواست کردند کتاب‌هایی که اسباب بی‌اعتباری اعراب می‌شوند، سوزانده شوند. از کتاب‌های پیشنهادی می‌توان به مقدمه ابن‌خلدون، اندیشمند عرب‌تبار مشهور قرن نهم هجری اشاره کرد. این کتاب که از مشهورترین آثار مرتبط با فلسفه تاریخ است و مندرجات ارزشمندش تا پیش از ظهور ژان‌باتیست ویکو در قرن هفدهم میلادی در اروپا نیز نظیری نداشت تنها بدین سبب مورد چنین هجمه‌ای قرار گرفت که ابن‌خلدون در آن از ایرانیان به عنوان سرآمدان علم تمجید کرده و اقرار داشته بود که بیشتر دانشوران تاریخ اسلام ایرانی بوده‌اند!

صدام همان‌گونه که دیلیپ هیرو، نویسنده کتاب طولانی‌ترین جنگ نیز نگاشته است حتی در این توهم بود که اعراب خوزستان با شنیدن خبر ورود لشکریانش به درون مرزهای ایران قیام می‌کنند و به نیابت از ارتش او شهرها را به تصرف درمی‌آورند و از وی به عنوان آزادیبخش استقبال می‌کنند، اما وقتی اعراب میهن‌پرست خوزستان دلیرانه در برابر صدام و لشکریانش ایستادگی کردند نه تنها آمال او بلکه آرزوهای تمام پان‌عربیست‌ها بر باد رفت.