جدایی 100 ساله میان فلسفه قدیم و جدید در ایران

گرایش‌های مختلف موجود در فلسفه و خصوصا فلسفه اسلامی و پیروی اساتید از یک مکتب یا گرایش به چه معناست؟ آیا مکاتب فلسفه اسلامی با هم مختلف هستند یا به هم مرتبط؟ دانستن این امر در تدریس نقش مهمی دارد.

در فلسفه اسلامی چند گرایش وجود دارد، اما همه اینها حکمت هستند؛ حکمت علم است. همه این شاخه‌ها تعریفشان علم است، شاخه‌ای از علم یقینی هستند نه علم مشکوک، شکاکیت‌ها، نیهیلیسم و... بلکه علم به حقایق اشیاء همان طور که هستند، به قدر طاقت بشری هستند، البته نه به معنای کانتی کلمه. به این معنا که علم مشترک لفظی نیست، علم اگر در خداوند است، علم است و در انسان هم به این صورت، ولی انسان نسبت به خداوند محدودیت‌هایی دارد که آن را از علم بودن خارج نمی‌کند، اما چون خداوند نامتناهی است علم او هم نامتناهی است چنانچه علم او و عالم علم نامتناهی است و عالم همین الان ظهور علم نامتناهی اوست، با تمام وسعتی که این عالم دارد. عالم ما قطره‌ای در برابر دریاست، عوالم زیاد است اما همه عوالم رشحه‌ای از توحید هستند یا به قول حافظ «جمله عالم فروغ روی اوست/ گفته‌ام پیدا و پنهان نیز هم» عالم پیدا و پنهان یک فروغ علم حقیقی است، ولی علم ما این گونه نیست علم او فعلی و علم ما انفعالی است نه این‌که مشترک لفظی باشد بلکه به قدر طاقت بشری وجود دارد، یعنی خداوند انسان را به تعبیر دینی خلیفه خود قرار داد، خلیفه باید صفات مستخلف را داشته باشد که اول آنها علم و حکمت است و انسان واقعا بر کل موجودات به جهت داشتن علم اعلی شرف دارد. حکمتی که تالی علم خداوند است و کار خداوند را انجام می‌دهد. ببینید! یعنی انسان به عنوان خلیفه و جانشین خداوند روی زمین کار می‌کند.

حکمت شاخه‌هایی داشته یعنی حکمت علم و حقیقت است، حقیقت یا نسبی است یا مطلق. علوم همیشه حقیقت و موجود نسبی را بررسی می‌کند، مثلا اگر علم مورد نظر، علم طبیعت است موجود جسم را بررسی می‌کند؛ جسم را نه به طور مطلق بلکه جسم را به اعتباری. جسم هم یک موجود مقید است و نه موجود مطلق چون موضوعات علوم، موجودات مقید هستند به اعتبار موجود، اما در کنار علم ممکن، علم مطلق هم هست، این علم مطلق وجود مطلق هم هست و شناخت آن کشف حقیقت و حق است. بنابراین در این مساله حکمت‌های قدیم هیچ خلافی ندارند که کار آدم علم حقیقت و مطلق است. در این موضوع نه مشاء با اشراق، نه عرفان با حکمت متعالیه نه حکمت متعالیه با مشاء و... هیچ کدام با هم خلافی ندارند. کشف حقیقت با اینها ممکن است، اما اختلاف‌ها در روش است یکی می‌گوید روش مورد نظر استدلال است، دیگری ذوق و شهود و... را مطرح می‌کند. در روش‌هاست که اختلاف‌ها وجود دارد ولی همه اینها علم است. بنابراین کسی که پیرو حکمت متعالیه است روش ملاصدرایی دارد و دیگری اشراقی است و این روش را ترجیح می‌دهد.

استاد مکتبی دارد که آن را فهمیده و از خودش کرده، مثلا مرحوم استاد ما، حائری یزدی واقعا ملاصدرا را خوانده بود و شفا، اشارات و اسفار را بسیار خوب می‌دانست و خود شاگرد آقامیرزا مهدی آشتیانی بود که از فلاسفه بزرگ و شاگرد مرحوم خوانساری بود و در رشته‌‌های مختلف اساتید داشته و سالیان دراز از کودکی نزد اینها تلمذ کرده بود. مثلا استادی داشتیم مانند مرحوم جولستانی که می‌گفت که من شفا را از منطق تا آخر آن طی 12 سال هر روز نزد آقا‌میرزا طاهر تنکابنی می‌خواندم که همچنین شاگرد آقامیرزاعبدالنبی نوری و آقامیرزامهدی آشتیانی و آقامیرزامحمود قمی و مرحوم امامزاده زیدی بوده است که کمتر کسی این شخصیت بزرگ را می‌شناسد. خیلی اساتید داشته که خودشان بزرگانی بودند که نه یک سال و دو سال، بیست، سی سال پیش او شاگردی کردند. بنابراین وقتی ما اشارات را پیش او می‌خواندیم، واقعا طوری تدریس می‌کرد که انگار دارد روزنامه می‌خواند یعنی این قدر تسلط داشت و نکات را می‌گفت و توضیح می‌داد و از حفظ بود.

اساتید قدیم و بعضی از اساتید موجود مکتب دارند و استاد دیدند مرحوم علامه طباطبایی و مرحوم استاد مطهری و اساتید مطرحی که اکنون هستند استاد دیده‌اند، فلسفه و کسب حکمت بدون استاد اصلا امکان‌پذیر نیست، استاد است که دید و نگاه لازم را دارد و می‌تواند به دانشجو انتقال دهد. واقعا کسی که در حکمت، استاد ماهر ندیده باشد نمی‌تواند به جایی برسد، این در همه علوم صادق است آیا کسی می‌تواند نزد خود ریاضیدان شود باید چندین استاد ریاضی را ببیند تا به تدریج رشد و تکامل یابد. در حکمت این ضرورت بیشتر صادق است. باید استاد به مدت طولانی ببیند و متون بخواند و مفاهیم را تلقی و سوال کند. اینها از شرط‌‌هایی که لازم است و گذشتگان ما اینها را به حد کافی داشتند و نزد اساتید واقعا زانو می‌زدند و با کمال خضوع و خشوع می‌نشستند و تا آخر عمر هم به استادی او اعتراف داشتند و احترام می‌گذاشتند. اینها را در همه اساتید خود می‌دیدیم که از استاد خود واقعا تعریف می‌کردند، آنقدر پیش آنها تلمذ کرده و بهره برده بودند و به جهت استفاده‌ای که از آنها در علوم و معارف برده بودند با یک اعجابی از آنها صحبت می‌کردند. امروزه هم نمی‌گویم که این گونه نیست، ولی باید بیشتر رعایت شود.

همان طور که شما بیان کردید این یکی از آسیب‌هایی است که در آموزش فلسفه وجود دارد، در جامعه قدیم علم ارزش داشته و مردم واقعا به عالم احترام می‌گذاشتند. مثلا وقتی که ملاهادی سبزواری در سبزوار بوده، ناصرالدین شاه از تهران به آنجا می‌رفته و تقاضا می‌کرده که ایشان را ببیند، حتی نمی‌دانسته که به او وقت ملاقات می‌‌دهد یا نمی‌دهد. اینها مستندات تاریخی است که در کتاب‌ها آمده است، یعنی فیلسوف و عالم پیش عارف و عامی محترم بوده و این گونه ارزش ذاتی داشته است و کار مدرک هم نبوده است، البته باید مدارج را طی می‌کرده و باید خود را نشان می‌داده است. امروزه اگرچه مدرک مهم است، اما قدری مدرک‌گرایی باعث آفت شده، پشتوانه علمی خوب است، اما مدرک‌گرایی خوب نیست و از طرف دیگر نظام آموزشی ما خیلی ضعف دارد که باید بازبینی و بازنگری شود. بدون این‌که من بگویم شما به چند مورد از آنها اشاره کردید. اینها همه آفات بزرگی است، مثلا اگر کسی فارغ‌التحصیل فلسفه باشد پیداکردن شغل برای او بسیار مشکل است که موجب کاهش انگیزه تحصیلی می‌شود.

بعضی از دانشجویان فلسفه به چند زبان آشنایی دارند، برای تسلط به زبان خارجی در سطحی که اساتید فلسفه قرار دارند باید کلی وقت گذاشت، در صورتی که کار آنها تدریس زبان نیست برای این‌که فلسفه را بیاموزیم باید متون بخوانیم باید عربی، فرانسوی و انگلیسی بخوانیم و همچنین به این زبان‌ها مقاله بنویسیم. زبان فلسفه مانند زبان علمی نیست، سطح آن خیلی بالاتر است. اساتید فلسفه آدم‌های فاضلی هستند، ولی با این همه درجه فضل جای مشخصی ندارند. اکنون خیلی از دست‌اندرکاران و سیاستمداران کشور دانش‌آموخته فلسفه هستند، ولی با وجود این که در هر رشته مشخص است که فارغ‌التحصیلان به چه پست و شغلی می‌روند، ولی فارغ‌التحصیلان فلسفه جایشان مشخص نیست و دارای مصائب مختلفی هستند.

اولا باید کسانی که فلسفه خوانده‌اند فلسفه را تدریس کنند غیر از کسی که فلسفه خوانده باشد نباید فلسفه تدریس کند. اصلا این یک آفت بزرگ است، استاد نه مفهوم را درک می‌کند و نه جهان‌بینی را می‌داند و فقط لفظ را می‌گیرد و چیزی خطرناک‌تر از آن نیست که استادی که تدریس می‌کند مفاهیم را جذب نکرده باشد، در اوایل انقلاب اسلامی این مشکلات در کشور روی داد و عده‌ای آمدند و تدریس را شروع کردند و وضعیت را خراب کردند. استادان قدیم سالیان سال، پیش اساتید بزرگ درس می‌خواندند و تازه به خود اجازه تدریس می‌دادند.

سیستم انتخاب دانشجو نباید به گونه‌ای باشد که دانشجو در انتخاب چندم دانشگاه در رشته فلسفه قبول شود، باید انتخاب اول او فلسفه باشد، چون فلسفه رشته مهمی است و باید با علاقه وارد این عرصه شود. در رشته فلسفه مخصوصا در اوایل انقلاب چهره‌های درخشانی آمدند و بهترین‌ها وارد این عرصه ‌شدند و در نتیجه فلسفه خیلی رشد داشت و کتاب‌های فلسفی در تیراژ بالا منتشر می‌شد، اما اکنون وضع معیشتی دانشجوهای فلسفه بسیار اشکال دارد که این وضعیت را ایجاد کرده که دانشجوی فلسفه صرفا باید ادامه تحصیل دهد که خیلی مشکل است. می‌دانید که قبول شدن در رشته دکترای فلسفه چقدر دشوار است، البته معلوم نیست که بعد از فارغ التحصیلی شغل مناسبی وجود داشته است. یا اگر فارغ‌التحصیل فلسفه تا مقطع دکترا ادامه تحصیل ندهد، باید وارد عرصه شغل‌های دیگر شود که فضا برای او بسته است. دانشجویان مقاطع کارشناسی با وضعیت مبهمی روبه‌رو هستند، فارع‌التحصیل رشته‌های فنی و مهندسی می‌تواند کار آزاد انجام دهد و شاید درآمدش از کارهای استخدامی دیگر بیشتر باشد، اما رشته‌های فلسفه درآمدزا نیستند، اما از حیث فرهنگی خیلی اهمیت دارد و فکر و دید وسیع می‌دهد.

واقعا پیشرفت کشورهای توسعه یافته در مبادی و فلسفه آن علوم بوده است. با توجه به این‌که فلسفه هم نداشتند، اما بررسی کردند و مبادی فلسفه علوم را گسترش دادند و علم مورد نظر هم پیشرفت کرد. بنابراین در کشورهای دیگر فلسفه واقعا هنوز هم ام‌العلوم است و نگاه ویژه‌ای به آن می‌شود و جایگاه مشخصی دارد.

مدت‌ها قبل گزارش‌های علوم را از شبکه CNN می‌گرفتم، چون آنها گزارشی از علوم و وضعیت علوم مختلف در آمریکا منتشر می‌کردند که اینها را تهیه و مطالعه می‌کردم. وضعیت فلسفه که بر پایه چندین کتاب تهیه شده بود خیلی بالا بود، نوشته بود از فارغ‌التحصیلان فلسفه عده‌ای جذب قضاوت می‌شوند و قضاتی که فلسفه خواندند، خیلی از دیگر قضات بالاتر هستند. عده‌ای هم کشیش می‌شوند و کشیشان دانش‌آموخته فلسفه خیلی موفق هستند. عده‌ای جذب سیاست می‌شوند و خیلی در این عرصه موفق هستند و عده‌ای هم در همان رشته فلسفه ادامه تحصیل می‌دهند. در پایان گزارش نتیجه گرفت فارغ‌التحصیلان رشته فلسفه در مدیریت و کارهای اداری خیلی بالاتر و موفق‌تر هستند و معدل حقوق فارغ‌التحصیلان فلسفه که به کارهای دیگر پرداختند به مقدار زیادی از تمام رشته‌های دیگر بیشتر است و مخصوصا تاکید کرده بود که فلسفه خوانده‌ها در کارهای اداری موفق‌ترین هستند.

این گزارش خیلی جامع بود و بیش از چند بار آن‌ را خواندم و خیلی آموزنده بود و تعجب کردم که چقدر فلسفه در علوم دیگر تاثیرگذار است و هیچ کسی گمان نمی‌کند که ارتباط فلسفه با مدیریت - که خیلی ارتباط وجود دارد- این‌گونه باشد و گفته بود که فلسفه خوانده‌ها موفق‌ترین افراد در بخش اداری هستند.

این در صورتی است که علوم انسانی در کشور ما جایگاه مناسبی ندارد، فلسفه که جای خود دارد. یک آفتی که باید مدنظر قرارداد علوم انسانی است، فلسفه که در راس علوم انسانی است و همه جا مادر علوم انسانی است.

برای این‌که برنامه‌ریزان کشور از فارغ‌التحصیلان رشته‌های غیر علوم انسانی بودند و تمام برنامه‌ها و سیاست‌ها بر مبنای علوم غیرانسانی تنظیم شده است و اکنون علوم انسانی با تمام تاکیدی که مقام معظم رهبری بارها و بارها کردند و خیلی از مسوولان و کارشناسان هم گفتند جایگاه مشخصی ندارد و مبهم و متزلزل است، اگر جایگاه علوم انسانی این‌گونه باشد جایگاه فلسفه هم این‌گونه خواهد ماند، متاسفانه این یک آسیب بزرگ است. مشخص نبودن جایگاه علوم انسانی که اصل و اساس و پایه اصلی فرهنگ ما و مایه درخشش ما در تمام دنیاست عواقب خوبی به دنبال نخواهد داشت. در کجای دنیا می‌توانید شخصی مانند مولانا و کتابی مانند مثنوی پیدا کنید یا عطار، حافظ، فردوسی که قوام زبان فارسی به اوست پیدا کنید یا سعدی، فارابی، ابن سینا و خواجه نصیر. همه اینها بیشتر از آن که به علوم دیگر بپردازند به علوم انسانی می‌پرداختند.

علوم انسانی اکنون هیچ جایگاهی ندارد، اگر تصمیماتی گرفته می‌شود باید صاحب‌نظران وارد عرصه شوند، اگر بخواهم روی علوم انسانی و آفت‌ها صحبت کنم، مسائل فوق‌العاده زیاد است. وقتی که جایگاه علوم انسانی این‌گونه باشد فلسفه که جای خود دارد. این یکی از آفت‌هایی است که باید به آن بپردازید و با افراد صاحب‌نظر در مورد وضعیت علوم انسانی صحبت کنید و اطلاع‌رسانی داشته باشید.

بله. آنها روی این مسائل کار می‌کنند و دارند از ما جلو می‌افتند. فرهنگ چیزی است که از استاد به شاگرد از طریق آموزش منتقل می‌شود. انسان موجود فرهنگی است و شاید یکی از بهترین تعریف‌های انسان این باشد که انسان موجودی فرهنگی است. فرهنگ هم شامل تمام علوم، معارف، آداب و رسوم و امثال اینهاست که از طریق آموزش منتقل می‌شود نه از طریق غریزه. از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود، اگر فرهنگ خود را در مقایسه با فرهنگ‌های دیگر ببینیم واقعا یکی از نعمت‌های الهی است که به کشورهای دیگر کمتر داده شده است. در زبان، عرفان، حکمت، هنر، معماری و فرهنگ‌سازی و هر چیز دیگر که نگاه کنیم ایران یک قوم عظیم فرهنگی است و این فرهنگ هم همان طور که گفتم از طریق آموزش در خانواده، تلویزیون، مدرسه و دانشگاه منتقل می‌‌‌شود. یک فرد تا مدرک دکترای خود را بگیرد حدود 27 سال تحصیل می‌کند، باید این فرد در این مدت متحول شده باشد، 27 سال خیلی زیاد است، پس این برنامه‌ریزی‌ها دارای مشکل است که نتیجه نمی‌دهد.

پیامبر(ص) فرمودند: «مَن اَخلَصَ لِلّهِ اَربَعیِنَ یَوماً فَجَّرَ اللهَ یَنَابِیعَ الحِکمَه مِن قَلبِهِ عَلَی لِسَانِهِ» کسی که برای خداوند اخلاص بورزد چهل روز کافی است که انسان حکیم شود، این زمان کافی است که انسان متحول شود. حال چه انتظاری از 40 سال مطالعه باید داشت؟! فرهنگ باید به شکلی باشد که در این مدت زمانی ما را متحول کند. در این زمینه موفق شدیم یا نه؟ بنابراین باید تجدیدنظر کنیم و تصمیم‌های آنی نگیریم و افراد صاحب‌نظر که در مملکت ما کم هم نیستند را مورد استفاده قرار دهیم.

یک اشکال عمده وجود دارد و آن این است که صاحب‌نظران هیچ وقت طرف مشورت نیستند، نمی‌گویم مطلقا طرف مشورت نیستند، ولی باید بیشتر از این باشد. خداوند به پیامبر اسلام(ص) که عقل کل و صاحب وحی هم بود، می‌فرمود: با مردم مشورت کن. پیامبر(ص) هم با بهترین افراد مشورت می‌کرد. به نظر بنده در کارهای فرهنگی بیشتر باید با اهل فرهنگ مشورت کرد.

قرآن کریم می‌فرماید: اگر کاری را نمی‌دانی از اهل ذکر و تذکر در آن حوزه سوال کنید. آیا در مسائل فرهنگی و علوم انسانی به این قاعده رفتار می‌کنیم؟ نمی‌دانم جواب این سوال مثبت یا منفی است، ولی به نظر می‌رسد باید دقت بیشتری کرد و ان‌شاء‌الله با بررسی این آفات و مشورت‌های کارشناسی بتوانیم اولا از انحطاط این علوم بکاهیم (در این امور باید به کیفیت توجه کرد، نه کمیت) و با شناخت آفت‌ها که کم هم نیستند تحولی در علوم انسانی و به طور کلی در علوم ایجاد کنیم.