القای مرگ در سلول‌های سرطانی

آنتی‌بادی‌های منوکلونال از جمله انواع این فاکتور حیاتی هستند که در واقع نوعی پروتئین محسوب می‌شوند که توسط برخی سلول‌های سیستم دفاعی بدن به نام لنفوسیت B تولید شده و وظیفه جلوگیری از بیمار شدن انسان از طریق اتصال به عوامل خارجی بیماری‌زا و کمک به سیستم دفاعی بدن برای از بین بردن این عوامل خارجی را به عهده دارند.

به این ترتیب بخشی از پاسخ سیستم‌ دفاعی بدن به عوامل بیگانه بیماری‌زا، تولید آنتی‌بادی است که از طریق وارد شدن عامل خارجی (آنتی‌ژن) به بدن، ساخته شده و در نهایت باعث از بین رفتن آنتی‌ژن و جلوگیری از بیمار شدن انسان می‌شود. نکته جالب این است که آنتی‌بادی خاصیت اتصال اختصاصی به آنتی‌ژن خودش را دارد. به این صورت که آنتی‌بادی سم میکروب وبا (که بیماری‌زایی این بیماری از طریق سم آن ایجاد می‌شود) تنها به سم وبا متصل می‌شود و علیه دیگر باکتری‌ها کار نمی‌کند. از اختصاصی بودن این آنتی‌بادی‌ها استفاده‌های زیادی مانند استفاده به عنوان دارو برای درمان سرطان می‌شود؛ چراکه سلول‌های سرطانی در سطح خودشان پروتئین‌هایی را عرضه می‌کنند که می‌توان به وسیله هدف گرفتن این پروتئین‌های اختصاصی روی سلول‌های سرطانی موجب مرگ این سلول شده و از این طریق راه درمانی برای آن نوع خاص سرطان ارائه کرد.

در همین خصوص محققان پژوهشکده آنتی‌بادی منوکلونال پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی ابن‌سینا جهاد دانشگاهی موفق به تولید آنتی‌بادی منوکلونال بر ضدمولکول Her2 (نوع مثبت پروتئینی است که در تومورهای سینه وجود دارد) شده‌اند.

این نوع آنتی‌بادی قادر است مولکول Her2 در بیشتر یا حتی تمامی سلول‌های سرطانی سینه را شناسایی کند و تولید آن در واقع از دستاوردهای جدید محققان جهاد دانشگاهی است که در مرحله موشی با موفقیت به نتیجه رسیده و مرحله انسانی‌سازی آن نیز آغاز شده که با توجه به توانمندی محققان پژوهشگاه ابن‌سینا در تبدیل آنتی‌بادی منوکلونال موشی به انسانی، به نظر می‌رسد طی یک سال آینده تولید نمونه انسانی این آنتی‌بادی آغاز شود.

آنتی‌بادی منوکلونال این توانایی را دارد که پس از تزریق در بدن سلول‌های سرطانی را بشناسد و آنها را از بین ببرند.

پیش از این دکتر محمدمهدی آخوندی، رئیس پژوهشگاه ابن‌سینا درباره روند کاری پروژه بزرگی که در این پژوهشگاه آغاز شده، گفت: آنتی‌بادی که در حال حاضر روی آن فعالیت می‌کنیم، مخصوص درمان سرطان سینه است که خوشبختانه روند تحقیقات آن بخوبی در حال پیشرفت است. این آنتی‌بادی پس از ساخته شدن به طور عملی وارد پروتکل درمانی می‌شود و هدف این است که این امکان فراهم شود که دوز درمانی آن در کشور ارائه شود.

وی در عین حال درمان سرطان سینه به کمک روش‌های پیشرفته را یکی از اولویت‌های درمانی کشور برشمرد و یادآور شد: در حال حاضر یک دوز درمانی این نوع آنتی‌بادی بیش از 50 میلیون تومان قیمت دارد که با توجه به شیوع بالای سرطان سینه در میان زنان، میزان مصرف آن نیز بالاست.

دکتر محمدصادق حاجی‌تاروردی، معاون پژوهشی و فناوری جهاد دانشگاهی هم همزمان با سی‌امین سالگرد جهاد دانشگاهی با بیان این که این آنتی‌بادی قادر به القای مرگ سلولی در سلول‌های سرطانی است، خاطرنشان کرد: مطالعات حاضر نشان می‌دهد که این آنتی‌بادی در مرگ سلول‌های غیرسرطانی و طبیعی بدن که دارای پروتئین Her2 در سطح خود می‌باشند، تاثیری ندارد. این مشخصه از اهمیت خاصی برخوردار بوده و باعث کاهش عوارض جانبی ناشی از درمان سرطان پستان به وسیله آنتی‌بادی‌های ضد Her2 در مقایسه با آنتی‌بادی‌های درمانی موجود در بازار خواهد بود.

این در حالی است که آنتی‌بادی‌های درمانی موجود برای درمان سرطان پستان صرفا قادر به القای مرگ سلولی در حدود 20 درصد افراد مبتلا به سرطان پستان (Her2+) می‌باشند، همین موضوع نشانگر برتری آنتی‌بادی تولید شده در پژوهشگاه ابن‌سینا نسبت به نمونه‌های مشابه است.

آنتی‌بادی‌های درمانی که شامل آنتی‌بادی‌های کایمریک (ناهمسان) و انسانی‌شده است، در زمره داروهای بیوتکنولوژیک بسیار گران و اختصاصی هستند، به صورتی که آنتی‌بادی تجاری موجود (ضد 2-Her ) که هم‌اکنون از خارج خریداری شده و برای درمان برخی بیماران سرطان پستان استفاده می‌شود، برای هر تزریق حدود 3 میلیون تومان هزینه در بر داشته و درمان هر بیمار نیاز به 10 تزریق یا بیشتر از این حد دارد که جمعا برای هر بیمار بیش از 30 میلیون تومان هزینه دارد. این در حالی است که نمونه داخلی این دارو با هزینه‌های بسیار پایین‌تری در اختیار بیماران قرار می‌گیرد، به طوری‌که تولید دارو تنها برای این آنتی‌بادی خاص (ضد 2-Her) ده‌ها میلیارد تومان در سال صرفه‌جویی ارزی به همراه داشته و از آنجا که در حال حاضر مجوز استفاده درمانی بیش از 20 نوع از این آنتی‌بادی‌ها در دنیا صادر شده، ساخت داخلی این داروها حدود 40 میلیارد دلار در سال صرفه‌جویی در پی خواهد داشت.

دکتر محمود جدی تهرانی، رئیس پژوهشکده آنتی‌بادی منوکلونال پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاد دانشگاهی ابن‌سینا با اشاره به موفقیت محققان پژوهشکده در تولید مدل کایمریک آنتی‌بادی منوکلونال اختصاصی ضدمولکول 2-Her سرطان پستان اظهار کرد: در این پروژه ابتدا آنتی‌بادی موشی اختصاصی ضدمولکول 2-Her سرطان پستان را تولید کرده و فعالیت‌های عمده‌ای از طریق مهندسی ژنتیک برای انسانی‌سازی این آنتی‌بادی انجام دادیم، به طوری که در حال حاضر مدل کایمریک این آنتی‌بادی و در واقع کارخانه تولید آن است را ساخته‌ایم.

وی با اشاره به این که با تولید سلول تولیدکننده این آنتی‌بادی و تکثیر آن می‌توان مقدار زیادی آنتی‌بادی تولید کرد، درباره مرحله کایمریک این پروژه افزود: مرحله اولیه انسانی‌سازی این آنتی‌بادی‌ها را پشت سر گذاشته‌ایم، به این معنی که 75 درصد ساختار پروتئینی این آنتی‌بادی انسانی شده و در حال انسانی‌سازی دیگر قسمت‌های آنتی‌بادی مورد نظر هستیم.

به طور کلی آنتی‌بادی‌های منوکلونال عمدتاً در سلول‌های موشی ساخته می‌شوند. این آنتی‌بادی‌ها نوعی پروتئین موشی هستند که اگر آن را به انسان تزریق کنیم، از آنجا که برای بدن انسان غریبه است، به عنوان آنتی‌ژن عمل کرده و باعث می‌شود که در بدن بیمار علیه آن آنتی‌بادی موشی (آنتی‌ژن) آنتی‌بادی انسانی ساخته شود و نهایتا می‌توانیم با تبدیل آنتی‌بادی موشی به انسانی از طریق مهندسی ژنتیک جلوی این عمل را گرفته و از آن به عنوان دارویی علیه سلول‌های سرطانی استفاده کنیم.

جدی تهرانی، درباره دیگر پروژه‌های پژوهشکده آنتی‌بادی منوکلونال پژوهشگاه ابن‌ایسنا خاطرنشان کرد: آنتی‌بادی‌های دیگری نیز علاوه بر آنتی‌بادی‌های در حال تولید (ضد Her2) در پژوهشکده آنتی‌بادی منوکلونال علیه پروتئین‌های اختصاصی سلول‌های سرطانی تولید شده که خواص آنها تحت بررسی بوده که در برخی از این آنتی‌بادی‌ها موفق شده‌ایم با استفاده از آنها در محیط آزمایشگاهی سلول‌های سرطانی خون انسان را از بین برده و در ادامه کار این آنتی‌بادی‌ها توانستند سلول‌های سرطانی را که به موش تزریق شده از بین ببرند.

پس از مرحله حیوانی آزمون این آنتی‌بادی‌ها، هم‌اکنون در حال تهیه مقدمات کارآزمایی بالینی این آنتی‌بادی‌ها در بیماران داوطلب در پروژه‌ای که مجوز آن از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اخذ خواهد شد، هستیم که به موازات این فعالیت‌ها آنتی‌بادی‌های موشی یادشده نیز در حال انسانی‌سازی در آزمایشگاه‌های پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاد دانشگاهی ابن‌سینا می‌باشند.