رصد‌خانه ‌ملی‌؛‌ شاید ‌چند ‌سال ‌دیگر

ساخت یک رصدخانه صرفا منوط به ساختمان آن نیست. برای این کار تلسکوپ و ابزاری نیاز است که مجموعه آن به‌قدری پرهزینه است که مجبورید در قسمت اول که مکان‌یابی است خیلی دقت کنید. در حال حاضر بزرگ‌ترین تلسکوپی که در دنیا وجود دارد یک تلسکوپ 20 متری است. برای این‌که بتوان یک تلسکوپ 50 متری ساخت هم نیاز به همکاری چند کشور است. منظورم این است که این کار خیلی هزینه‌بر است و از عهده یک کشور به تنهایی برنمی‌آید و منطقی هم نیست که تمام هزینه‌های علمی‌اش را روی ساخت یک تلسکوپ متمرکز کند. با چنین شرایطی برای کشور ما هم که اولین باری است می‌خواهد چنین کاری انجام دهد عملی نیست که از ابتدا روی پله آخر برود چون هم هزینه بالاست و هم آدم منجم حرفه‌ای در زمینه کار عملی نداریم. پس باید به موازات این کار نیرو هم تربیت کرد تا بتواند با ابزار و تجهیزات کار کند. با در نظر گرفتن تمامی این شرایط برآوردها نشان داد که باید رصدخانه ملی با یک تلسکوپ 3 متری داشته باشیم. اگر طراحی این تلسکوپ خوب باشد می‌توانیم با آن مجموعه شمسی و خارج آن و کهکشان‌ها و تا فواصلی از کیهان را ببینیم. در این فرآیند قدم اول یافتن مکانی مناسب است که ممکن است چند سال طول بکشد. این اتفاق افتاد و ظرف 4ـ 3 سال گذشته گروه‌هایی روی این موضوع کار کردند و تقریبا جای آن مشخص شد. مکانی که برای این منظور پیش‌بینی شده است جایی در ارتفاعات بین کاشان و اصفهان است. قدم بعدی این است که از تکنولوژی ساخت تلسکوپ که در دنیا معدود است استفاده کنیم و سفارش تلسکوپ خود را به آنها بدهیم. از سفارش تا زمان تحویل هم ممکن است چند سالی طول بکشد. در نتیجه باید فکر کرد که هنوز چند سال دیگر طول خواهد کشید ولی امیدواریم پیش‌بینی‌ها درست از آب درآید. امیدواریم این طرح که یک طرح ملی است تا انتها برود و راه‌اندازی شود. با این رصدخانه که در خاورمیانه بی‌نظیر است می‌توان به کارهای کل دنیا در زمینه نجوم کمک کرد. کشورهای پیشرفته هم استقبال خوبی از این طرح داشته‌اند.

در شرایط فعلی آی.پی.ام است و وزارت علوم آن را در اختیار آنها گذاشته است که با همکاری جامعه نجوم حرفه‌ای کشور بتوانند آن را به سرانجام برسانند.

مطمئنا در هر انجمن علمی‌ هیچ‌وقت کار به انتها نمی‌رسد. به هرحال فکر می‌کنم انجمن نجوم به خاطر ویژگی‌هایی که دارد فعالیتش بیشتر باشد چون بخش آماتوری هم دارد. دامنه کار انجمن‌ها به اعضایشان برمی‌گردد و نوع تخصصی که دارند و نیز به زمینه فعالیت‌ آنها و برگزاری کنفرانس‌ها و اطلاع‌رسانی کارهای انجام شده و ارتباطی که با دنیا دارند و این کارها مدام در حال انجام شدن است و طبیعی است که به اندازه توان و نیرویی که دارند خوب بوده است.

واقعیتش رضایت زیادی نداشتیم. وقتی برنامه‌ریزی می‌شود باید امکانات آن هم مهیا باشد که این مستلزم یک سری هزینه است. سال قبل از سال جهانی نجوم ما طرحی را برای وزارت علوم تهیه کردیم که به ریاست‌جمهوری رفت و در دولت مطرح شد و مورد تایید قرار گرفت اما بودجه‌ای که قرار بود در آغاز سال به دست تهیه‌کنندگان برسد نرسید و وقتی بعد از تاخیری طولانی پرداخت شد تنها در حدود یک‌پنجم آن چیزی که پیش‌بینی شده بود به انجمن داده شد. طبیعی است که یک سری از کارها اتفاق نمی‌افتد. گرچه گله‌مند بودیم، اما کشور خودمان بود و می‌دانستیم این اتفاق‌ها طبیعی است اما با توجه به این اتفاقات من فکر می‌کنم قدم‌های خوبی برداشته شد و گرچه راضی‌کننده نبود، اما به هرصورت از هیچ بهتر بود. جنب و جوش خوبی بود و بعضی وقایعی که صرفا در تهران می‌دیدیم در کشور گسترش یافت و جامعه نجومی ما در کشور بسیار گسترده شد و کارهایی که قبلا انجام نمی‌شد اتفاق افتاد و استارت خوبی بود.

یادم هست که ما 2 جلسه داشتیم و در این جلسه‌ها افرادی از وزارتخانه‌های مختلف آمدند اما وزرا نبودند. برنامه‌های کلی را آنجا تصویب کردیم که اگر بودجه بود اجرا می‌شد. اساسا مسائل علمی دارای حساسیت مسائل روزمره نیستند و به همین خاطر است که توجه کمتری به آنها می‌شود.

آلودگی نوری مساله مهمی در شهرهاست. اگر بخواهیم رصدخانه را در مرتفع‌ترین نقطه بسازیم هزینه ساختش خیلی زیاد می‌شود و نگهداری آن هم بالاست. اما اگر بتوانیم آلودگی نوری منطقه‌ای را برطرف کنیم و رصدخانه را در شرایط دسترسی راحت‌تری بسازیم هزینه‌ها کمتر می‌شوند. آلودگی نوری مساله مهمی برای تمام کشورهاست و نتایج تحقیقات نشان داده‌اند که سیستم کنونی توزیع نورانیت شهرها عملا به‌گونه‌ای است که بیش از 40 درصد نور از بین می‌رود و می‌توان سیستم توزیع نور و روشنایی معابر را طوری طراحی کرد که 40درصد صرفه‌جویی شود. این کار از لحاظ ملی خیلی ارزشمند است و باید شهرداری‌ها توجه زیادی به این موضوع داشته باشند. در همین زمینه انجمن با موسسه‌ای همکاری‌هایی داشته است و چندین کارگاه و نشست علمی برگزار کرده است. سعی هم داشته‌ایم که مسوولان را دعوت کنیم تا در جریان قرار بگیرند. طراحی نوری باید طوری باشد که فقط معابر را روشن کند و نورش آسمان را روشن نسازد. با این کار هم نور به هدر نمی‌رود و هم امکان استفاده از آسمان فراهم می‌شود. برخی کشورها این کار را در شهرهایشان انجام داده‌اند.

فریبا فرهادیان / جام‌جم