نگاهی متفاوت؛ خاص کیومرث پوراحمد

تماشاگر مجموعه تلویزیونی «پرانتز باز» با همان علاقه‌ای که به سریال‌هایی مانند «قصه‌های مجید» و «سرنخ» داشت، پای جعبه جادویی خود نشست و پرانتز باز را با اشتیاق دید اما شواهد حاکی است، آن گونه که انتظارمی رفت این سریال مورد پسند مخاطب قرار نگرفت، البته ناگفته نماند که این عدم اشتیاق دلیل بر بد بودن مجموعه نیست، چراکه تجربه فیلم‌ها و سریال‌های پوراحمد نشان داده که همیشه مخاطب خاص خودش را داشته است، اما به نظر می‌رسد انتظار شهروندان تهرانی بیش از آن چیزی است که اکنون روی آنتن مشاهده می‌کنند.

داریوش بابائیان که ابتدا به عنوان تهیه‌کننده با پوراحمد فعالیت خود را آغاز کرد، اما بعد به مجری طرح تغییر عنوان داد، درخصوص کم و کیف تولید این سریال گفت: تولید این مجموعه به دنبال تهیه 5 تله فیلم به تهیه‌کنندگی کیومرث پوراحمد آغاز شد و در آن دوران من به عنوان مجری طرح در تولید تله‌فیلم‌ها حضور داشتم، تداوم همکاری و تولید این تله‌فیلم‌ها رفاقت شیرینی بین من و پوراحمد ایجاد کرد، به این معنی که 5 تله‌فیلم را کارگردانان‌ جوان به تهیه‌کنندگی کیومرث پوراحمد ساختند که مورد استقبال قرار گرفت و از نظر کیفیت پاسخگوی شبکه‌ها بود و بدون اغراق هریک از آنها در اندازه یک فیلم سینمایی در تلویزیون مطرح شد و بخوبی به یاد دارم که 2 تله فیلم دربخش مسابقه فیلم‌های تلویزیونی جشنواره فلیم فجر به نمایش درآمدند و تله‌فیلم پوریا آذربایجانی جزو کاندیداهای جشنواره فجر شد، این موفقیت هم برای شبکه مایه افتخار بود و هم بیننده را راضی کرد.

این تهیه‌کننده افزود: در ادامه این فعالیت‌ها بود که سناریوی پرانتز باز نوشته شد و در سال 86 پوراحمد به عنوان کارگردان و فیلمنامه‌نویس، آن را به سیمافیلم داد و مرا هم به عنوان تهیه‌کننده معرفی کرده بود و شکوفا فیلم هم به عنوان مجری طرح در تولید این مجموعه دخیل شد و به این ترتیب بود که کار پیش تولید مجموعه تلویزیونی در تیر ماه 87 آغاز شد و طبق مذاکراتی که با آقای رجبی معمار، مدیر وقت شبکه 5 سیما و همچنین آقای معصوم‌زادگان، مدیر فیلم و سریال این شبکه داشتیم، کار اول دی ماه 87 حوالی میدان قزوین با هزینه شخصی خودم کلید زده شد، چون در آن دوران، شبکه هنوز پولی نداده بود و شکوفا فیلم هزینه‌های اولیه را پرداخت کرد.

بابائیان در پاسخ به این سوال که چرا در تیتراژ عنوان «مجری طرح» را گرفته است، گفت: آقای پوراحمد در طول تصویربرداری کار در سمت کارگردان بدون هیچ دغدغه‌ای می‌آمدند و کار می‌کردند و من هم در ابتدا به عنوان تهیه‌کننده وارد پروژه شدم و از زمان کلید خوردن مجموعه تا شهریور سال 88 که کار به پایان رسید، همراه پروژه بود، اما در زمان تدوین به دنبال سوءتفاهمی که بین آقای پوراحمد و حامد رضی، صداگذار پیش آمد، پوراحمد کار تدوین را از دفتر شکوفا فیلم به جای دیگری منتقل کرد و به این ترتیب بود که عنوان من هم از تهیه‌کننده به مجری طرح در تیتراژ پایانی تغییر کرد.

کار در یک لوکیشن ثابت و بسته بودن فضا، تصویربرداری ویژه‌ای را می‌طلبد؛ بخصوص این که قرار باشد فرمان حرکت را کارگردانی مثل کیومرث پوراحمد بدهد، چراکه همه اهالی سینما و همچنین تماشاگران آثار او می‌دانند که این کارگردان با وسواس و دقت نظر بسیار کارگردانی می‌کند و از یک پلان جزئی که ممکن است در تدوین به کار نیاید هم نمی‌گذرد. مهدی مجدوزیری، مدیر تصویربرداری مجموعه تلویزیونی پرانتز باز هم روی این مطلب تاکید دارد، مجدوزیری درخصوص کم و کیف کار تصویربرداری این مجموعه تلویزیونی گفت: پرانتزباز، یک طنز سیاسی ـ اجتماعی از نوع کارهای پوراحمد است که طبیعتا تصویربرداری خاصی می‌خواهد و تصویربرداری این مجموعه براساس فیلمنامه و با مشورت کارگردان که خود او نیز یکی از نویسندگان بود، طراحی شد و به همین دلیل در کاشت دوربین در درجه اول لوکیشن و فضای داخلی ساختمان را در نظر داشتم و براساس آن، طراحی نور را با طراحی صحنه هماهنگ کردم و بعد تصویربرداری مجموعه آغاز شد.

وی به چگونگی طراحی نور در فضای بسته پرانتز باز اشاره کرد و گفت: طراحی نور در این مجموعه حرف اصلی را می‌زد، چراکه اغلب گمان می‌کنند که طراحی نور و چگونگی هماهنگی نماها با آنچه در صحنه اتفاق می‌افتد، تنها در سریال‌های پلیسی یا فیلم‌های در ژانر وحشت اتفاق می‌افتد؛ در حالی که این‌گونه نیست، به اعتقاد من کار نورپردازی در مجموعه‌های طنز کمتر از یک کار پلیسی یا یک فیلم در ژانرسینمای وحشت نیست، به همین دلیل نورپردازی و تصویربرداری این مجموعه هم ازاین قاعده مستثنا نبود.

مهدی مجدوزیری با اشاره به سابقه همکاری خود با کیومرث پوراحمد، گفت: برای نخستین بار در سال 1360 با دستیاری فرهاد صبا، تجربه همکاری با پوراحمد در سریال «تابستان سال آینده» را داشتم و دیگر فرصت همکاری نداشتم تا مجموعه طنز تلویزیونی پرانتز باز که موفق شدم تجربه خوبی را از همکاری با پوراحمد داشته باشم، چراکه کار کردن با این کارگردان از جهت جنبه‌های هنری کارگردانی و نوع بیان نقش، به هنرپیشه درس‌های خوبی می‌دهد و من هم در سایه این همکاری، از کیومرث پوراحمد خیلی نکات ریز را یاد گرفتم.

این تصویربردار خوش‌سابقه تلویزیون که پیش از این مجموعه تلویزیونی «زیرتیغ» را در کارنامه کاری خود داشته است، فضای ایجاد شده از طریق طراحی صحنه را موثر در تصویربرداری مجموعه تلویزیونی پرانتز باز دانست و گفت: لوکیشن این مجموعه از آن دست ساختمان‌هایی بود که در بسیاری از فیلم‌ها و سریال‌ها دیده شده بود.

مسعود شاه‌محمدی، طراح اولیه صحنه این مجموعه قرار بود به سفارش کارگردان، صحنه را به گونه‌ای طراحی کند که بیننده احساس تکرار نکند. او تغییراتی انجام داد، اما این تغییرات مورد پسند پوراحمد قرار نگرفت در نتیجه آقای خدایی آمد و طراحی صحنه را ازسر گرفت و فضای مسافرخانه گلشهر را که بسیار دیده شده بود، به فضایی غیرتکراری تبدیل کرد.

به همین دلیل کار تصویربرداری نیز به همان نسبت سخت بود، چراکه دوربین در فضایی بسیار بسته و در یک لوکیشن در زوایایی محدود کار می‌کرد و من هم به عنوان تصویربردار باید با ترفندهای نوری و از زوایای مختلف کاری زیبا مقابل بیننده قرار دهم چراکه تازگی و طراوت، لازمه سریال پرانتز باز است بخصوص این که بیننده تلویزیون بسیار باهوش است و هیچ فاکتوری از نگاه تیز وی دور نمی‌ماند.

او در ادامه به آرامش خاطر در انجام این پروژه اشاره کرد و افزود: عجله و شتابزدگی از جمله اتفاق‌های معمول در ساخت یک سریال تلویزیونی است، اما خوشبختانه چون خود پوراحمد از اواسط کار تهیه‌کنندگی این مجموعه را به عهده گرفت، شتابزدگی و تعجیل در کار وجود نداشت و خوشبختانه بازتاب کارهم خوب بود و مخاطب راضی از پای گیرنده‌های خود بلند شد.

مجد وزیری در پایان صحبت‌های خود به فیلمنامه این سریال تلویزیونی اشاره و عنوان کرد: عادت دارم وقتی که فیلمنامه را به طور کامل می‌خوانم، سر فیلمبرداری برنامه هر روز را از دستیار کارگردان جویا می‌شوم و بعد از آن سکانس‌هایی را که قرار است تصویربرداری شود مرور می‌کنم و هنگام کار هم ایده‌هایی که به ذهن می‌رسد را پس از مشورت با کارگردان اجرایی می‌کنم. در این پروژه هم همین کار را کردم به این معنا که غیر از یک روند کلی برای فضاسازی، در آن واحد تصمیم می‌گرفتیم و تغییراتی را در حرکت دوربین و نور انجام می‌دادیم و تاثیرات نوری خیلی بیشتر و جذاب‌تر می‌شد. ضمن این که اگر فیلمنامه قوی و جذاب باشد می‌کوشم به گونه‌ای تصویربرداری کنم که دوربین دیده نشود و بیننده احساس کند در صحنه حضور دارد و این اتفاقی بود که در سریال زیر تیغ افتاد و بیننده در محیط قرار می‌گرفت. البته ناگفته نماند که در برخی کارها می‌طلبد حرکت دوربین و نورپردازی دیده شود، چراکه تاثیر آن دوچندان می‌شود.

طراحی گریم یکی از ارکان اصلی یک کار تلویزیونی و سینمایی است و نکته جالب این‌که پوراحمد یکی از معدود کارگردان‌هایی است که به طراحی گریم قائل نیست و معمولا در هر کاری می‌کوشد خود شخصیت واقعی فیلمنامه را پیدا کند. مهری شیرازی، طراح گریم مجموعه تلویزیونی پرانتز باز هم بر این نکته تاکید می‌کند و درباره گریم این مجموعه می‌گوید: طی جلسه‌ای که برای طراحی گریم با پوراحمد داشتم، او گفت که گریم‌های غلو شده اذیتش می‌کند و قرار شد تا آنجا که ممکن است بازیگرانی را برای کار انتخاب کند که مطابق کاراکترهای موجود در فیلمنامه باشد، بنابراین ‌گشت و عین کاراکترهای فیلمنامه را پیدا ‌کرد و بسیاری از اپیزودها را همین‌گونه کار کرد و من فقط 6 قسمت از اپیزودها را به عنوان طراح گریم با او کار کردم، به عنوان مثال قسمت‌هایی را که آقای عبدی در دو نقش بازی می‌کرد و برخی دیگر از قسمت‌ها را کار کردم.

وی افزود: البته راهنمایی‌های آقای پوراحمد برای نزدیک شدن به کاراکترها در گریم به من خیلی کمک کرد و در یک نگاه کلی کار با او برایم بسیار جذاب بود و خوشحالم که این فرصت را داشتم تا در کنار او بیاموزم. به اعتقاد من کیومرث پوراحمد، کارگردان مولف است و کار با این کارگردان به تجربیات من اضافه کرد.

مهری شیرازی درباره سریال پرانتز باز گفت: این مجموعه تلویزیونی، یک طنز اجتماعی خاص آثار پوراحمد است و کسانی که با آثار این کارگردان آشنا باشند، می‌دانند که او نکته‌های بسیار ظریفی را در لحظه ارائه می‌کند.

یکی از ویژگی‌های خوب و البته شنیدنی مجموعه تلویزیونی پرانتز باز موسیقی آن بود که خوشبختانه از نگاه تیزبین مخاطب دور نمانده است و نکته جالب این که موسیقی مجموعه اپیزود به اپیزود با یکدیگر متفاوت است و همین نکته حجم موسیقی را بالا می‌برد و فردین خلعتبری در خصوص چرایی تفاوت موسیقی در هر اپیزود گفت: سریال پرانتز باز داستانی کاملا ایرانی دارد که قصه اقوام مختلف از فرهنگ‌های متفاوت ایرانی را در یک مسافرخانه به تصویر می‌کشد، از همین رو موسیقی این سریال هم اثری چند فرهنگی است؛ این مجموعه تلویزیونی ساختاری اپیزودیک دارد که برای هر قسمت این سریال با توجه به داستانی که تعریف می‌شد موسیقی ساخته شد و اگر بیننده احساس می‌کند برای این کار موسیقی خوبی نوشته شده به دلیل حضور آقای پوراحمد و نظراتی است که برای موسیقی هر قسمت از این مجموعه ارائه می‌کرد.

این آهنگساز خوش‌فکر در عرصه موسیقی و سینما در ادامه افزود: خوشبختانه خود پوراحمد آدم خوش‌سلیقه‌ای است و می‌داند که چه چیزی می‌خواهد. به همین دلیل در ساخت موسیقی برای این فیلم به تنهایی فعالیت نمی‌کردم و کارگردان سکانس به سکانس پیش من می‌نشست و آنچه را که می‌خواست بیان می‌کرد و تا زمانی که رضایت کامل از کار نداشت، سراغ قسمت بعدی سریال نمی‌رفت؛ ضمن این‌که برای تک‌تک سکانس‌ها موسیقی نوشته می‌شد و در نهایت از مجموع موسیقی پرانتز باز راضی هستم.

این آهنگساز در ادامه صحبت‌های خود به سازبندی برای ساخت موسیقی این مجموعه تلویزیونی اشاره کرد و گفت: برای سازبندی موسیقی این مجموعه بهتر این بود که از موسیقی ارکسترال استفاده می‌کردم، ولی به دلیل حجم بالای موسیقی این کار امکانپذیر نبود، چراکه در هر اپیزود از این سریال آدم‌های متفاوتی از جغرافیای مختلف به مسافرخانه گلشهر می‌آمدند، بنابراین موسیقی متفاوت که ریشه در اقوام داشت را می‌طلبید. از همین‌رو هزینه ضبط با ارکستر زیاد می‌شد؛ به همین دلیل از سمپل استفاده کردم و تنوع‌سازی را نیز بالا بردم تا به نتیجه دلخواه برسیم .

خلعتبری که تجربه همکاری با کیومرث پوراحمد در فیلم‌های سینمایی «گل یخ» و «اتوبوس شب» را دارد در پایان گفت: به اعتقاد من سریال پرانتز باز سفری به نقاط مختلف ایران و آشنایی با فرهنگ‌های گوناگون است که بیننده با قصه‌های فرعی نیز آشنا می‌شود و در کل تنوع روایت در این مجموعه بالاست، به همین دلیل طبیعی است که موسیقی متنوعی را باید برای بیان این روایت به کار می‌گرفتم، ضمن این‌که من به عنوان آهنگساز تمام تلاش خود را به کار بستم تا موسیقی کاملا ایرانی ارائه دهم؛ البته نگاه پوراحمد هم موثر بود.