مستند خانواده نیازمند نوآوری است

 به عبارتی اگرچه وجوه مشترک خانوادگی در میان جوامع مختلف کم نیست، اما همان تفاوت‌های اندک موجود هم گاهی مهم‌تر از آن است که بتوان از آن چشم پوشید و برای دو یا چند فرهنگ متفاوت کلیشه‌های ثابت برای برنامه‌سازی در موضوع خانواده پیشنهاد کرد. ممکن است بگویند این ویژگی به برنامه خانواده منحصر نیست و همه برنامه‌های رسانه را شامل می‌شود، در جواب باید گفت اگرچه لزوم وجود ماهیت منحصربفرد متناسب با فرهنگ خودی برای هر رسانه‌ای لازم و ضروری است، اما در میان موضوعات مطرح در رسانه تلویزیون کمتر موضوعی است که به اندازه خانواده حائز اهمیت باشد و حساسیت ویژه درخصوص سیاستگذاری‌های فرهنگی را طلب کند. مثلا خطری که یکسان‌انگاری خانواد? ایرانی با خانواده غربی دارد، چیزی نیست که به سادگی بتوان از کنار آن گذشت. برنامه‌های تلویزیونی خانواده مسوولیت خطیری به عهده دارند که شاید در وهله نخست آن‌طور که باید به چشم نیاید. برنامه خانواده با عام‌ترین قشر مخاطب سر و کار دارد؛ با مخاطبان اصلی رسانه تلویزیون و اگر موفق باشد ثمره این موفقیت در ارتقای کلی سطح فرهنگی و هنری رسانه نمود خواهد داشت و اگر ناموفق باشد و ذوق و سلیقه عامه را تنزل بخشد، دود این عدم موفقیت قبل از همه به چشم کلیت همان رسانه می‌رود، چراکه رابطه مخاطب و برنامه‌ساز رابطه‌ای کاملا متقابل و دوسویه است. برنامه‌ساز ناچار است برنامه‌ای بسازد که مخاطب ببیند و بپسندد و از طرف مقابل، پسند مخاطب هم با همان تولیدات برنامه‌سازان است که شکل می‌گیرد.

فارغ از بحث‌های محتوایی اگر بخواهیم مستندهای تلویزیونی خانواده را به لحاظ شکلی و براساس مشترکات فرهنگ‌ها و جوامع مختلف بررسی کنیم، طبق روال مرسوم برنامه‌های ترکیبی، محور بحث آیتم‌های مختلف تشکیل‌دهنده برنامه خواهد بود. یک برنامه‌ خانواده معمولا متشکل از این چند بخش کلی است: پزشکی، روان‌شناسی و مشاوره، آشپزی، صنایع دستی، خیاطی و به‌طور کلی مهارت‌های خانوادگی، اخبار و احیانا نمایش و سریال.

بسته به خلاقیت و ابتکار برنامه‌سازان تلویزیونی، برنامه‌های خانواده می‌توانند متنوع‌تر بوده و آیتم‌های نوآورانه داشته باشند یا در ارائه همین آیتم‌های مشخص و تکراری و کلیشه‌ای، نوآوری‌های جالب توجه داشته باشند و از این لحاظ شایسته توجه.

به طور مثال برخی از آیتم‌های تازه و کمتر استفاده شده برنامه «خانواده یک» که کاری است از گروه اجتماعی شبکه اول سیما عبارتند از:

1 ـ مادرانه: که موضوع آن ارتقای تربیتی کودکان و نوجوانان بوده و در سه گروه متفاوت سنی تهیه شده است. سری اول در رابطه با کودکان صفر تا 6 سال، سری دوم مربوط به کودکان 6 تا 12 سال و سری سوم 12 تا 16 سال یا همان سن بلوغ.

2ـ عصر جدید: این آیتم به معرفی فناوری‌‌های جدید و بررسی سود و زیان آنها اختصاص دارد.

3 ـ سایه روشن: موضوع این آیتم مصاحبه با افرادی است که روزی دارای بیماری خاص یا معلولیت بوده‌اند و با توکل به خدا بر بیماری خود غالب شده‌اند و در حال حاضر از نظر روحی و جسمی در وضعیت مناسبی به سر می‌برند. در این آیتم این افراد تجربیات خود را در این زمینه بخصوص در اختیار بینندگان برنامه قرار می‌دهند.

4 ـ راز ماندگاری: در این آیتم با چهره‌های ماندگار کشور از نزدیک آشنا شده و از تجربیات آنها بهره‌مند می‌شویم.

5 ـ ایران بهشتی دیگر: این بخش با بهره از کارشناسان رشته میراث فرهنگی، جاذبه‌های تاریخی و گردشگری ایران را به نمایش می‌گذارد.

6 ـ آفتاب شرقی: ویژه‌برنامه استقبال از اذان ظهر که خود شامل آیتم‌های مختلفی از جمله دست‌های کوچک دعا، ترجمه و تلاوت روزانه یک صفحه از قرآن، مناجات و نیز پخش زنده همه روزه نماز جماعت.

بنا به آنچه گذشت درمی‌یابیم که فرمول واحدی جهت تولید آیتم برای یک برنامه خانواده وجود ندارد و همه چیز برمی‌گردد به اقتضای فرهنگ جامعه، نیاز مخاطب و خلاقیت برنامه‌ساز و شناخت او از نیازهای خانواده. یکی از ثمرات عملی آنچه در ابتدای این یادداشت درباره لزوم توجه به اصالت‌های فرهنگی برای تولید برنامه خانواده گفته شد در همین فرم اجرایی مستند خانواده قابل مشاهده است. از میان آیتم‌های نوآورانه برنامه خانواده یک، برخی موارد همچون آفتاب شرقی و سایه روشن به دلیل صبغه دینی که دارند ویژه فرهنگ ایرانی ـ اسلامی هستند و نظیر آنها را نمی‌توان در نمونه‌های غربی سراغ داشت مگر با تفاوت‌های اساسی و ماهوی. آیتم‌های دیگر هم اگرچه قابل بهره‌گیری برای فرهنگ‌های دیگر هم هستند، اما در صورتی که با نگاهی بومی ساخته شده باشند و دارای اصالت باشند، این استعداد را دارند که غیرقابل تقلید و مختص همین فرهنگ و همین جامعه باشند و اصلا هنر برنامه‌ساز خانواده به همین توانایی او در مال خود کردن ایده‌ها و بکارگیری سنجیده و هوشمندانه آنهاست.

نمونه دیگر، برنامه پرطرفدار «به خانه برمی‌گردیم»، محصول شبکه 5 سیماست. این برنامه بعد از مدتی رکود با شکل و شمایلی تازه روی آنتن رفته و گویا همچون دوران اوج خود، در میان مخاطبانی که به شبکه تهران دسترسی دارند، جایگاهی متمایز از دیگر برنامه‌های خانواده پیدا کرده است. بخصوص که پخش زنده این برنامه هم به مزایای آن اضافه شده است. بنا به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی شبکه تهران، منصور عارفی تهیه‌کننده به خانه برمی‌گردیم درخصوص پخش زنده این برنامه گفته در پی تماس‌ها و درخواست‌های مکرر بینندگان، مسوولان شبکه تصمیم گرفتند با فراهم کردن تمهیدات فنی پخش برنامه را به صورت زنده به بینندگان ارائه‌ کنند. وی در ادامه افزوده است، با توجه به میلاد حضرت زهرا(س) و روز زن این برنامه در این روز بخش‌های متنوع و جالبی خواهد داشت. برنامه به خانه بر‌می‌گردیم هر روز بجز جمعه‌ها از ساعت 17 تا 10‌/‌18 به صورت زنده به مدت 70‌دقیقه پخش می‌شود و تکرار آن روز بعد ساعت 9‌صبح است.

برنامه «تصویر زندگی» هم مدتی است تغییر سمت و سو داده و در حال حاضر کار خود را با محوریت مخاطب کودک و نوجوان ادامه می‌دهد. تصویر زندگی را که درواقع در سری جدید خود تبدیل به مجله‌ای تلویزیونی درباره کودکان و نوجوانان شده است، رضا داستانی تهیه می‌کند که پیش از این در شبکه یک سیما تهیه‌کننده برنامه‌هایی مانند صبح بخیر ایران، صبح عالی بخیر و.... بوده است.

خانواده یک، به خانه برمی‌گردیم و تصویر زندگی، این‌ها 3 مورد از اصلی‌ترین و باسابقه‌ترین مستندهای خانواده سیما هستند که تا همین یکی دو سال گذشته کمترین تفاوت را با هم داشتند. اما هر چه جلوتر می‌رویم تفاوت‌ها آشکارتر می‌شوند به طوری که در حال حاضر می‌توان گفت کمترین شباهت‌ها را با هم دارند. این مساله نشان می‌دهد برنامه‌سازان تلویزیونی با توجه بیشتر به نیاز مخاطب‌ در مسیر رو به رشدی قرار گرفته‌اند و شاید بر اثر تجربیات گذشته خود دریافته‌اند که برخلاف تصور شایع، خانواده موضوعی دم‌دستی و آسان نیست که بتوان مدت‌ها بدون تغییر و تحول و با کلیشه‌های ثابت و تکراری درباره‌اش اقدام به برنامه‌سازی کرد بلکه نیازهای مخاطب، آن هم مخاطب خانواده، روز به روز در حال تغییر است و جلب نظر او پیوسته ایده‌های تازه، بکر و جذاب می‌طلبد. از این گذشته درخشیدن در میان رقبا هم برای یک برنامه‌ساز مساله مهمی است که لازمه‌اش متفاوت بودن است و حرف تازه برای گفتن داشتن.