هوبره ؛ شکار عربهای شکارچی
در سالهای نه چندان دور، در سپیده دم های زمستان اگر در ماسه های کویری اطراف ابوظبی قدم می زدید، جوانان عربی را می دیدید که برای تفریح و سرگرمی با خودروهای بیابانی خود به آنجا آمده اند،
ردپای پرندگان ! این جوانان بیشتر به دنبال ردپای پرنده ای به نام هوبره بودند.
این پرنده، در مسیر مهاجرتی خود به امارات متحده عربی می آید و با ورود او در زمستان، پرندگان شکارچی (قوشها) آماده نمایشی می شوند که برای عربها لحظه بسیار جالبی به حساب می آید.
دیکسون ، پرنده شناس معروف ، در دهه 50 میلادی این لحظه را چنین توصیف می کند: برای عرب ها، زمستان فصل شادمانی است؛ لحظه ای که می توان باران را لمس کرد و در این زمان است که هوبره ها از راه می رسند.
این پرندگان، همان غذایی هستند که خداوند بر قوم بنی اسرائیل نازل کرد و آنها نعمت الهی کسانی هستند که تابستانی گرم را پشت سر گذاشته اند.
قوش بازی (تربیت پرندگان شکاری) و شکار هوبره بخشی از آداب و سنن ملتهای عرب حاشیه خلیج فارس است و ریشه عمیقی در فرهنگ این مردمان دارد.
بیش از 700 سال پیش ، شاعر عرب اثامه درباره شکار هوبره با پرندگان شکاری دست آموز می گوید هر چند قوش بازان پرندگان خود را به شکار خرگوش و چاخ لق (پرنده ای چابک و کوچک تر از هوبره) می برند، اما اصلی ترین شکار آنها همان هوبره است.
در آن زمان، یکی از منابع اصلی غذایی عربهای بیابانگرد، هوبره بوده است، بخصوص زمانی که تعداد زیادی از این پرندگان به خلیج فارس می آمدند.
قوش بازان معروف عرب ، ادعا می کنند هر پرنده شکاری که خوب تربیت شده باشد، قادر است در روز 8 تا 9 هوبره را از پشت شتر شکار کند.
آنها این پرندگان را آب پز یا کباب می کنند و مزه آن بین مزه اردک و مرغ است . امروز این پرنده کمتر برای غذا شکار می شود و بیشتر عربها برای تفریح آنها را شکار می کنند.
این تفریح گرانقیمت ، برای آنها بسیار جالب و نشاطآور است. در این باره یکی از شیوخ عرب می گوید: سفرهایی که برای شکار می رویم ، ما را صبور و شاد می کند.
پرندگان برای ما وسیله ای هستند تا به آرامش روح و روان برسیم و این داروی مسکنی است برای زندگی پردردسر شهری. اما امروز این به اصطلاح ورزش رو به نابودی است ، چون شکار هوبره بندرت دیده می شود.
در ایران ، از این خانواده (هوبره) سه زیرگونه اصلی وجود دارند. ابتدا بزرگترین پرنده ایران میش مرغ ( otis tarda) با وزنی حدود 15 کیلوگرم که تغذیه این پرنده مانند هوبره بسیار متفاوت است و امروز تعداد اندکی از آن باقی مانده ، چون روی زمین لانه می گذارد و براحتی دیده می شود.
دومین پرنده هوبره است که از میش مرغ کوچکتر است. بدن میش مرغ 100 سانتی است و هوبره 63 سانتی متر طول دارد.
این پرنده بیشتر شبیه بوقلمون ماده است ، نوک کوتاه و کلفت و دمی باریک دارد.
کوچکترین پرنده این خانواده ، زنگوله بال ، نصف میش مرغ (45 سانتی متر) طول دارد و بسیار محتاط است. دیدن این پرنده دشوار به نظر می رسد و با گردن سفید و سیاهش مشخص می شود.
هوبره ها بدنی چاق و دمی کوتاه دارند و در پاهای بلندشان سه انگشت وجود دارد. این پرنده برای نگهداری غذا چینه دان ندارد و در بالهایش هم برای چرب کردن پرها غده ای نیست.
در عوض کرک پر پودری در اختیار دارد که می تواند هنگام پرواز بر مناطق پرغبار کویری ، پرها را تمیز نگه دارد. هوبره نر معمولا از ماده بزرگتر است.
رفتارهای جفت یابی نرها بسیار جالب و دیدنی است. در آفریقا بزرگترین هوبره به نام کوری ، زمان جفت یابی سرش را به عقب بر می گرداند و بادی به غبغب می اندازد، دمش را تیز می کند و بالهایش را خم ، تا این که گلویش بزرگ شود و نظر پرنده ماده را به خود جلب می کند.
زنگوله بال نر هنگام جفت یابی ، یک نمایش پرشی دیدنی به اجرا می گذارد، اما هوبره سیاه آفریقایی مانند بالرین ها به هوا جهش می کند و هنگام فرود بر یک پای خود می چرخد.
هوبره آسیایی (CHLAMYDOTIS UNDULATA) نمایش مخصوص خود را دارد که به نمایش دویدن معروف است. در این رفتار جنسی ، نرها در حالی که باد به غبغب می اندازند و سرشان را به عقب بر می گردانند، تا پرهای سفید سینه شان معلوم شود، به صورت موزون و زیبا می دوند.
هوبره ها هزاران کیلومتر از قزاقستان ، محل تخم گذاری خود تا امارات متحده عربی مهاجرت می کنند و در این مسیر نسبتا طولانی برای کسب انرژی و غذا در کشور ما، پاکستان و برخی کشورهای عربی توقف می کنند.
قوش بازان ، آنها را می دزدند تا برای پرندگان شکارچی خود پرنده تمرین دهنده یا طعمه باشند. زیستگاه هوبره مناطق کویری و جلگه هایی با علفزارهای کوتاه است. این پرنده خود را بخوبی با محیط اطرافش وفق می دهد، به طوری که می تواند بدون آب و غذا مدتها دوام بیاورد.
آنها بندرت در طبیعت آب می نوشند، چون با خوردن شبنم روی گیاهان و تغذیه از جانوران کوچک ، آب بدنشان تامین می شود.
این به اصطلاح گیاه خواران ، فرصت طلب ، از پستانداران کوچک ، خزندگان حتی مارها و بی مهرگان (سوسکها، مورچگان ، ملخها، حلزون ها، کرمها، موریانه ها و عقربها) هم تغذیه می کنند. هنگام گیاه خواری از گلهای بیابانی ، برگهای سبز، جوانه های تازه و دانه ها نیز غافل نمی شوند.
این پرنده بسیار محتاط و زودرم است. پرهای خالدار بالهایش او را براحتی در بیابان استتار می کند و با این که بالهایی قوی دارد،اما هنگام جستجوی غذا ترجیح می دهد بیشتر روی زمین بدود و در بوته زارها مخفی شود، تا این که در آسمان به خاطر بزرگی اش براحتی شکار می شود.
هوبره ها در محیط طبیعی از ماه آبان تا اوایل تابستان ، آماده جفت گیری اند و این رفتار آنها بستگی به محیط جغرافیایی شان دارد.
در انتخاب لانه بسیار سختگیرند. در زمستان به خاطر بارندگی و وجود غذای کافی جفت گیری می کنند، اما بعد از زمستان تمایلی برای تخم گذاری وجود ندارد.
بیشتر تخم گذاری ها در کشورهای تازه استقلال یافته شوروی سابق مثل قزاقستان صورت می گیرد، اما در منطقه خارتوران استان سمنان شاهد تخم گذاری این پرندگان بوده ایم ، چون تعدادی از آنها در این منطقه و همین طور پارک ملی دشت کویر (60کیلومتری جنوب شرقی تهران) به طور منظم دیده می شوند که نشاندهنده بومی شدن بعضی هوبره ها در این مناطق است.
پرنده ماده 2 تا 3 تخم می گذارد و 21 تا 23 روز روی آنها می خوابد. جوجه به دنیا آمده در 35 روزگی قادر به پرواز است ، اما به این زودی از پدر و مادر خود جدا نمی شود. آنها بعد از فصل تخم گذاری دسته های کوچکی را تشکیل می دهند، تا به دنبال غذا به سرزمین های دیگر بروند. با کاهش جمعیت این پرنده در دهه 80 میلادی یک مرکز ملی تحقیقات هوایی به نام NARC در ابوظبی تاسیس شد.
ابتدا این مرکز به تحقیق درباره رفتارهای این پرنده پرداخت و بعد از مدتی به دلیل نیاز به دانستن اطلاعات برون مرزی مسیر مهاجرت این پرندگان دامنه تحقیقات خود را به کشورهای دیگر چون قزاقستان کشاند.
پس از مدتی مشخص شد که قزاقستان ، مهمترین میزبان هوبره ها در فصل تخم گذاری است. آنها دریافتند که از پاییز 1998 میلادی تا بهار 2001 میلادی جمعیت هوبره های این منطقه به نصف کاهش یافته اند.
این مرکز با قرار دادن فرستنده های کوچک رادیویی در بدن 40 پرنده و ردیابی آنها در مسیر مهاجرتشان (از طریق ماهواره) دلایل کاهش جمعیت را شکار بی رویه و قاچاق این پرنده عنوان کرد.
نرخ کاهش جمعیت آنها 29 درصد عنوان شد که سه چهارم این جمعیت بر اثر شکار و قاچاق این پرنده برای قوش بازان از بین رفته است ، اما مرگ و میر مجاز برای این جمعیت اندک تنها 2/7درصد جمعیت پرندگان بالغ است. امروز هم 8/20درصد جمعیت هوبره ها سالانه در حال نابودی است که به این ترتیب تا سال 2015 میلادی اثری از آنها باقی نخواهد ماند.
تعداد زیادی از شکارچیان عرب ، سالانه به ایران می آیند، تا این پرنده کمیاب را شکار کنند. التبه گفته می شود در ایران و پاکستان ، سالانه 6هزار تا 7هزار هوبره می میرند یا شکار می شوند.
بنابر آمار محیط زیست ایران مجوزهای شکار هوبره بسیار اندک اند که امیدواریم همین تعداد اندک هم قطع شود و به جای آن با بها دادن به موسساتی که درصدد پرورش این پرنده زیبا در مناطقی از زیستگاه اصلی شان هستند، هم درآمد خوبی برای حفاظت از زیستگاه این پرنده کسب کنیم و هم این گونه نادر را از خطر انقراض نجات دهیم.
بهرنگ امن تفرشی
