نگهبان موسیقی دستگاهی ایران هستم

متاسفانه همین‌طور است که می‌گویید.

سازماندهی کنسرت موسیقی در ایران اصولا با مشکلاتی تقریبا همیشگی مواجه است. چرا که این هنر حساسیت برانگیز است و دست و پای مدیران و هنرمندان را کمی‌ می‌بندد.

بله. برای مثال آن‌طور که ما محاسبه کرده‌ایم، به دلیل ایام و مناسبت‌های خاص در طول سال، برگزار کنسرت‌های موسیقی تنها در طول 5 یا حداکثر 6 ماه امکان‌پذیر است. همین باعث می‌شود که اجراهای زنده موسیقی به روزهای خاصی محدود گردد و فشار زیادی به امکانات موجود ازجمله سالن‌های اندک وارد سازد. در واقع ترافیک برپایی کنسرت‌ها در ایامی محدود به اوج می‌رسد که توان پشتیبانی و اداری عرصه فرهنگ و هنر کشور پاسخگوی آن نیست.

من فکر می‌کنم این بیشتر به تعدد مراکز تصمیم‌گیری و رفتارهای اداری مدیران و مسوولان هنری کشور بازمی‌گردد تا قوانین یا ضروریات قطعی.

برای برپایی یک کنسرت ابتدا باید مجوز بگیرید، شعر را به تایید برسانید، موافقت حراست را کسب کنید،‌ ریز برنامه‌ها را ارائه دهید و تازه که از هفت‌خوان رستم وزارت ارشاد گذشتید، باید دنبال پیدا کردن وقت و سالن مناسب و هماهنگی با نهادها و ارگان‌های دیگر از جمله اداره اماکن باشید.

نه‌تنها نقشی نداریم، بلکه متاسفانه این خوان‌ها پشت سر هم نیستند و این کار را سخت‌تر می‌کند.

یعنی ما به جای طی یک مسیر و عبور از موانع پشت سر هم، باید در 6 یا 7 خط متفاوت حرکت کنیم تا بالاخره اگر شانس بیاوریم در یک نقطه به هم برسند و شرایط روی صحنه رفتن ما را فراهم سازند.

اتفاقا بیشتر است.

چون مخاطب بیشتر دارند، رسانه‌ها بیش از دیگران به آنان توجه می‌‌کنند و تاثیرگذارتر هستند.

خب این‌طور نیست. مسوولان با این که می‌دانند برای مثال محمدرضا لطفی چه ساخته و نواخته است و به او اطمینان کنند، بیشتر از دیگران مو را از ماست می‌کشند و حساسیت به خرج می‌دهند.

نه، من می‌گویم این نسبت 4 به یک برپایی کنسرت در خارج و داخل ایران به هیچ وجه قابل قبول نیست. فرهنگ ملی موسیقایی خودمان را اول باید برای علاقه‌مندان و بویژه جوانان داخل کشور ارائه دهیم و سپس به فکر مخاطبان بیرون از مرزها باشیم.

آیا 4 برابر ایرانی‌های داخل هستند؟

خب با توجه به جمعیت ایرانیان داخل و خارج کشور، به ازای هر کنسرت بیرون از مرزها، باید دست‌کم 20 اجرای زنده را در ایران روی صحنه ببریم که متاسفانه این‌طور نیست.

چون راحت‌تر هستند و دردسر کمتری دارند. در حالی که هنرمندان ما بی‌شک دوست دارند در ایران و برای مخاطب انبوه اینجا برنامه اجرا کنند، موانع آنان را به خارج کشور می‌راند.

الان هم همان انتقاد را وارد می‌دانم.

من آدم صریحی هستم و سعی می‌کنم مسائل را باهم قاطی نکنم. در این مصاحبه هم بی‌پرده از موانع و محدودیت‌های اعمال شده از سوی ادارات و نهادهای فرهنگی و امنیتی انتقاد می‌کنم و هم بر نقش هنرمندان در کاهش تعداد کنسرت‌های داخل کشور انگشت می‌گذارم.

من با کمال شهامت این انتقاد را می‌پذیرم، چون درست و بجاست. اما در توضیح و نه توجیه آن باید بگویم که در اوایل دهه 60 خورشیدی، من عضو هیات علمی گروه موسیقی دانشکده هنرهای زیبا بودم، گروه شیدا را اداره می‌کردم، در گروه چاووش نقش عمده‌ای داشتم، حقوق دولتی می‌گرفتم و ... که به یکباره از همه آنها محروم و با درهای بسته روبه‌رو شدم. آن موقع به جایی رسیده بودم که به عنوان موسیقیدان نمی‌توانستم کاری انجام دهم و حتی شرایط زندگی سختی هم داشتم.

اشتباه شماست که فکر می‌کنید با تصمیم قبلی و با برنامه‌ریزی ایران را ترک کردم. من در آن موقعیت برای 2 هفته به ونیز ایتالیا دعوت شدم که تنها با 300 دلار به آن سفر رفتم و قصد مهاجرت نداشتم. اما در ادامه، اتفاقات داخل و خارج کشور دست به دست هم دادند تا من ناخواسته آنجا ماندگار شوم. با وجود این زمانی که شرایط را مناسب دیدم، وظیفه و رسالت هنری خودم دانستم تا به کشورم بازگردم.

احساس کردم آن تجربیاتی که از استادانم کسب کرده و در ذهن و سینه‌ام جای داده‌ام را باید به نسل جوان داخل کشور انتقال دهم. برای همین در این 5 سالی که به ایران بازگشته‌ام، 70 درصد از وقتم را به آموزش دانسته‌هایم به شاگردانم اختصاص داده‌ام.

خب این مقدمه هر همکاری و تفاهمی است. برای مثال وقتی مسوولان و مدیران دائم بر موسیقی «فاخر» تاکید می‌کنند، من موسیقیدان نباید بفهمم منظور از آن چیست. آیا در رسانه‌ها این واژه را معنی و کتابی در توضیح آن منتشر کرده‌اند؟ از ما به هم عنوان متخصص سوال نکرده‌اند که موسیقی فاخر در نظرمان چه معنایی دارد. برای همین هم خیلی حرف‌های یکدیگر را متوجه نمی‌شویم.

آن زمان بیشتر توان خودمان را روی دوباره نوازی آثار قدیمی قرار دادیم تا از گزند زمان محفوظ بماند.

توجه به موسیقی سنتی که از اواخر دوره قاجار به ما رسیده است، پشتوانه جهش ما به سوی هنر نوآورتر در این عرصه به شمار می‌آید. برای مثال مگر می‌شود بدون توجه به باخ و دوره باروک، به موسیقی کلاسیک و رمانتیک رسید. این کاری است که من بشدت دنبال می‌کنم.

بله آن را باید نگهداری کرد و گسترش داد. در کنسرت امشب و فرداشب هم آواز طاهرزاده را بازسازی کرده‌ایم که در راستای آن هدف است.

به هیچ‌وجه. وقتی نوازنده امروزی دوباره نوازی می‌کند، احساسات و عواطف و مقتضیات روزگار خودش را با سرپنجه‌هایش وارد اثر می‌کند.

خب ما با راه‌اندازی گروه‌های همنوازان و بانوان شیدا، دست به نوآوری هم زده‌ایم. برای مثال در همین کنسرت جدیدمان، یک کار تازه و نو با همنوازان شیدا اجرا خواهیم کرد که در آن فرم مقدمه پیش درآمد را تغییر داده‌ام. در این قطعه 18 ضربی که با پرکاشن نواخته شده، تحرک ریتمیک متفاوتی در موسیقی دستگاهی به وجود آورده‌ام.

بله همین طور است؛ نگاه نو و بازتر به موسیقی دستگاهی.

آنجا با گروه شیدا، هر 2 عرصه را تجربه می‌کردیم. هم آثار قدما را دوباره می‌نواختیم و هم قطعاتی چون چاووش6، چاووش 8 یا شب‌نورد را می‌ساختیم.

خب ضرورت داشت و هر وقت لازم بدانم همین کار را می‌کنم. برای آن کار بیژن کامکار نواختن طبل ریز را یاد گرفت و در کنار سازهای سنتی نواخت.

تجربه‌های نویی با ارکستر گل‌ها داشتم که داروک در آن گروه قرار می‌گیرد. کار روی شعر نو آن زمان بسیار تجربی و جدید بود که خوب هم از کار درآمد.

بله. در واقع می‌توان آنها را با عنوان‌های بازسازی، نگاه نو و بازتر و کارهای تجربی معرفی کرد.

5 قطعه روی شعر نو دارم که از قبل روی آنها کار می‌کنم و در گروه آثار تجربی‌ام قرار می‌گیرند.

بله. قرار است 3 گروه شیدا را در هم ادغام کنم که حدود 40 نفر می‌شوند و قطعاتی را براساس اشعار مولوی خواهند نواخت. کار روی اشعار فردوسی هم به سال 1357 بازمی‌گردد که آن زمان به دلیل وقایع 17 شهریور استعفا دادیم و همه‌چیز نیمه‌تمام ماند.

من عقیده‌ام این است که عمر انسان‌ها آنقدر زیاد نیست که در همه عرصه‌ها دست به تجربه بزنند. من خودم را نماینده دفاع و نگهبانی از موسیقی ردیف دستگاهی ایرانی در فرم‌های گذشته و رو به آینده می‌دانم و به دنبال آن هستم که این خط موسیقی از بین نرود و پیشرفت کند.

صددرصد. اما معتقدم کار جوانان را خود جوانان باید انجام دهند. در این راه اگر کمکی هم از دست من برمی‌آید، دریغ نخواهم کرد و جوانان را تنها نخواهم گذاشت.

اول از همه با این واژه سنتی مخالف هستم، چرا که وقتی از سنت نام می‌بریم، منظور چیزی است که امکان خلاقیت و نوآوری در آن وجود ندارد. برای همین ترجیح می دهم از آن با عنوان موسیقی دستگاهی یاد کنم.

منظورم این بود که به دنبال آن هستم تا ساختار موسیقی دستگاهی را بازسازی کنم. مثل ساختمانی فرسوده که ظاهرش فرسوده شده و باید آن را نوسازی و مقاوم‌سازی کرد تا پابرجا بماند و برپایه آن بتوان دست به نوآوری هم زد.

متاسفانه همین‌طور است. بویژه در 50 سال ابتدایی این قرن خورشیدی در دوره پهلوی‌ها، آموزش و پژوهش موسیقی دستگاهی به فراموشی سپرده شد که از بابت آن زیان زیادی دیدیم.

بی‌شک همین‌طور است. در گذشته‌های دور، موسیقی ایرانی پایه‌های علمی مستحکمی داشت و موسیقی‌دانان براساس حروف و اعداد ابجد محاسبات خود را انجام می‌داده‌اند. عبدالقادر مراغه‌ای، صفی‌الدین ارموی و قطب‌الدین شیرازی در حوزه علم نظری موسیقی کارهای زیادی کرده‌اند که متاسفانه به مرور مخدوش شد و از بین رفت.