باغ ایرانی؛ میراث ماندگار معماری

قدیمی‌ترین شواهد باستان‌شناسی به‌دست آمده از الگویی که امروزه از آن به عنوان باغ ایرانی یاد می‌شود، آثار بر جای مانده از باغ شاهی پاسارگاد است. این مجموعه باغ توسط کوروش کبیر (599 تا 530 ق‌م)، در نیمه دوم قرن ششم قبل از میلاد در پایتخت وی در پاسارگاد، واقع در دشت مرغاب در حدود 125 کیلومتری شمال شیراز احداث و چارچوب طرح اصلی محوطه شاهی را شکل داده است. پس از کوروش، شاهنشاهانی چون کمبوجیه، در تخت گوهر، داریوش اول، در تخت جمشید و اردشیر اول، در شوش (کاخ شائور) به ساخت باغ‌هایی با الگوی مذکور مبادرت ورزیدند و این امر در سده‌های پس از آن نیز ادامه یافت؛ چنانچه در اواخر دوران ساسانی نیز شاهد آن هستیم که خسرو پرویز، در قصر شیرین باغ‌های وسیعی را با طرح هندسی در اطراف کاخ‌های خود، بنیاد نهاد.

باغ ایرانی را می‌توان با درک عناصر شاخص تشکیل‌دهنده آن، شامل: پوشش گیاهی، آب و ساختارهای معماری بازشناخت. مهم‌ترین عنصر معماری که همواره در باغ‌های ایرانی وجود داشته است، کوشک است. کوشک تنها یک ساختمان تفریحی بوده و گاهی محل سکونت صاحبان باغ نیز بوده است. ابعاد اضلاع کوشک معمولا بین 12 تا 20 متر بوده که در مورد کوشک‌های مدور، هشت‌گوش یا مربع به 25متر هم می‌رسیده است. در باغ‌های سکونتی علاوه بر کوشک، ساختمان اندرونی نیز ساخته می‌شد که اغلب پشت کوشک قرار می‌گرفت همچنین یک ساختمان هم به دیوان‌خانه اختصاص داشته که معمولا نزدیک ورودی ساخته می‌شد تا به این ترتیب، نیازی به تردد مراجعین در سایر فضاهای باغ نباشد.

در ورودی اصلی باغ‌ها نیز اغلب عمارت سردر ساخته می‌شد. معمولا در باغ‌هایی که صاحبان آنها از نفوذ اجتماعی بیشتری برخوردار بودند، این بنا به صورت یک عمارت بیرونی برای پذیرایی میهمانان درمی‌آمد که از تزییناتی قابل توجه برخوردار بود. بجز ساختارهای معماری مذکور، در باغ‌ها فضاهای خدماتی نیز وجود داشتند که بیشتر در امتداد حصار باغ و نزدیک به ورودی‌های فرعی ساخته می‌شدند و بنای آنها اغلب بیرون از حصار قرار می‌گرفت؛ به نحوی که بدنه داخلی حصار، به صورت یک مستطیل کامل باقی می‌ماند. این فضاهای خدماتی، ساختمان‌هایی چون محل سکونت خدمه، آب‌انبار و حمام را در بر می‌گرفتند که البته به فراخور وسعت و اهمیت باغ متغیر بودند.

عنصر دیگر در ساختارهای معماری باغ ایرانی، حصار بوده است که بیشتر با چینه‌های گلی ساخته می‌شد.