هدفم دهن‌کجی به سینمای ایران نبود

انتظار نداشتم مصاحبه مطلب خوب و جانداری از آب دربیاید. فیلم بشدت قابل بحث بود اما نمی‌دانستم آیا سازنده آن در چنین شرایطی حال و حوصله گفتگویی جدی را دارد یا خیر؟! اما نتیجه گفتگو بسیار خوب از آب درآمد و لذت تماشای فیلم را دوچندان کرد.

حالا کمتر از یک سال بعد فیلمی موضوع گفتگوی من و فرزاد موتمن شده که از لحاظ فروش در مرتبه بسیار بالاتری قرار دارد، اما از لحاظ مضمونی پیچیدگی فیلم قبلی او را ندارد.

موتمن در ابتدای دیدار، به رسم همه مصاحبه‌ها چند کلمه‌ای حال و احوال می‌کند و در این فاصله چند پیپ مختلف را که خودش از آن با تعبیر «اسباب بازی پیرمردها» نام می‌برد آماده می‌کند.

در این گفتگو سراغ جنبه‌های دیگری از فیلم آخر این فیلمساز که می‌تواند تماشای این فیلم را لذت‌بخش‌تر کند، می‌رویم.

در دنیای سینما و تلویزیون موقعیت‌هایی که می‌تواند منجر به خلق قصه شود، تعداد مشخصی است که در طول تاریخ سینما، تئاتر و تلویزیون بارها به تصویر کشیده شده است. در چنین دنیایی که همه سوژه‌ها تکراری است، فقط «چگونه گفتن» می‌تواند در یک اثر تازگی ایجاد کند. شما به عنوان یک کارگردان تلاش می‌کنید چه مسیری را بپیمایید تا به بیانی تازه برسید؟

این مساله بستگی به نوع کار دارد. من هم می‌دانم که تعداد داستان‌هایمان محدود است و خیلی تعداد داستان‌ها متنوع نیست. به همین خاطر شخصا ترجیح می‌دهم، فیلم‌هایی را بسازم که داستان‌های معمولی، کهنه و کلیشه‌ای دارند اما با آشنایی‌زدایی از آنها می‌شود شکل جدیدی از این داستان‌ها را در قالب‌های تازه ارائه کرد. در فیلم‌هایی هم که ساخته‌ام این مسیر را دنبال کرده‌ام.

البته نوع دیگری هم از فیلم‌ها وجود دارد که همان روایت همیشگی را تعریف می‌کند و نوآوری خاصی ندارد و خودش را در همان کلیشه‌ها محدود می‌کند. البته این نوع سینما با استقبال بیشتری از سوی مردم مواجه می‌شوند. من دوست دارم هر از گاهی از این فیلم‌ها بسازم. هرچند شخصا احساس می‌کنم، هرچقدر به طرف ساخت فیلم‌هایی که تجربه‌های تازه‌ای دارند برویم، این مساله به نفع سینما است.

پوپک و مش ماشاءالله قرار بود فیلم مفرحی باشد و به همین خاطر قصد نقد کردن چیزی را نداشتیم.

با این حال این فیلم یک پس‌زمینه اجتماعی و سیاسی دارد که من به آن پس‌زمینه علاقه دارم. این فیلم به بحث قطبی بودن فرهنگ در جامعه ما اشاره دارد. ما کشوری هستیم که وارد دنیای جدید شده و تلاش می‌کند با قوانین زندگی جدید کنار بیاید، اما در عین حال عناصری از جامعه سنتی کماکان در جامعه ما به زندگی خود ادامه می‌دهند و این مساله زندگی روزمره ما را دچار تناقض‌ها و فشارهایی می‌کند. هم آن گروهی که سنتی‌تر هستند و هم آن گروهی که مدرن‌تر هستند از این مساله دچار فشار می‌شوند، اما ما نمی‌خواهیم که قشر بخصوصی را در این فیلم محکوم کنیم. ما می‌خواستیم واقعیت را نشان دهیم و بگوییم این موضوع هست و جامعه ما پر از شخصیت‌هایی مانند ماشاءالله است و این تعارض وجود دارد. حالا باید چکار کنیم؟ البته فیلم هم نمی‌گوید که ما باید چکار کنیم. فیلم می‌گوید لزومی ندارد یقه همدیگر را بگیریم. ما می‌توانیم در کنار هم با صلح و صفا زندگی کنیم، به شرط اینکه هر کدام از ما کمی کوتاه بیاییم.

آنها را دنبال می‌کنم. برای پاسخ به سوال قبلی شما بد نیست به نکته مهمی اشاره کنم. در دوره جوانی‌ام فیلمی به نام «بچه‌های هور» ساختم که در خصوص بازی‌های بچه‌های منطقه شادگان است.

آنقدر برای لهجه این منطقه اهمیت قائل بودم که گفتار متن فیلم را به زبان عربی نوشتم. اینقدر این ماجرا برایم مهم است. البته در مورد ماشاءالله به لهجه‌های قزوینی، اصفهانی، رشتی و... نیز فکر کردیم اما در نهایت به این نتیجه رسیدیم که هیچ چیز مثل لهجه آذری شیرین نیست. اما اگر دقت کنید متوجه می‌شوید که ما هیچ کجا به این لهجه اهانت و یا تحقیری نسبت به این شخصیت نمی‌کنیم. او شخصیتی ایرانی است و این مساله ربطی به ترک بودن یا آذری بودن ندارد. لهجه کمک می‌کند که شیرین‌تر بشود. آن دیالوگ هم به ما کمک می‌کند که به هموطنان آذری‌زبان بگوییم فکر نکنید ما قصد توهین به شما را داشتیم.

شخصا از ملغمه خوشم نمی‌آید. فیلم راجع به پوپک و مش ماشاءالله است و فکر کردیم بهتر است روی همین موضوع متمرکز شویم. فیلمنامه‌نویسان هم به همین شکل کار را نوشته بودند.

در طول سال‌های گذشته، ساخت فیلمنامه‌های طنز زیادی به من پیشنهاد شده بود. دوست هم داشتم که فیلم کمدی بسازم؛ اما اغلب فیلمنامه‌ها دچار پراکندگی بود و من آنها را دوست نداشتم؛ اما فیلمنامه پوپک روی یک موضوع متمرکز بود، دیالوگ‌ها خوب نوشته شده بود و شخصیت‌ها اجق‌وجق نبودند. گاه در فیلم‌ها و آثار نمایشی، چیزهایی می‌بینیم که به هیچ وجه مابه‌ازای واقعی ندارد. مثلا مردی را نشان می‌دهند که کت و شلوار زردقناری با کروات نارنجی می‌پوشد. در کجای جامعه ما آدم‌ها این طوری لباس می‌پوشند؟ ویژگی مثبت فیلمنامه این بود که شخصیت‌های آن برای من بسادگی ملموس بودند. مثلا ماشاءالله با آن کت و شلوار بشدت ملموس بود و می‌شد بسادگی چنین شخصیتی را با همین ریش و مو در جامعه دید. شخصیت پوپک شباهت زیادی با خواهر من داشت. او مقیم آمریکاست و چند وقت پیش که به ایران آمده بود، چنین رفتارهایی داشت.

خیر. باید برخی مواقع نوع دیگری از سینما که با اقبال مواجه است را هم در دستور کار قرار داد تا رونق اقتصادی ایجاد شود. البته فیلمی مانند پوپک به هر حال کمدی بهتری نسبت به دیگر آثار مشابه است و این فیلم می‌تواند سطح سلیقه مردم را ارتقا دهد.

متاسفانه مردم زیادی با سینما بیگانه هستند. چند شب پیش در یک میهمانی، خانمی که تیزرهای این فیلم را از تلویزیون دیده بود، از من پرسید این فیلم چه زمانی از تلویزیون پخش خواهد شد؟ به او گفتم این فیلم در سینما نمایش داده می‌شود و قرار نیست از تلویزیون پخش شود. برخی از مخاطبان، تفاوتی میان یک فیلم سینمایی و یک فیلم تلویزیونی قائل نیستند. در چنین شرایطی این فیلم به ارتقای سطح سلیقه مخاطب کمک می‌کند. از طرفی من به عنوان عضو جامعه سینمایی موظفم به سینمای ایران کمک کنم و اگر فیلمی این امکان را دارد که فروش خوبی داشته باشد و بتواند به اکران کمک کند، باید توسط من به عنوان کارگردان ساخته شود، چون این کار من است و اصلا دهن‌کجی نیست؛ اما در عین حال یک بار هم که شده احساس کردم گاهی وقت‌ها در سینما، آدم‌ها را قاب می‌بندند. درخصوص من همیشه این قضاوت وجود داشت که فقط فیلم‌های سرد و خاص می‌سازم؛ اما هیچ‌کس فکر نمی‌کرد، من می‌توانم فیلمی گرم و مخاطب‌پسند هم بسازم. من برای یک بار هم که شده باید توانایی خودم را نشان می‌دادم و می‌گفتم می‌توانم فیلمی با این ویژگی بسازم.

فیلم‌های پلیسی ما فیلم‌های کلاسیکی نیستند و بیشتر فیلم‌های نیروی انتظامی هستند. در این فیلم‌ها همیشه عده‌ای پلیس خوب هستند که در نقطه مقابل آنها، عده‌ای قاچاقچی در حال توطئه هستند. سینمای پلیسی همیشه محلی برای نمایش تعارض‌های اجتماعی است. ما چنین فیلم‌هایی نداریم و برای گسترش سینمای پلیسی، اولین اتفاق این است که نیروی انتظامی خودش را از دایره تولید چنین فیلم‌هایی بیرون بکشد.

درباره فرزاد موتمن
کارگردان فضاهای سرد
علی احسانی / جام‌جم

در یک نگاه اجمالی به آثار سینمایی فرزاد موتمن می‌توان به 2 شاخصه نگاه تجربی او و تسلط نسبی بر ابزار کارش اشاره کرد. او در نخستین اثر خود ـ هفت پرده ـ آبسوردیسم خاصی را به تنه داستان و مناسبات آدم‌هایش سنجاق کرد که در مقطع زمانی خودش حداقل در سینمای اتوکشیده و ترسوی ایران شجاعت محسوب می‌شد. موتمن در ادامه با فراز و نشیب بسیار با شدت و حدت متفاوت این نگاه تجربی را در آثار سفارشی و دلی خود به‌نوعی تکرار کرد. او به هر روی مفتون شیوه روایی متقاطع و معکوس در داستان‌های خود است، اما نکته مهم و بارزی که در تمام آثار سینمایی موتمن قابل رصد است حضور شخصیت‌های تلخ و سردمزاج به عنوان قهرمان و ضدقهرمان است. مضاف بر این نگاه ریاضی‌وار و تحلیل‌گونه موتمن در قصه‌هایش شخصیت‌هایی خلق کرده که سردی و رخوت جنون‌آمیزی دارند.

حتی در واپسین اثرش ـ پوپک و مش ماشاءالله ـ که یک کمدی نصفه و نیمه موقعیت محسوب‌می‌شود این سردی و رخوت را در مناسبات میان پیرمردی سنتی و دختری از فرنگ برگشته می‌توان رصد کرد. نگاه موتمن به رخدادهای تزریق شده در قصه‌های سردی که دستمایه کارهای خود قرار داده به نسبت آکادمیک و اتو کشیده است.

در فیلم‌های موتمن به نوعی رهایی و آزادی ساختاری و دیداری که مختص کارهای تجربی محسوب می‌شود، قابل لمس نیست. به همین مناسبت با تمام تلاشی که به صورت میلی‌متری و مینیاتوروار در چینش سکانس‌ها و حتی پلان‌هایش خرج می‌کند، روح رخوت و سردی را از شمایل دیداری فیلم‌هایش می‌توان بوضوح رصد کرد.

«شب‌های روشن» و «صداها» به هر روی آثاری هستند که می‌توان منویات و آمال سینمایی موتمن را به نیکی در آنها جستجو کرد. در هر دو فیلم، شخصیت‌ها و سیاق داستان برای اثر منزلت و تشخص رقم زده است.

حضور موتمن در این دو اثر شاخصش در حد یک مدیر کارآمد و فن‌سالار است که برای معادل‌های روایی و مناسبات شخصیت‌هایش یک معادله ساده و گاه پیچیده تصویری رقم زده است. به گونه‌ای که ساختار پازل‌گونه صداها بیشتر مدیون و مرهون تلاش نویسنده اثر در طراحی موقعیت شخصیت‌هاست که براحتی قابل جابه‌جایی است.

موتمن حتی در فیلم «باج‌خور» که قواعد ژانر نوار را مورد بازخوانی قرار می‌دهد، پا را فراتر از محدوده‌ آشنای نمونه‌های خارجی نمی‌گذارد.

زن فتنه‌گر که در سازمان فیلم‌های نوآر در راس مناسبات مردانه قرار می‌گیرد در نمونه وطنی که موتمن در شمایل نیکی کریمی رو می‌کند، یک زن سرد و بی‌خیال است که فقط ریخت و شمایل بیرونی‌اش با البسه گرم طراحی شده است. البته شاید بتوان این سردی را با مولفه‌های ژانر نوآر به گونه‌ای همسو دانست، اما ضلع سوم مناسبات قهرمانان چنین فیلم‌هایی که زنی خانمان‌بر‌انداز است در باج خور بشدت لنگ می‌زند.

موتمن در نگاه مدرسه‌ای که به انواع ژانرها دارد، سعی می‌کند مولفه‌های کلاسیک را در برخی آثارش مورد بازخوانی قرار دهد و در معادل‌سازی این شاخصه‌ها با مناسبات جامعه امروز ایران به یک تعادل نسبی برسد.

او در بیشتر آثارش بین نگاه تجربی به رخدادها و رعایت نعل به نعل قواعد ژانر در حال گردش است و هنوز به ثبات و آرامش در نگاه به مناسبات قهرمان‌های فیلم‌هایش نرسیده است.

به همین دلیل است که در کارنامه او معجونی مثل «جعبه موسیقی» هم نمایان می‌شود که با هیچ متر و معیاری قابل بررسی نیست. به هر روی همین که فیلمساز تحصیلکرده و میانسال سینمای ایران هنوز دنبال فرصتی است که روح تجربه را در اتمسفر فیلم‌هایش زنده نگه دارد، این منش وی قابل ستایش است!