پرهیز از نمایش‌تاریخ صرف

نام محمدرضا ورزی با ژانر تاریخی پیوند خورده است. او با ساخت سریال‌های عمارت فرنگی، پدرخوانده و سال‌های مشروطه و تله‌فیلم‌هایی چون «دهخدا»، «مظفرنامه» و فیلم سینمایی ابراهیم خلیل‌الله نشان داده که علاقه زیادی به تصویری‌کردن روایت‌های تاریخی دارد.

مجموعه «کیمیاگر» یکی از سریال‌های تاریخی ساخته شده توسط این کارگردان است که هم‌اکنون به روی آنتن شبکه اول سیما رفته است. این مجموعه که چهارشنبه شب‌ها ساعت 15‌/‌10 دقیقه پخش می‌شود به زوایای آشکار و پنهان زندگی شخصی و «علمی محمدبن‌زکریای رازی» دانشمند مطرح ایرانی می‌پردازد.

تاکنون 3 قسمت از این سریال نمایش داده شده و 3 قسمت دیگر از این مجموعه 6 قسمتی باقی مانده است. هر قسمت این سریال 50 دقیقه زمان دارد و قرار است از مجموع این قسمت‌ها یک فیلم تلویزیونی هم ساخته شود. این طور که گفته شده این تله‌فیلم برای روز جهانی پزشک آماده پخش خواهد شد.

سال گذشته طرفداران سریال‌های ایرانی شب‌های چهارشنبه، زمان بیشتری را جلوی جعبه جادویی تلویزیون سپری کردند. چرا که بین ساعت 9 تا 11 شب دو سریال «جستجوگران» و «خسته‌دلان» از دو شبکه2 و یک سیما پخش می‌شد. با پایان یافتن سریال خسته‌دلان در سال جدید، سریال «کیمیاگر» جایگزین آن شد تا بینندگان تلویزیون پس از یک سریال اجتماعی، دیدن سریال تاریخی را نیز تجربه کرده باشند.

البته سریال «کیمیاگر» در شرایطی به روی آنتن رفت که خیلی‌ها منتظر پخش سریال «تا رهایی» بودند. چون پیش از آن تبلیغات تلویزیونی سریال «تا رهایی» به کارگردانی حسین تبریزی آغاز شده بود و قرار بود پخش آن از 18 فروردین آغاز شود. اما ظاهرا مدیران سیما با توجه به محتوای مذهبی «تا?رهایی» تصمیم گرفتند پخش این سریال به ایام فاطمیه یا محرم موکول شود.

در چند سال گذشته بارها در مطبوعات با این خبر مواجه شدیم که قرار است سریالی با موضوع زندگی «محمدبن زکریای رازی» ساخته شود. اهمیت خبر به این نکته برمی‌گشت که قرار بود داریوش مهرجویی برای اولین بار پشت دوربین یک سریال تلویزیونی قرار بگیرد و آن را کارگردانی کند.

براساس نوشته‌های مطبوعات داریوش مهرجویی از 4 سال قبل به دنبال ساخت این سریال براساس فیلمنامه‌ای از خودش بوده است. اما به یکباره خبر رسید که محمدرضا ورزی داستان زندگی این شخصیت را در یک مجموعه با نام «کیمیاگر» در سکوت کامل خبری برای شبکه یک سیما به تصویر کشیده است.

در « کیمیاگر»ی که ورزی ساخته است زندگی «محمدبن زکریای رازی» از سنین جوانی تا پیری به تصویر کشیده شده است.

در این سریال می‌بینیم که «رازی» در دوران کودکی در حجره پدرش به صرافی مشغول بوده و پس از آن دچار تحولات روحی شده و جذب علم شیمی و سپس پزشکی می‌شود. این سریال چگونگی ابداعات کشفیاتی او مانند الکل و مقاطع مختلف تاریخی زندگی رازی را نمایش می‌دهد.

محمدرضا ورزی در روایت تصویری کارهای تاریخی شیوه خاص خودش را دارد. او خودش را یک تاریخ نگار نمی‌داند. بلکه خودش را فیلمسازی می‌داند که باید تاریخ را از فیلتر درامش عبور دهد.

در قسمت اول سریال شاهد بودیم که همسر زکریا بلافاصله پس از ازدواج مهر سنگینش را به‌اجرا گذاشته و زکریا را روانه زندان کرده است. برخی از سایت‌های خبری این داستان فرعی را غیرواقعی دانستند و عنوان کردند که در گذشته چنین کاری رایج نبوده است.

سوال‌های دیگر منتقدان نیز در همین حول‌و‌حوش قرار می‌گیرد. آنها می‌پرسند چرا زکریا کلمه «میکروب» را به‌کار برده؟ در حالی که در آن زمان هنوز غربی‌ها «میکروب» را کشف نکرده بودند یا آیا زکریا در زمان جوانی خودش می‌دانسته که قرار است در آینده الکل‌ را کشف کند. چون او در یکی از دیالوگ‌هایش می‌گوید: قصد دارم الکل را کشف کنم.

ورزی در سریال «کیمیاگر» در کنار نمایش زندگی علمی «رازی» گوشه‌هایی از اوضاع و احوال اجتماعی آن دوران را نیز به تصویر می‌کشد. او نشان می‌دهد که مردم آن زمان براساس عقایدشان به مخالفت با زکریا برخاسته و خواستار سنگسار او شده‌اند. مردم معتقد بودند که «زکریا» جادوگری است که با شیاطین خلوت می‌کند. از نظر آنها «تشریح و تجزیه جسد» عملی غیرشرعی محسوب می‌شده و زکریا به خاطر ارتکاب این گناه باید مجازات می‌شده است. اما «زکریا» سعی می‌کند با دلایل منطقی مردم را از اهمیت فعالیت‌های علمی‌اش آگاه سازد. او برای مخالفان ساده‌اندیشش توضیح می‌دهد که روح جسد به خدا بازگشته و هدف او از تشریح جسد یافتن راه‌هایی برای درمان بیماری‌های لاعلاج است، نه جادوگری و خلوت کردن با شیاطین.

ورزی در این سریال همچون دیگر کارهای تاریخی‌اش از دیالوگ‌های روان و محاوره‌ای استفاده کرده. در حالی که عادت کرده‌ایم آدم‌های سریال‌های تاریخی به زبان مکتوب سخن بگویند. نکته جالب درباره دیالوگ‌های سریال این است که در فیلمنامه‌اش دیالوگ‌های آهنگین هم یافت می‌شود. مانند این جمله زکریای رازی که می‌خواهد ناقص بودن عملی را توضیح بدهد: روزه بی‌نماز، عروس بی‌جهاز و قرمه بی‌پیاز. براساس نوشته‌های منابع تاریخی «زکریا» یکی از مفاخر ایرانی بوده که آثار ماندگاری در زمینه پزشکی و شیمی نوشته است. شهرت جهانی او تلاش‌ها و موفقیت‌هایش در کشف الکل و جوهر گوگرد (اسید سولفوریک) برمی‌گردد.

منوچهر زنده‌دل نقش شخصیت‌محوری این سریال را بازی می‌کند. ورزی در این سریال قصد داشته فضای سریال‌های دهه60 مانند سربداران و سلطان و شبان را ایجاد کند و به همین منظور بازیگران تئاتر و چهره‌های کمتر شناخته ‌شده‌تر را برای این سریال انتخاب کرده است. زنده‌دل یکی از بازیگران کمتر شناخته‌ شده‌ است که «کیمیاگر» سومین تجربه بازیگری‌اش محسوب می‌شود.

او که از دنیای دوبله وارد عرصه بازیگری شده می‌گوید: من خودم را بازیگر نمی‌دانم. بیشتر به اصرار آقای ورزی بازی در این سریال را پذیرفتم. تاکنون فقط در 2 سریال جلوی دوربین رفته‌ام. این سریال و کار قبلی آقای ورزی یعنی «عمارت فرنگی» ایشان اصرار داشتند که بازیگر این سریال تاریخی ناشناخته باشد.

او اضافه می‌کند: چون مدت زمان پخش این کار خیلی کم بود نمی‌شد در آن خیلی عمیق به جزییات زندگی «زکریای رازی»‌ پرداخت. ساخت این سریال خیلی سریع جمع و جور شد. رازی در 30?سالگی به دنبال درس خواندن می‌رود و علم طب و کیمیاگری را می‌آموزد. در دوران میانسالی بیمارستانی را تاسیس می‌کند و در دوران پیری نیز موفق به کشف الکل می‌شود.

زنده‌دل ایفای نقش سنین پیری «زکریا» را سخت‌ترین مرحله نقش‌آفرینی‌اش می‌داند و می‌گوید: در این دوره گریم سنگینی داشتم. من خودم 38 سال سن دارم و برای نزدیک شدن نقشی که سنش به من نمی‌خورد باید خیلی بیشتر تلاش می‌کردم. زکریا از زمانی که دنبال علم و تجربه‌اندوزی می‌رود، روی مسائل دقیق‌تر می‌شود. او تا زمانی که کسب علم نکرده جوانی خام و جاه‌طلب است. اما زمانی که به مرحله استادی می‌رسد، پخته‌تر می‌شود. زکریا هر چه سنش بیشتر می‌شود بر پختگی‌اش هم افزوده می‌شود. من با رعایت این اصل سعی کردم کهولت او را به نمایش بگذارم.

او درباره گریمش در این سریال می‌گوید: زمان گریم من در هر روز حدود 2 ساعت طول می‌کشید. گریم به من کمک می‌کرد که در حال و هوای روحی و شخصیتی زکریا قرار بگیرم.

او با توضیح این نکته که حدود 35 روز درگیر کار تصویربرداری این سریال بوده توضیح می‌دهد: لوکیشن این پروژه شهرک غزالی و شهرک دفاع مقدس بود. نماهایی از شهر بغداد هم در این سریال دیده می‌شود که به کمک جلوه‌های تصویری و رایانه‌ای ایجاد شده است. زنده‌دل به صورت شخصی، تحقیق خاصی درباره «زکریای رازی»‌ نداشته و به همان متن فیلمنامه زکریا اکتفا کرده است.

او درباره ویژگی‌های کارگردانی ورزی می‌گوید: من با کارگردان دیگری کار نکرده‌ام که بتوانم درباره کارگردانی ایشان نظر بدهم. اما می‌دانم که ایشان برکار اشراف دارند. چون معمولا خودشان فیلمنامه را می‌نویسند و تهیه‌کنندگی را هم به عهده می‌گیرند.

زنده‌دل تا سال 81 در رادیو به گویندگی اشتغال داشته و پس از آن تمام توانش را بر روی دوبله متمرکز کرده است. او یکی از اعضای گروه دوبله سریال «روشن‌تر از خاموشی»‌ بوده که در این سریال به جای شخصیت «ملاصدرا»‌ (با بازی حسین یاری)‌ صحبت کرده است. او در گروه دوبله فیلم «مرد فیل‌‌نما» هم حضور داشته است.

زنده‌دل خودش را یک بازیگر نمی‌داند و تاکید می‌کند که حرفه اصلی‌اش دوبله و گویندگی است. او می‌گوید: من دوره آموزش بازیگری را ندیده‌ام. اما دوره آموزش فن بیان را گذرانده‌ام. به خاطر حرفه‌ام فیلم‌های زیادی را هم می‌بینم. یک دوبلور وقتی فیلم می‌بیند باید روی بازی بازیگر‌ها تمرکز داشته باشد تا بتواند جای آنها صحبت کند. فکر می‌کنم این خوب دیدن خودش باعث آشنا شدن یک دوبلور با جزییات بازیگری بشود.

سهیل میرسپاسی در سریال‌های «عمارت فرنگی»، «پدرخوانده» و تله‌فیلم‌های «دهخدا» و «مظفرنامه» و کیمیاگر با محمدرضا ورزی‌ به عنوان طراح صحنه همکاری داشته است. او همچنین طراحی صحنه سریال «دلنوازان‌» را هم انجام داده است.

او درباره معماری دوره سامانیان که در این سریال نشان داده می‌شود می‌گوید: دوره سامانیان یکی از زیباترین معماری‌ها را داشته و من تا به حال شبیه به آن را در هیچ دوره‌ای ندیده‌ام. برای ساختن دکورهای این دوره از منابع اینترنتی کمک گرفتم.

میرسپاسی با بیان این که قصر امیر سامانیان و قصر امیر بخارا سخت‌ترین دکور‌های احداث شده برای این سریال بوده‌اند اضافه می‌کند: برای ساختن قصر امیر بخارا از نشانه‌های ستاره‌های اسلیمی استفاده کردم. در این رابطه کتابی را از آقای ورزی قرض گرفتم که در آن مجموعه‌ای از نقوش اسلیمی گردآوری شده بود.

این طراح صحنه توضیح می‌دهد: در طول 45?روز، 52 لوکیشن مختلف را برای تصویربرداری آماده کردیم. حمام، بازار بخارا، بازار سامانیان و دارالشفا از جمله لوکیشن‌هایی هستند که دکور آنها در شهرک سینمایی غزالی احداث شده است.

او می‌افزاید: وسیله حمل و نقل مردم آن زمان درشکه بوده است. ما زمان سریال عمارت فرنگی چند درشکه ساخته بودیم که از همان‌ها برای این سریال هم استفاده کردیم.