تحولی در صنعت آبزی پروری کشور

استرلیاد، یک ‌گونه بومی آب‌های شیرین رودخانه‌های ولگا و اورال در حاشیه دریای خزر و رودخانه دانوب اروپاست که سال 1383 از کشور مجارستان خریداری و در وزن یک الی 3 کیلوگرم به کشور معرفی شد.

از بدو ورود، این‌گونه در حوضچه‌های بتونی و استخرهای خاکی نگهداری شدند و با غذای دستی پرورش یافتند. پس از یک دوره 4 ساله، بیش از 90 درصد ماهیان ماده به بلوغ جنسی رسیدند. در این طرح تحقیقاتی جمعاً تعداد 200 عدد مولد پرورش یافتند که پس از بررسی‌های فیزیولوژیکی و ارزیابی گنادهای جنسی آنها تعداد 50 نمونه از بهترین ماهیان جداسازی و برای تکثیر و تولید خاویار انتخاب شدند. از این تعداد، خاویار 18 عدد ماهی ماده استحصال شد.

استرلیاد گونه‌ای از تاسماهیان با نام علمی Acipenser ruthenus با حداکثر طول 100 سانتی‏متر و حداکثر وزن یک کیلوگرم است. حداکثر سن این ماهی 27 سال گزارش شده است. غذای اصلی این ماهی را لارو و حشرات، نرمتنان و سخت‏پوستان کوچک تشکیل می‏دهند. این ماهی در فصل زمستان تغذیه نمی‏کند و در قسمت‌های عمیق رودخانه به خواب زمستانی می‏رود. بلوغ جنسی در نرها چهار پنج سالگی و در ماده‏‎ها 9 ـ 7 سالگی است. تعداد تخم‌ها بین 137 ـ 11 هزار تغییر می‌کند.

تکثیر این ماهی هم در آب 11 ـ 9 درجه به اوج خود می‏رسد. ماهیان جوان قدرت شنای زیادی ندارند و مناطق آرام را برای زندگی انتخاب می‏کنند. گوشت این ماهی هم حاوی 4‌/‌6 ـ 6‌/‌5 درصد چربی است.

بعلاوه تلاش‌های محققان نشان داد که ماهیان استرلیاد ماده در وزن‌های بسیار پایین حتی کمتر از یک کیلوگرم خاویار تولید کردند، به طوری که حداقل وزن ماهی ماده 640 گرم و حداکثر آن 984 گرم و میانگین وزنی آنها 807 گرم است و این ماهیان قادرند حداقل 64 گرم و حداکثر 109 گرم و به طور میانگین 85 گرم خاویار تولید کنند. به عبارت دیگر، میانگین خاویاردهی ماهی استرلیاد در شرایط ایران تقریباً 5‌/‌9 درصد وزن کل بدن است.

دکتر محمد پورکاظمی، رئیس انستیتو تحقیقات بین‌المللی ماهیان خاویاری در این ارتباط در گفتگویی با ما گفت: از 27 گونه ماهی خاویاری که در دنیا داریم یکی از گونه‌ها خاص آب شیرین است و عمدتا در رودخانه‌ها زندگی می‌کند و وارد دریا هم نمی‌شود. استرلیاد گونه‌ای است که در رودخانه ولگای روسیه، اورال قزاقستان و نیز در رودخانه دانوب مجارستان، رومانی و بلغارستان پراکنش دارد. این گونه در طول رودخانه زندگی می‌کندو به مرور به حواشی مصب می‌رسد.

از مهم‌ترین دستاوردهای طرح تولید خاویار پرورشی ماهی استرلیاد این است که در زمان کوتاه حداکثر 4 سال می‌توان به خاویار پرورشی دست یافت و پرورش‌دهندگان ماهی خاویاری و علاقه‌مندان به تولید خاویار پرورشی به انتظار دوره 8 الی 10 ساله برای تولید خاویار نیاز ندارند.

دکتر پورکاظمی افزود: کلا ماهیان خاویاری که ما در دریای خزر داریم 5 گونه فیل‌ماهی، اوزون‌برون، تاس‌ماهی ایرانی، تاس‌ماهی روسی و ماهی شیپ هستند. از میان این گونه، کوچک‌ترین‌شان اوزون‌برون است که طی 5 الی 6 سال و فیل‌ماهی طی 8 الی 10 سال به سن بلوغ می‌رسد و 3 گونه دیگر هم طی 7 الی 8 سالگی به سن باروری می‌رسند. با این تفاسیر، صنعت آبزی‌پروری به دنبال گونه‌ای بوده است که ظرف مدت کوتاه‌تری به نتیجه و سودآوری برسد. گونه جدید یعنی استرلیاد نه تنها ظرف 4 تا 5 سال دوره بلوغ خود را طی می‌کند، بلکه به دلیل وزن پایین خود (کمتر از یک کیلو) به تعداد بیشتری در یک فضای مشخص قابل پرورش است. از سوی دیگر براحتی در مزارع کپور ماهیان قابل پرورش است.

به عبارت دیگر به جای پرورش‌ ماهیان 50 الی 100 کیلوگرمی می‌توان معادل وزنی آنها ماهیان800 الی 1000 گرمی در استخرها پرورش داد که شرایط پرورش‌ و تولید به مراتب کم‌هزینه‌تر، آسان‌تر و سریع‌الوصول‌تر خواهد بود.

از سوی دیگر، گونه دورگه‌ای هم از لقاح ماهی نر استرلیاد و ماده فیل‌ماهی به نام ماهی‌‌بستر در حال پرورش است که از استرلیاد بزرگ‌تر است و 50 درصد خصوصیات ژنتیکی فیل‌ماهی را نیز به ارث می‌برد و از نظر خاویاردهی هم وضعیت بهتری را دارد.

دکتر پورکاظمی در ارتباط با بهره‌وری اقتصادی برای این صنعت در مقطع زمانی مشخص اشاره کرد: این مساله بر می‌گردد به افق تولید خاویار پرورشی توسط شیلات که بخواهد سقف تولید خاویار را در یک مقطع زمانی تعریف شده به چه میزانی برساند و این‌که بخواهد چند درصد آن را به تولید خاویار از استرلیاد اختصاص دهد. بر این اساس اگر برنامه شیلات در رسیدن به سطح تولید 200 تا 400 تن خاویار در سال تحقق یابد رسیدن به 5 الی 10 درصد از میزان تولید یعنی 20 الی 40 تن ممکن خواهد بود.

به علاوه پرورش‌دهندگان کپور ماهیان کشور می‌توانند به منظور افزایش درآمد و ایجاد انگیزه برای تولید اقتصادی، براحتی این‌گونه را جایگزین کپور ماهیان کنند و با فروش هر کیلو خاویار پرورشی 800 هزار تا یک میلیون تومان درآمد قابل توجهی کسب کنند.

با حمایت از این طرح، ترویج ‌یافته‌های آن و توسعه پرورش استرلیاد بویژه در پهنه آب‌های شیرین کشور حتی در استان‌های غیرساحلی می‌توان میزان قابل توجهی از گوشت و خاویار این گونه را هم برای مصارف داخلی یا با هدف صادرات و عرضه به بازارهای جهانی تولید کرد. به هر حال مسلم است که معرفی تاسماهی استرلیاد موجب تنوع بخشی و معرفی گونه‌های جدید در صنعت آبزی‌‌پروری تاسماهیان کشور است و بستر مناسبی را برای تولید خاویار پرورشی در زمان کوتاه‌تر فراهم خواهد کرد.