شعر سهراب ، سفری از رودکی تا نیما

نیما در واقع یک قالب جدید به ادبیات فارسی هدیه کرد. پیش از او خیلی‌های دیگر تلاش کرده بودند راه برون‌رفت از ادبیات کلاسیک را بیابند و از چارچوب قوافی و ردیف رهایی پیدا کنند و این کار را هم کرده بودند؛ اما پس از بیرون زدن از این چارچوب، چیزی جز حیرانی و گاه یک شلختگی و شوریدگی خاص به دست نداده بودند. ولی نیما از این چارچوب بیرون زد و نه‌تنها در کوچه پس‌کوچه‌های شعر و واژه و کلمه و کلام حیران نشد، بلکه یک قالب خیلی صحیح و صریح را به ما نشان داد؛ قالبی که اگر به ادبیات فارسی هدیه نشده بود، شاید نفس شعر فارسی بند می‌آمد. می‌گویم «شاید» به این دلیل که نفس شعر فارسی هیچ‌گاه بند نمی‌آید. نیما با این کاری که انجام داد در واقع یک سبک جدید ارائه کرد، بلکه یک قالب جدید ارائه کرد و در دل این قالب جدید، سبک‌های متفاوت خودش را به رخ کشید. اخوان ثالث در قالب نیمایی بین سبک خراسانی و به قول خودش بین مازندران و خراسان یک باغچه‌ای احداث کرد و در آن باغچه درختان تنومند و تناوری مثل «کتیبه»، «آنگاه پس از تندر»، «زمستان»، «شهریار شهر سنگستان» و... را پرورید. سبک شخصی اخوان، قالب نیمایی بود، اما سبک، سبک خود اخوان بود. سهراب سپهری هم در قالب نیمایی، با ویژگی‌های کلامی و بیانی مخصوص به خود، سبکی را به نام خودش ثبت کرد. پس باید توجه داشت که بین قالب و سبک تفاوت وجود دارد.

سبک هندی ویژگی‌هایی دارد که مشخص است، اما همه شاعران سبک هندی، کلام و بیانشان یکسان نیست. سرانجام آنچنان که گفته‌اند و خیلی هم صحیح و درست است، سبک، خود شخص است. سبک، خود شاعر است و هر چقدر که سبک، خود شاعر است، سبک است وگرنه به وجود آوردن سبک، کار دشواری نیست. همین که از هنجار جاری کلمه و کلام خارج بشوی سبک به وجود آورده‌ای، اما آن سبک به وجود آمده با گریز از هنجار معمول، آیا خود توست؟ روایتگر من توست؟ با توست؟ از خود توست؟ معلوم نیست. این قضیه خیلی مهم است و ما در شعر سبک هندی شاعران بسیاری داریم، اما من‌های این شاعران در این سبک‌ها متفاوت است. آن منی که از صائب تبریزی در سبک هندی به چشم می‌آید، با منی که از کلیم کاشانی در سبک هندی به چشم می‌آید در یک نگاه شاید شبیه هم باشند، اما با یک نگاه دقیق تفاوت‌هایی دارند و آن تفاوت‌هاست که سخت حائز اهمیت است. به سبک عراقی، سلمان ساوجی، خواجوی کرمانی، حافظ و... شعر گفته‌اند، اما آیا آن نحوه کلام و بیانی که از شعر حافظ به چشم می‌آید با نحوه کلام سلمان ساوجی ـ با همه شباهت‌ها ـ یکسان است؟ خیر. یکسان نیست و همین یکسان نبودن در یک سبک واحد، حائز اهمیت است. این که در واقع هر دو شاعر از یک کوچه و از یک باغ و پنجره روایت داشته‌اند، اما روایت این دو با هم متفاوت است. در واقع ادبیات، بهای خودش را مدیون همین تفاوت‌هاست.

اگرچه می‌توان ربطی میان اینها و روح عرفان بودایی پیدا کرد، اما ریشه این عرفان در خود ایران‌زمین است. مبنا و محتوایی که شعر سهراب دارد، شاعران بزرگی چون مولوی و حافظ و عطار آن را مطرح کرده‌اند. ابن‌الوقت بودن به معنای اصلی کلمه و فراموشی از گذشته و آینده، در کلام ماندگار حضرت امیر ریشه دارد که فرمود: «گذشته گذشت و آینده هم هنوز نیامده است، پس بلند شو و فرصتی را که بین دو عدم هست، مغتنم بشمار.» این یعنی: در حوضچه اکنون آبتنی کن. آنهایی که تلاش می‌کنند این شعرها را به عرفان خاور دور ربط دهند، تلاش بیهوده می‌کنند. نمی‌گویم ناشی از ناآگاهی آنها نسبت به عرفان این سرزمین است، نمی‌گویم نسبت به میراث پدران خویش مغرض هستند، بلکه شاید کمی غفلت باعث شده این حرف را بزنند یا همان ضرب‌المثلی که می‌گویند: مرغ همسایه غاز است! وگرنه یکی از افتخارات شعر سهراب سپهری همین مطلب است که در گستره شعر نیمایی از عرفان سخن می‌گوید: «ته تاریکی، تکه خورشیدی دیدم، خوردم، و ز خود رفتم» این شعر سهراب دقیقا همان چیزی است که مولوی گفته: «من نور خورم که قوت جان است» یا «خانه دوست کجاست»، پرسش سهراب سپهری، در واقع همان پرسش حافظ است که «ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست‌/‌ منزل آن مه عاشق کش عیار کجاست» و بیش از این که بگوییم سهراب سپهری تحت تاثیر بیدل یا فلان عرفان بوده، باید بگوییم سهراب سپهری تحت تاثیر همه سخن‌های خوب، از همه جای جهان بوده است.

جناب آقای دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی درباره سپهری و به طور کلی در خصوص شعرهایی که همراه با تزاحم خیال و پر از پیچیدگی هستند، یک نگاهی دارند و آن نگاه این است که شعر و زندگی هیچ‌گاه از هم جدا نبوده و نیست و نخواهد بود. شعر با زندگی مرتبط است و زندگی با شعر. «پس در کجاست شعر اگر نیست، آنجا که زندگی ست؟ پس چیست؟ چیست؟ چیست شعر اگر نیست مشتی کلام زنده که جان دارد و آدمی در زندگی نیاز بدان دارد؟» این شعر از خود آقای سرشک (شفیعی کدکنی) است. هر عاملی که باعث گسست این پیوند بشود، ضد شعر و ضد زندگی است و نگاه دکتر کدکنی فقط به سهراب یا فقط به بیدل یا فقط به شاعر خاصی نیست. ایشان و دیگر منتقدان هم‌عقیده او، هیچ شاعر خاصی را در نظر نگرفته‌اند تا بکوبند یا بلند کنند. ایشان معتقدند در تمام زمان‌ها، آنجا که شعر از متن و بطن زندگی دور شده، منحرف شده است و آنجا که در متن و بطن زندگی حضور داشته، آن شعر، شعر پارسی است. به هر حال مردم ما شعرخوان و شعردان و شعرگوی و شعرنویس و شعرسرای هستند و سر این مردم را نمی‌شود کلاه گذاشت. مردم در نگاه‌شان به شعر از تکرار و تکدر گریزان هستند و سر این مردم را نمی‌شود با شعرهای تکراری و به تعبیری «جدولی»، شعر از پیش تعیین شده، شعری که اینجا فرهاد آمد حتما آنجا هم شیرین خواهد آمد، کلاه گذاشت. شعر فارسی همواره روی در شدن داشته است، هیچ‌گاه نایستاده و آن لحظه‌ای هم که ایستاده، ناگهان حرکت کرده است.

تمام تلاش نیمای بزرگوار این بود که یک سنگ بزرگ را به تنهایی از جلوی چشمه شعر فارسی بردارد. نیما ملامتی بود و ملامت می‌شنید. به تعبیر امروزی، نیما نفس به نفس و به تنهایی روی مین می‌رفت، برای این‌که راه را باز کند، تکه پاره می‌شد. بزرگان ادب فارسی او را مسخره می‌کردند ولی او کار می‌کرد، برای این‌که این سنگ را بردارد. دریافته بود که اگر این سنگ برداشته نشود این آب راکد خواهد ماند و چیست مرداب جز جای تخم‌ریزی حشرات فساد و این در شان شعر فارسی نبود که مرداب باشد. حتی غزل و قصیده بعد از ظهور نیما متحول شد. شاید اگر نیما ظهور نمی‌کرد غزل و قصیده و قطعه و رباعی هم تبدیل به مرداب شده بود اما واقعا نیما فرصتی برای سرایش شعر آن‌گونه که جامعه متوقع است نداشت. یعنی بیشتر در خلوت به شعر می‌اندیشید؛ که چه باید کرد، کاری که طبیب رفعت و شمس کسمایی نتوانستند بکنند، به این می‌اندیشید که کجای کار میرزاده عشقی در نوروزی‌نامه اشتباه بود تا آن غلط را اصلاح بکند. نیما داشت این کار را می‌کرد. با وجود این شعرهای ناب هم زیاد سرود. سرانجام نیما این سنگ را برداشت و چشمه جاری شد و از دل این چشمه سهراب و فروغ و اخوان و تا این اواخر بزرگ‌ترین و بهترین شاگرد نیما قیصر امین‌پور از میان این چشمه سر بر کردند ولی سهراب سپهری این فرصت در اختیارش بود که بی‌آن که ملامت بشود، یا اگر هم بشود کمتر بشود، در راه و شیوه‌ای که نیما با زحمت و مرارت، عمر خودش را بر سر آن گذاشت، شعر بگوید و نمی‌دانم چه کسانی و به چه دلیل می‌گویند سهراب شعر فارسی را مبتذل کرده به طوری که همه فکر می‌کنند می‌شود شعر گفت. اولا که شعر در ایران به گونه‌ای است که همه مردم ایران تصور می‌کنند اگر یک بیت شعر نگویند و بمیرند، به جهنم می‌روند! یعنی واقعا کیست در ایران که سرانجام در خودش احساس ترنم و تغزل و تغنی نکند؟ ثانیا سهراب سپهری در گستره شعر نیمایی نه‌تنها شعر را مبتذل نکرد، بلکه نمونه‌های صحیح شعر نیمایی را به ما نشان داد. حالا نیما به قافیه‌های موضوعی و وزن معتقد است، اما سهراب سپهری نگاهش به قافیه شاید با آنچه نیما گفته کمی متفاوت باشد، اما سهراب دانش‌آموزی است که درس قافیه را پای مکتب و کلاس نیما فرا گرفته ولی متوجه بوده که معلمش گفته قافیه موضوعی است و در یک شعر دوازده صفحه‌ای دو قافیه به کار برده است. موضوعیت نداشته که به کار نبرده. خود استاد گفت قافیه موضوعی است. شناخت او از قافیه‌های نیمایی و وزن نیمایی، شناختی بسیار اساسی و اصولی است. سهراب نه‌تنها شعر را در قالب نیمایی مبتذل نکرد بلکه زمزمه‌های اصیل پارسی را از دیرباز یک بار دیگر به لحن دیگر و آهنگ دیگر به رخ کشید. مثل این شعر سهراب که: «به سراغ من اگر می‌آیید‌/‌ نرم و آهسته بیایید‌/‌ مبادا که ترک بردارد‌/‌ چینی نازک تنهایی من» در شعر شاعران دیگر هم می‌خوانیم که: «مبادا بشکند در زیر پا دل»، یا در شعر دیگر بیدل دهلوی: «بر خاک مزارم قدم آهسته گذارید‌/‌ دیروز در این خاک بهار آینه بین بود».

این اشکال را کسانی مطرح می‌کنند که نگاه سیاسی خاصی دارند. اما آیا سهراب باید بیاید مثل بقیه بیندیشد؟ آیا سهراب چون گفته «من قطاری دیدم که سیاست می‌برد و چه خالی می‌رفت» باید مردود باشد؟