در جستجوی نظریه‌پرداز‌‌ برای‌‌ علوم انسانی بومی

وی که تقریبا از ابتدای سال 1388 رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی شده است، سوابق علمی مختلفی مانند عضو هیأت‌مدیره بنیاد حکمت صدرا، عضو انجمن بریتانیایی فلسفه دین، عضو انجمن علمی تاریخ فلسفه، مدیرعامل و مؤسس مؤسسه آموزشی فرهنگی میزان، عضو بین‌المللی مرکز اسلام در اروپا و... را در کارنامه دارد.

در شهریورماه امسال طبق مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی مسوول بازنگری رشته‌های علوم انسانی شد. آیت‌اللهی در این باره گفته بود: بازنگری سرفصل‌‌های رشته‌های علوم انسانی دانشگاه‌های کشور با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی محول شد.

این پژوهشگاه به عنوان متولی اصلی پژوهش در حوزه علوم انسانی در کشور پس از تشکیل گروه‌های ویژه بررسی‌کننده سرفصل‌های درسی رشته‌های علوم انسانی با مشارکت کلیه اساتید علوم انسانی کشور در حوزه‌های مختلف ، اقدامات عملی در خصوص بازنگری سرفصل‌ها را با توجه به اهداف توسعه آموزش عالی در حوزه علوم انسانی و بر اساس رهنمودهای مقام معظم رهبری آغاز خواهد کرد بنابراین گفتگویی را با وی در مورد اسلامی کردن علوم انسانی انجام دادیم، که اکنون از نظرتان می‌گذرد.

وقتی درباره علوم انسانی صحبت می‌کنیم در درجه اول باید بدانیم که موضوع علوم انسانی چیست، در موضعگیری‌های مختلفی که در این خصوص صورت گرفته دیدگاه‌های مختلفی به چشم می‌خورد، جایی که بناست کمیت علوم انسانی ارتقا یابد، تمام رشته‌ها غیر از پزشکی، مهندسی و علوم پایه جزو علوم انسانی محسوب می‌شوند، آنجایی که بحث ضروت اسلامی‌‌سازی علوم انسانی یا بازسازی مبانی علوم انسانی بر مبنای دین مطرح می‌شود، تمرکز روی برخی از رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی، اقتصاد، علوم سیاسی، روان‌شناسی و... خیلی برجسته است، ضرورت دارد که در اول بحث مشخص شود که حوزه‌ای از علوم انسانی که موضوع بحث اسلامی‌سازی علوم انسانی است، چیست؟

تلقی ما از دین با تلقی غرب از دین متفاوت است. یکی از مسائلی که در این بحث خیلی اهمیت پیدا می‌کند تفاوت ذاتی اسلام و مسیحیت است. موضوعی به نام «تکامل» در علم مطرح است که در کشور ما اصلا جدی نیست. مطلع هستم که این موضوع مساله است، معتقد نیستم که مساله نیست، اما اگر کسی در غرب زندگی کرده باشد می‌داند که هیچ کس نیست که در موضوع علم و دین کار کرده باشد و موضوع تکامل را بحث نکرده باشد و اگر آن را بررسی نکرده باشد به این معناست که اصلا وارد این حوزه نشده است، چرا نوع نگرش ما نسبت به دین با نوع نگرش غرب نسبت به دین خیلی متفاوت است؟! در نگرش غربی‌ها دین امری تاریخی است، دین یعنی اعتقاد داشتن به یک واقعه تاریخی، در صورتی که در اسلام اصلا این‌گونه نیست. در اسلام، دین اعتقاد داشتن به یک‌سری گزاره‌های مبین حقیقت است، مثل این‌که خدایی وجود دارد، انبیایی وجود دارند و معادی وجود دارد. این گزاره‌ها هیچ ربطی به تاریخ ندارد، ولی مسیحی به کسی گفته می‌شود که نه این‌که فقط اعتقاد به خداوند داشته باشد، بلکه به گناه اولیه و هبوط انسان و... اعتقاد داشته باشد که این واقعه اتفاق افتاده است، بعد اعتقاد به این‌که انسان گناه ذاتی دارد و خداوند عشق است و خداوند خود را به صورت مسیح مجسد کرده و روی زمین تجسد پیدا کرده و بعد در زندگی به خاطر رنج‌هایی که کشیده گناه از بین رفته و روی صلیب رفته تا فدیه گناهان باشد، اعتقاد به تمام این‌ مطالب می‌شود مسیحیت. در صورتی که در اسلام این مسائل اهمیت ندارد و حتی تاریخ اسلام این‌گونه نیست که بخش بنیادی و ذاتی دین ما را تشکیل دهد.

دومین ویژگی‌ که در مسیحیت وجود دارد مساله شریعت است، یهودیت از این منظر مثل مسیحیت نیست و در این زمینه مثل اسلام است، ولی مسیحیت شریعت چندانی ندارد و به اخلاق به طور جدی‌تر نگاه می‌کند، پس آن چیزی که برای شخصی مسیحی مهم است، این است که نگرش تاریخی خود به مسائل دینی را حل کند، اما در اسلام شریعت داریم و چون شریعت داریم احکام داریم. وقتی احکام داریم به این امر کشیده می‌شویم که باید در اقتصاد نظر دهیم، بالاخره در مسائل اساسی مانند ربا باید نظر بدهیم. سیستم کاپیتالیستی ربا را می‌پذیرد و حرام نمی‌داند، سیستم اسلامی ربا را حرام می‌داند، در این مساله باید تکلیف روشن شود، سیستم کاپیتالیستی دیگر احتیاج ندارد که تکلیف خود را روشن کند، مثلا بانک مسیحی معنا ندارد، اما معنی ندارد که نگوییم بانک اسلامی، وقتی می‌گوییم بانک اسلامی معنا دارد، در این مورد مدل‌های مختلفی مانند کشورهای مالزی، عربستان و ایرانی داریم، اما مثلا اگر بگوییم اقتصاد بودایی، این واژه بی‌معناست. همچنین اقتصاد مسیحی معنا ندارد و این تفاوت ماهوی باعث شده که نوع درگیری‌ها و کشمکش‌هایی که با مسائل مختلف پیدا می‌‌شود، در اسلام به گونه‌ای و در مسیحیت به گونه دیگر باشد. در مسیحیت کسی نگران این نیست که اقتصادش چگونه باشد، متن دینی ندارند که راجع به این موضوع چیزی گفته باشد.

گفته شما را قبول ندارم که علوم انسانی در کشور مورد توجه قرار نمی‌گیرد، این تخصیصا خارج نیست، بلکه تخصصا خارج است. وقتی می‌بینید که نتیجه قطعی را نمی‌بینیم بنابراین همیشه در معرض تغییر و تحول قرار خواهد گرفت. بنابراین می‌تواند نظریات مختلف داشته باشد. مورد استفاده قرار نگرفتن علوم انسانی هم به این برمی‌گردد که افرادی که در حوزه علوم انسانی مشغول هستند باید این را مورد توجه قرار دهند. این گونه نیست که بتوان در این امر کسی را مقصر دانست، این یک نوع نگاه است که شاید یکی از مقصرانش فارغ‌التحصیلان و دانشمندان علوم انسانی باشند. متخصصان علوم انسانی باید سؤال را خوب و درست مطرح کنند، یعنی این که بعضی وقت‌ها این دغدغه را دارند که مشکلاتش برطرف شود و مشکلات و عقیده سکولار ایجاد شود. آنها بیشتر نگران این مسأله هستند و بنابراین شاید به مسائل تجربی کمتر توجه کردند، بله این گونه مسائل بوده است، اگر توجه ما به مسائل تجربی قدری بیشتر شود و بتوانیم بین نظرات تجربی و نظرات کلی که بنیانگذار تجربه است تلفیق مناسبی ایجاد کنیم. بسیار خوب می‌توانیم علوم انسانی با نگرش بومی و دینی داشته باشیم.

تحولات در عرصه علوم انسانی در غرب از طریق بازنگری انتقادی در پیش‌فرض‌ها ایجاد شده و بحث کفایت تجربی غلبه داشته است. زمانی است که تجربه را مبنا قرار می‌دهیم و بعد براساس آن پیش‌فرض‌های خود را نگاه می‌کنیم یا زمانی پیش‌فرض‌های کلی خود را مطرح می‌کنیم و می‌خواهیم براساس آن به تجربه‌ای برسیم، وقتی تجربه را مبنا قرار دهیم پیش‌فرض‌ها ممکن است مرتب مورد چالش قرار گیرد، پیش‌فرض‌هایی که خودشان هویت خودشان را از تجربه می‌گیرند. سکولار بودن هم به تعبیری و معنایی همین است، یعنی این‌که سکولار بودن این است که تجربه به ما مطالبی می‌دهد و ما آن را به عنوان حقیقت بپذیریم.

مهم‌ترین مساله این است که انتظارات در حال محقق شدن است، اعتقاد ندارم که کارهایی انجام نشده است، خیلی جلو رفته است و بالاخره تحول ایجاد شده و اگر هم سعی و خطایی کنیم، تحول محسوب می‌شود، اما تحولی که باید سریع‌تر انجام می‌شده هنوز انجام نشده است، چند آفت در این نگاه وجود دارد، یک آفت پیشینی نگاه کردن است، یعنی از قبل در نظر بگیریم که علوم انسانی اسلامی باید این باشد و بنابراین باید این اقدامات را انجام دهیم. این مساله باعث می‌شود که تلقی درست خودمان از علوم انسانی اسلامی را نداشته باشیم و مهم‌ترین کار مبارکی که در این زمینه انجام شده، ارائه نظریاتی در مورد علوم انسانی اسلامی است که این امر خیلی مهم است، این امر را خیلی مهم می‌دانم، تا زمانی که نظریه‌ای درباره علوم انسانی اسلامی ایرانی نداشته باشیم و آن نظریه مبنای سایر فعالیت‌های ما قرار نگیرد، دچار مشکل هستیم. معمولا همه افراد بحث علوم انسانی اسلامی را پیش می‌کشند. حال این سوال مطرح می‌شود که علوم انسانی اسلامی به چه معناست؟! فرض کنید می‌گوییم افرادی که از علوم انسانی اسلامی فارغ‌التحصیل می‌شوند متدین باشند، یک سری هم معتقدند که علوم انسانی را باید از منابع فقهی استخراج کنیم که همانند کار اخباری‌گری‌ها یا وهابی‌هاست یا صورت‌های مختلف دیگر. بدون این که افراد در این زمینه صحبت کنند و نظریه خودشان را در چالش قرار دهند و اشکالات نظریاتشان را مخصوصا در مسائل تجربی مورد تجزیه و تحلیل قرار دهند، یک برداشت نسبت به علوم انسانی و علوم انسانی اسلامی دارند و با همین برداشت اولیه به قضاوت می‌نشینند خیلی مواقع دیدم که فردی در مورد علمی قضاوت می‌کرد که این علم جزو علوم انسانی اسلامی است و فرد دیگری می‌گفت این علم کاملا سکولار است. این به خاطر این است که مبنای این افراد مختلف است؛ یعنی باید بدانیم اسلامی بودن به چه معناست، مخصوصا روی شیعی بودن علم خیلی تاکید دارم، چون تفکر شیعی با تفکر اهل سنت در این باره متفاوت است. در تفکر شیعه، عقل جایگاه خاصی دارد و درگیری آن بیشتر خواهد بود.

آنچه بیشتر از همه اهمیت دارد این است که ما به مدلی در علوم انسانی اسلامی برسیم که بتواند هم انسجام درونی و هم کفایت تجربی داشته باشد و در عمل قابل اجرا باشد، یعنی امری که قابلیت اجرا داشته باشد، همچنین مبانی خود را کاملا مشخص کرده باشد و معین کرده باشد که به چه دلیل به آن می‌توان اسلامی گفت و این مساله اهمیت دارد.

اتفاقا بنده نمی‌خواهم بحث‌های شما را به این شکل بیان کنم، پیشنهاد بنده این است که بیشترین کاری که باید انجام دهیم، این است که عناصر آن را استخراج کنیم. بنده دیدگاه پوزیتیویستی را به هیچ وجه قبول ندارم، اما معتقدم در برخی مراکز علمی مانند آزمایشگاه کارها کاملا به شکل پوزیتیویستی انجام می‌شود. باید به دنبال مدلی از علم باشیم که این مدل علم دینی بتواند هرچه بیشتر این جنبه‌ها را در خود لحاظ سازد که هم اسلامیت خود و هم علمیت خود را حفظ کند. «نقد» یکی از مشکلات عرصه علوم انسانی است چراکه جایگزینی ارائه نمی‌کنند، تلقی جایگزین، یعنی گزینه‌های آلترناتیو نداریم، باید به دنبال گزینه‌های آلترناتیو باشیم و هر گزینه جانشینی که بتواند بیشتر توانایی خود را نشان دهد، مهم‌تر است، حتی اگر کسی نقد کرد و دیگران نپذیرفتند، نشان دهنده این است که شاید نقد نتواند عملا خود را نشان دهد و مؤثر باشد، ما اهل نظر دچار چنین مشکلی هستیم، نقد می‌کنیم، اما نمی‌توانیم یک نظریه بدیل ارائه کنیم که توانایی لازم را داشته باشد.

کسانی که در عرصه علوم انسانی فعال هستند، آنقدر توانایی نداشتند که حتی سوالات خود را مطرح کنند، اکنون در کشور یک دغدغه جدی درباره علوم انسانی مطرح است که بسیار غامض است، دلیلش این است که افراد باهوش و صاحب‌نظر در این عرصه جذب نشده‌اند، البته نه این‌ که واقعا جذب نشدند، بلکه جامعه به سمتی رفته که همیشه نمی‌توان با تزریق پول و پشتیبانی مالی و حمایت، این مسائل را حل کرد. صرفا با حمایت هیچ وقت به جایی نمی‌رسیم. اگر تمام بودجه کشور را در این زمینه هزینه کنیم، باز به جایی نمی‌رسیم؛ چون چنین امری باید مقتضیات خود را به پیش ببرد. اگر پژوهشگاه علوم انسانی داریم مدیریتش را یک مهندس باید بر عهده گیرد. برای مثال طی این 30 سال وزرای علوم همیشه فارغ‌التحصیلان علوم پایه و مهندسی بوده‌اند. خود متخصصان و فارغ‌التحصیلان علوم انسانی باید مشکلات را حل کنند، بنابراین بنده به جای این که تقصیر مشکلات موجود را به گردن دیگران بیندازم، آن را متوجه افراد فعال در همین رشته می‌دانم. باید تحولی در عرصه علوم انسانی ایجاد شود. اکنون سیکل معیوبی ایجاد شده است. علوم انسانی وارد عرصه نشده و بنابراین ارزش آن مشخص نشده است و در نتیجه بودجه کمتری جذب شده و کمتر افراد باهوش جذب می‌شوند و... اگر بخواهیم از این گرداب بیرون بیاییم، باید کارهای جدی انجام گیرد که مقداری از این کار با حمایت انجام می‌شود. البته حمایت تنها کافی نیست، باید برخی افراد در زمان مناسب بتوانند چنین چیزی را در جامعه ایجاد کنند.