سیلوهای زنده طبیعی هنگام خشکسالی

نزدیک به 4 دهه می‌شود که از انتشار«دنیای مورچگان» ـ شاهکار موریس مترلینگ ـ می‌گذرد که برای نخستین‌بار شرح مشاهدات عجیب و هیجان‌برانگیز خود از درون دنیای زیرزمینی مورچگان و رازگشایی اسرار زندگی آنها را برای عموم مردم و علاقه‌مندان سراسر جهان آشکار ساخت؛ این در حالی است که مطالعه درباره دنیای این موجودات درمیان پژوهشگران و دانشمندان کماکان ادامه دارد و هر بار پرده دیگری از رموز پیچیده رفتارهای جمعی مورچگان کنار می‌رود و اسرار ارتباط عالی و تکامل یافته میان 2 سطح از یک جامعه یا به عبارتی ارتباط بین فرد و نظام در دنیای مورچگان آشکار می‌شود.

در تداوم همین روند پژوهشی، پژوهشگران با استفاده از تکنیک نشان‌گذاری مورچه‌ها و آنالیز رفتار آنها سعی کرده‌اند به چگونگی مقابله و پیکار مورچگان با هجوم بلایایی همچون خشکسالی و قحطی و همچنین مواد زهرآلود و سمی پی ببرند. پژوهشگران با پیگیری نحوه رفتار و عملکرد مورچگان دریافته‌اند این جانوران در ایام سرد و مرطوب سال، اغلب در جستجوی غذا، راه خانه انسان‌ها را پیش گرفته تا اندوخته‌ای برای خود فراهم سازند و در این میان، برخی صاحبخانه‌ها نیز در جهت متوقف کردن حرکت و دستبرد مورچگان به خانه‌هایشان از گذاشتن مواد سمی و زهرآلود بر سر راه آنها دریغ نمی‌کنند. اما این تمام ماجرا نیست و مورچگان نیز مقابل این تهدیدها جانورانی بی‌دست و پا و ناشی نیستند. نکته جالبی که در این میان، توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده، رویکردهای فردی و جمعی ویژه و تامل برانگیزی است که این موجودات کوچک برای مقابله و رویارویی با هر دو مورد تهدید خارجی زهرآلود کردن محیط و مواد و همچنین قحطی و فقدان مواد غذایی، 3 راه و روش موفقیت‌آمیز را از خود بروز داده اند؛ ازجمله این راهبردهای اتخاذی می‌توان به نوعی رفتار فداکارانه و جمع‌خواهی مورچگان اشاره کرد که در واقع قربانی دادن و پیشمرگ شدن برخی همنوعان آنها برای مزه کردن مواد سمی و زهری است. البته هدف بزرگ مورچگان از این رفتار جانبازانه و فداکارانه نجات و بقای دیگر همنوعان و حفظ کلونی است و قربانی شدن تعدادی از افراد جامعه در راه این هدف بزرگ، از وجود نظام‌های اجتماعی پیچیده و عالی در دنیای مورچگان حکایت دارد.

این یافته‌های جدید که برای چاپ در ژورنال تخصصی رفتار جانوران مورد توجه قرار گرفته است، پژوهشگران را برآن داشته تا درباره کاربرد احتمالی آن در مورد انسان‌ها با تأمل بیشتری بیندیشند؛ این مهم در حالی است که مورچگان بخوبی نشان داده‌اند چگونه می‌توان غذا را به دنبال یک بلیه طبیعی یا قحطی و خشکسالی بسرعت درمیان افراد جامعه پخش و توزیع کرد و در عین حال در برابر ناخوشی یا حتی مرگ و میر ناشی از مواد سمی و زهرآلود نیز پاسداری و محافظت کرد.

بر همین اساس خانم آنا فرانکس، دانشیار زیست سنجی و رفتار جانوری در دانشگاه وست انگلند و سرپرست این پژوهش در توضیح چگونگی شکل‌گیری و بروز این‌گونه رفتارها خاطرنشان می‌کند: مورچگان طی میلیون‌ها سال به اسرار موفقیت و کامیابی بوم شناختی بزرگ دنیای خود دست یافته‌اند، از این‌رو، برای آنها یافتن راه‌حل‌هایی برای ادامه مسیر زندگی و بقا بعید به نظر نمی‌رسد. از طرفی، مطالعه و بررسی ارتباط میان 2 سطح از سازمان ـ فرد و نظام ـ از راه آزمایش کار نسبتا آسانی است.

اما در شرح شیوه عملکرد این گروه پژوهشی باید گفت آنها 4 کلونی از مورچگان موسوم به تموتوراکس آلبیپنیس موجود در نواحی اطراف را جمع‌آوری کردند و در لانه‌های دست‌ساز منزل دادند. به دنبال استقرار یافتن مورچگان در لانه‌های جدید، پژوهشگران آنها را به مدت 48 ساعت از غذا یا آب محروم کردند که عملا در حکم نوعی محرومیت خفیف و معتدل و حد طبیعی گرسنگی کلونی‌های مورچگان در این ناحیه به شمار می‌رود. اما نتایج حاکی از توانایی برخی کلونی‌ها برای زنده ماندن و حفظ بقا تا حد 8 ماه شرایط قحطی و گرسنگی کشیدن بود. قبل و پس از فراهم کردن غذا در روز سوم، دانشمندان هر یک از مورچه‌های کارگر را تعقیب و مراقبت کردند.

در دوران قحطی و نبود غذا، برخی مورچه‌های کارگر که به طور طبیعی خارج از کلونی فعال بودند، همان وضعیت سابق خود را حفظ کردند و به کار حفظ و نگهداری غذا و گشتن پی خوراک جدید ادامه دادند. این در حالی است که وقتی مورچگان دیگر نیازمند دریافت یک وعده تقویتی و کمکی می‌شوند، مورچه‌های مانده در خانه، غذایشان را با استفاده از مکانیسم برگشت دهان به دهان با همدیگر به شراکت می‌گذارند؛ به این ترتیب در حالی که انبارهای خوراکی خالی است و غذایی در بیرون موجود نیست، خود مورچگان به «مخازن زنده» غذا بدل می‌شوند و یکدیگر را تغذیه می‌کنند.

به اعتقاد پژوهشگران، این انبارهای غله و سیلوهای زیرزمینی زنده خود کشفی کاملا جدید به شمار می‌رود. مورچگان می‌توانند در هر دو هیات مزه‌کننده غذا و همچنین انباردار غذا انجام وظیفه کنند. نکته جالب توجه دیگری که پژوهشگران پی‌برده‌اند؛ این است که در شرایط خاصی نظیر قحطی و خشکسالی که غذا پیدا نمی‌شود، این «سیلوهای زنده» به مراقبت و تیمار مورچگان پیرتر و همچنین پرستاری و مواظبت از مورچه‌های کارگر تازه از تخم درآمده و دور نگاه داشتن آنها از آسیب دیدن تمایل دارند. اما این مورچگان تنها مدافعان کلونی به حساب نمی‌آیند. گرچه 95 درصد مورچه‌های کارگر حداقل یک‌بار ظرف مدت 30دقیقه پایانی دوره گرسنگی کشیدن تغذیه شده بودند، این نظام توزیع غذا مترادف این معنا می‌تواند باشد که غذا مخلوط و رقیق شده است که به نوبه خود بازهم تهدید سمی کردن و زهرآلودن را کاهش می‌دهد.

به اعتقاد پژوهشگران، از آنجا که این غذای جدید و نظام توزیعی آن تقریبا در موقعیت مکانی خارج از مرکز کلونی مستقر شده است، ملکه، لاروها و کارگرهای تازه متولد شده می‌توانند از وضعیت نسبتا ایمن و مطمئنی و چه بسا تغذیه شدن از سوی این سیلوهای زنده حافظ بقا بهره‌مند شوند.

گروه تحقیقاتی از مورد جالب دیگری مثال می‌زند و خاطرنشان می‌کند؛ درباره برخی گونه‌ها نظیر مورچه‌های استرالیایی موسوم به هانی پات وضع کمی متفاوت است؛ به طوری که این گونه از مورچه‌ها به تبعیت از نامشان ـ دیگچه‌های عسل ـ حتی از کارگرهایی برخوردارند که دست به پرخوری و انباشتن شکم‌شان با خوراک‌هایی نظیر قند می‌زنند و به حالت بی‌حرکت و خنثی می‌مانند؛ به این ترتیب می‌توانند فراهم‌کننده نوعی خوراک شیرینی مانند (به طریقه برگرداندن غذا) در ایام نداری و لاغری در سفره غذایی کلونی خود باشند.

در این میان، ترکیبات سمی و زهرآلودی که از سوی انسان‌ها قرار داده می‌شود، تنها تهدید ممکن برای عملیات جستجو و جمع‌آوری غذا به شمار نمی‌آید. مورچه‌ها با مواد سمی طبیعی با منشأ منابع غذایی جدید گرفته تا غذاهایی که ترش و تخمیر شده‌اند نیز دست به گریبان هستند. به‌گونه‌‌ای که پژوهشگران احتمال می‌دهند این تاکتیک دفاعی مورچه‌ها مدت‌ها پیش از ظهور حشرات مدرن بروز یافته است که ویژگی دافعه و از خود راندن داشته‌اند.

آنا دورنهاس، زیست‌شناس دانشگاه آریزونا درباره این پژوهش و نتایج آن می‌گوید: این تحقیق جدید با ورود به قلمرو دنیای زیرزمینی مورچگان و هدف قرار دادن موضوع مهمی همانند تعاملات و واکنش‌های متقابل فرایند به شراکت گذاشتن غذا در مورچگان، می‌تواند اول از همه گامی در جهت تشخیص و تحقق بخشیدن نظریه شبکه در نظامات اجتماعی و توزیع غذا و تعمیم آن به ساختارهای اجتماعی کلان تر به شمار رود. در واقع مشاهده این موضوع که تقابل و تعامل میان مورچگان امری تصادفی نیست، این که شبکه ساختار یافته و سازمانی است و این که غذا از طریق همین شبکه می‌تواند هنگام نیاز با سرعت و نظمی چنین فوق‌العاده توزیع شود، بسیار جالب توجه و تاثیرگذار است.با این اوصاف، پژوهشگران بر این باورند که پی‌بردن به رموز زندگی اجتماعی و وجود اصول هواخواهی جمعی در دنیای مورچگان جدا از برانگیختن حیرت و هیجان زیاد، نتایج مهمی نیز در بر خواهد داشت این که گذاشتن مواد سمی بر سر راه آنها راه‌حل چندان مناسبی به نظر نمی‌آید.