میراث معنوی رنگارنگ ما ایرانیان

با این حال اما طی دهه‌های گذشته بسیاری از این آیین‌ها به تدریج از زندگی مردم مناطق مختلف ایران رخت بر بسته‌اند و جز نامی و یادی از آنها چیزی باقی نمانده است.

این مساله دلایل گوناگونی دارد که پرداختن به همه آنها در حوصله این نوشتار نیست، اما بر کسی پوشیده نیست که رشد و گسترش فرهنگ شهرنشینی به عنوان یکی از مظاهر دنیای جدید در این مساله نقشی اساسی داشته است.

خرده‌فرهنگ‌هایی که همراه با آدم‌های مهاجر از مناطق مختلف ایران وارد شهر‌ها شده‌اند رفته‌رفته در دل فرهنگ شهرنشینی هضم شده‌اند. نسل‌های بعدی مهاجران هم بتدریج از فرهنگ و آداب و رسوم مد پیشینیانشان آنقدر دور شده‌اند که دیگر نه در گفتار (لهجه) و نه در کردار آنها نمی‌شود نشانی از فرهنگی یافت که زمانی در یکی از مناطق مختلف ایران زنده بوده و به حیاتش ادامه می‌داده است.

این مساله اگرچه به اعتقاد برخی امری گریزناپذیر در راه نو شدن زندگی جوامع مختلف است، اما سال‌های سال است که در همه جای جهان اهمیت خرده‌فرهنگ‌ها و ضرورت حفظ تنوع فرهنگی به عنوان یکی از نیاز‌های بشری جوامع مختلف مطرح شده است.

همین مساله باعث شده تا یونسکو توجه به میراث فرهنگی مادی بشر( بنا‌های باستانی و تاریخی) را نیز مورد توجه قرار و برای حفظ و حراست از آنها فهرستی جهانی را تشکیل دهد و هر سال بکوشد تا با ثبت جهانی آیین‌های مختلف، اهمیت آنها و ضرورت حفظ و نگهداری از این آیین‌ها را یادآور شود.

خوشبختانه کشور ما نیز توانسته است طی این سال‌ها آیین‌های ایرانی را در این فهرست به ثبت برساند که یکی از نمونه‌های آن آیین نوروز است که به عنوانی میراثی مشترک با سایر کشور‌ها به ثبت رسیده است.

با این حال به نظر می‌رسد هنوز هم خرده‌فرهنگ‌های زنده در جغرافیای متکثر ایران ویژگی‌ها و جذابیت‌های بی‌شماری دارند که توجه به آنها می‌تواند زمینه‌ساز جهانی شدنشان شود.

یکی از این مظاهر موسیقی مقامی یا نواحی ایران است که تفاوت‌ها و تمایزهایش در هر نقطه از کشورمان باعث شده تا فرهنگ موسیقایی ایران هم از زیبایی و رنگارنگی خاصی بهره مند شود.

در ایران و در هر منطقه شاهد وجود ساز‌های آرشه‌ای، مضرابی، بادی و کوبه‌ای متنوعی هستیم که هر کدام رنگ و نوای خاص خودشان را دارند.

قیچک سیستان بلوچستان، کمانچه لرستان و ترکمن صحرا و... اگرچه همه و همه ساز‌هایی آرشه‌ای هستند اما هر کدام هویت و نوایی خاص خود را دارند.

این مساله را می‌توان در سایر گونه‌های ‌سازی نیز مشاهده کرد. به عنوان مثال در خانواده ساز‌های مضرابی ما با تنور حیرت‌انگیزی در نواحی مختلف ایران مواجهیم؛ از تنبور کردستان گرفته تا دوتار ترکمن، شمال خراسان و جنوب خراسان هر کدام نوای منحصر به فرد خود را دارند و خاص اجرای مقام‌های موسیقایی مناطق خود هستند.

تنوع سازی موسیقی نواحی ایران از طرف دیگر با تنوع مقامی نواحی مختلف کشورمان هم گره‌ خورده است و باعث شکل‌گیری رنگین‌کمان فرهنگ موسیقایی ایران شده است. این تنوع را باید قدر دانست و برای حفظ و حراست از آن برنامه‌ریزی کرد.

مقام‌های موسیقایی نواحی مختلف ایران تا به امروز به صورت سینه به سینه و شفاهی به حیات خود ادامه داده‌اند و هر کدام از پیشکسوتان و اساتید موسیقی نواحی مناطق مختلف کشور یکی از راویان فرهنگی این سرزمین است. متاسفانه طی این سال‌ها بسیاری از این بزرگان روی در نقاب خاک کشیده‌اند و با خود ظرافت‌های بی‌شماری از این فرهنگ را به زیر خاک برده‌اند.

به نظر می‌رسد برای حفظ این میراث تا دیر نشده باید همه دستگاه‌های فرهنگی دست به دست هم بدهند و برنامه‌هایی منسجم را اجرا کنند تا هم تنوع‌سازی و آوازی موسیقی نواحی ایران حفظ شود و هم تنوع‌سازی آن.

این میراث حالا از سمت و سو‌های مختلف مورد هجوم قرار گرفته و همین مساله ضرورت توجه به آن را چند برابر می‌کند. در بسیاری از مناطق ایران دیگر نمی‌توان در جشن‌ها و مراسم شاد مثل عروسی‌ها صدای این ساز‌ها را شنید. حالا ارگ‌ها و سینتی سایزر‌ها مجالی برای هنرنمایی ساز‌های محلی باقی نگذاشته‌اند و اگر این روند ادامه یابد خود به خود هم با حذف این نوع موسیقی از زندگی مردم مناطق مختلف کشورمان مواجه خواهیم بود و هم بخش عمده‌ای از غنا و تنوع فرهنگ موسیقایی‌مان را از دست می‌دهیم.

موسیقی عاشیق لر که از سوی جمهوری آذربایجان در فهرست میراث معنوی جهان به ثبت رسید، یکی از گونه‌های موسیقی نواحی ایران هم هست. در سایر نقاط ایران نیز مقام‌های موسیقایی مختلفی وجود دارند که دست‌کمی از این نوع موسیقی ندارند. فقط باید آنها را شناخت و برای حفظ، حراست و معرفی‌شان برنامه‌ریزی کرد.