کتابخانه‌هایی که هست و نیست

از طرفی مطابق سند چشم‌اندازی که سیاست‌های کلان جمهوری اسلامی را مشخص می‌کند، اعضای کتابخانه‌های عمومی ایران باید تا سال 1404 به 20 میلیون نفر رسیده باشد. این رقم در برابر آمار تعداد اعضای کتابخانه‌ها تا پایان سال 87 (براساس آمار سایت نهاد عمومی کتابخانه‌های کشور) فاصله شگفت‌انگیزی دارد چرا که این رقم در سال 87 تنها یک میلیون و 75 هزار و 925 نفر است، به این معنی که برای رسیدن به چنین موقعیتی لازم است استفاده‌کنندگان از کتابخانه‌های عمومی تقریبا 20 برابر شوند و تعداد کتابخانه‌ها و امکاناتشان نیز به همان نسبت افزایش یابد. با در نظر گرفتن میزان علاقه جامعه ایران به کتاب و کتابخوانی (با توجه به آمار خود مسوولان امر) دست یافتن به چنین هدفی اگر غیرممکن نباشد، شاید به معجزه نیاز داشته باشد.

منصور واعظی، دبیر نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور نگاه خوشبینانه‌ای به موضوع دارد. او ابتدا رقم سرانه فضای مطالعه را بیش از 30/1 متر می‌داند: «منظور از این مقدار، کتابخانه‌های عمومی است نه کتابخانه‌های تحت‌پوشش نهاد» و این گفته به این معناست که: «همین الان هم فضای کتابخانه‌های عمومی بیش از یک متر و 30سانت است، اما آمار و اطلاعات آنها هنوز تکمیل نشده است.»

کتابخانه‌های تخصصی جزو این آمار محسوب نمی‌شوند مثل کتابخانه‌های دانشگاه، کتابخانه‌های دستگاه‌های دولتی (مثل وزارتخانه‌ها) و البته کتابخانه‌های مدارس، این آمار تنها برای کتابخانه‌هایی است که به عنوان کتابخانه‌های عمومی به مردم خدمات کتابخانه‌ای ارائه می‌دهند.

واعظی رسیدن به سرانه 2 متر در پایان سال را زیاد هم دور از دسترس نمی‌داند: «تلقی من این است که تقریبا در حدود بیش از 25 استان کشور این فضای 2 متر را خواهیم داشت، اما در 5 استان شاید به این سرانه 2 متر نرسیم» او به بعضی از کتابخانه‌های در دست احداث هم اشاره می‌کند، اشاره‌ای که دکتر جلال غفاری، مدیر کل پژوهش نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور روی آن تاکید دارد.

اعضای کتابخانه‌ها

صحبت‌های دبیر نهاد عمومی کتابخانه‌های کشور در مورد تعداد اعضای کتابخانه‌ها هم شنیدنی است، در حالی که اعضای کتابخانه‌ها در سال 87 کمی بیش از یک میلیون ثبت شده است، واعظی امیدوار است این رقم تا پایان سال 88 دوبرابر شود. او می‌گوید: « یکی از شاخص‌هایی که قرار شد به تفکیک استان‌ها بررسی کنیم همین شاخص بود که تا پایان سال 88 ما تعداد اعضای کتابخانه‌ها را به 2 میلیون نفر برسانیم» اما چگونه؟ واعظی می‌گوید: «این در واقع هدف‌گذاری نسبتا بلندی است که بخش قابل توجهی از این هدف تحقق پیدا کرده است و امیدواریم در این 3 ماه باقی مانده از سال اهداف به صورت کامل محقق شود. یعنی تعداد اعضای کتابخانه‌ها به نسبت 2 سال قبل 2برابر شود.» بااین حال رئیس نهاد کتابخانه‌های عمومی یادآور می‌شود که برای رسیدن به این تعداد همکاری دیگر نهادهای فرهنگی ضروری است.

تفاوت‌های جهانی

دبیر کل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور هدف‌گذاری این نهاد در افق 1404 را در حالی قرار گرفتن ایران جزو 15 کشور برتر دنیا می‌داند که مقایسه سرانه فضای کتابخانه در ایران و دیگر کشورها به کلی متفاوت است. هر چند واعظی معتقد است ایران در محاسبه سرانه فضای مطالعه با دیگر کشورها تفاوتی ندارد. «شاخص اصلی در دیگر کشورها هم به این طریق است که به ازای هر 100 نفر چند متر مربع فضای کتابخانه عمومی وجود دارد. یعنی اصلی‌ترین شاخصی که یونسکو یا لایبرری اکونومیک اندازه‌گیری می‌کند، همین شاخص است.» این در حالی است که مدیر کل پژوهش نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با تایید وجود تفاوت محاسبه ؛ اشکال را نه از نحوه محاسبه سرانه فضای کتابخانه در ایران که مربوط به دیگر کشورها می‌داند! او به جام‌جم می‌گوید: «به نظر می‌آید این شاخص باید در رتبه‌بندی کتابخانه‌های مختلف در دنیا اعمال شود و این رتبه‌بندی به سمت سرانه فضای کتابخانه‌ای برود. در ایران شاخص؛ سرانه فضا است و رشد را براساس سرانه فضا برآورد می‌کنیم، اما این شاخص در دیگر کشورها (48 کشور یونسکو و 38 کشور لایبرری اکونومیک) براساس تعداد کتابخانه است. به نظر من این یک اشکال کاربردی است.» نکته‌ای که واعظی هم با آن موافق است: «تعداد کتابخانه هم مهم است. این تعداد از این جهت اهمیت دارد که ممکن است در کشوری یک کتابخانه خیلی بزرگ باشد، اما فاصله محل سکونت افراد تا کتابخانه خیلی زیاد باشد.»

حمایت‌ها از نهاد

هر چند نهاد عمومی کتابخانه‌های کشور، نهادی غیردولتی محسوب می‌شود که توسط هیات امنا اداره می‌شود و رئیس هیات امنا وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی است، اما مجلس شورای اسلامی بر عملکرد این نهاد غیر دولتی هم نظارت دارد. بعضی از نهادها با حضور یک نماینده مجلس در شورای برنامه‌ریزی و سیاستگذاری آن نهاد نظارت می‌شود که نهاد عمومی کتابخانه‌ها هم جزو همین دسته است. اما حمایت مجلس در مورد این «نهاد غیردولتی» چگونه است؟ سیدعلی حسینی، نماینده مجلس در شورای سیاستگذاری نهاد عمومی کتابخانه‌ها به جام‌جم می‌گوید: حمایت‌ها در موضوع بودجه‌های سالانه تبلور بیشتری پیدا می‌کند. نمونه‌اش رشد بسیار خوب بودجه این نهاد برای سال پیش‌رو است که حدودا رشد 40 درصدی داشته و می‌تواند به مدیریت بهتر کتابخانه‌های عمومی کمک کند.»

انتظارات از نهاد

مجلس و کمیسیون فرهنگی آن البته با تمام حمایت‌هایی که حسینی از آن نام برد، از این نهاد مهم فرهنگی انتظاراتی هم دارد؛ انتظاراتی که محمد جواد آرین‌منش، نایب رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس مهم‌تر از حمایت‌هایی می‌داند که صرف این «نهاد غیردولتی» می‌شود. او به «جام‌جم» می‌گوید: «فقط اداره کتابخانه کافی نیست، باید کتابخانه‌ها رونق بیشتری داشته باشد. ما کتاب‌های بسیاری در کتابخانه‌ها داریم که هیچ گردشی ندارند، بسیاری از مراجعین به کتابخانه‌های عمومی ما را کسانی تشکیل می‌دهند که برای خواندن کتاب درسی‌شان آنجا حضور پیدا می‌کنند. این نهاد باید در اولویت اول تلاش کند تا سرانه میزان مطالعه را بالا ببرد و در مرحله بعد به فکر سرانه فضای مطالعه در کشور باشد.»

خیلی دور خیلی نزدیک

تازه‌ترین آماری که از سوی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور منتشر شده، نشان می‌دهد کتابخانه‌های ایران با استانداردهای جهانی فاصله زیادی دارند. مطابق معیارهای پیشنهادی «اتحادیه بین‌المللی انجمن‌های کتابداری (IFLA)» در کشورهای در حال توسعه باید به ازای هر باسواد حداقل یک و نیم جلد کتاب در کتابخانه‌های عمومی وجود داشته باشد. با این حساب با وجود جمعیت حدود 53 میلیونی باسواد در ایران لازم است بیش از 79 میلیون جلد کتاب در قفسه‌ کتابخانه‌های ایران جا بگیرد تا ایران به حداقل میزان پیشنهاد شده برای کشورهای در حال توسعه برسد.

تعداد کل کتابخانه‌هایی که زیر پوشش نهاد یادشده قرار دارند، 1018باب بیشتر نیست (که استان قم با 16 باب کمترین و استان تهران با 130 باب بیشترین تعداد کتابخانه را داراست.) تعداد اعضای کتابخانه‌ها هم آنقدر کم هست که حتی اگر برنامه‌های «نسبتا بلندمدت» نهاد کتابخانه‌ها را تحقق یافته فرض کنیم این میزان (2 میلیون عضو) به نسبت جامعه جوان ایران رقم ناچیزی است هرچند در سال جاری بودجه‌ کتابخانه‌های عمومی افزایش یافته و رویکرد دولت دهم که رویکردی فرهنگی عنوان شده، اهالی کتاب را به بهتر شدن اوضاع کتابخانه در ایران امیدوار نگه داشته است.