افزایش رسوب دوده سیاه در هیمالیا

آیا می‌توان افزایش تجمع رسوبات مربوط به دوده‌های سیاهرنگ بر سطح یخچال‌های هیمالیا را عاملی در زمینه کوتاه‌تر شدن ارتفاع این کوهستان دانست؟

در این زمینه فاکتورهای زیادی وجود دارند که باید هریک را به زیر ذره‌بین برد. اما بدون شک باید پذیرفت افزایش تجمع رسوبات دوده‌ای سیاهرنگ در هیمالیا اثرات مخربی بر این منطقه از جهان داشته است. زمانی که حجم قابل توجهی از این رسوبات در هیمالیا انباشته می‌شود، پرتوها و گرمای بیشتری از خورشید جذب شده که در نتیجه یخچال‌های عظیم هیمالیا که قدمتی بسیار طولانی دارند بتدریج ذوب می‌شوند. البته شاید ذوب شدن این یخچال‌ها در نقاط پایین دست با پر آب شدن رودخانه‌ها و بسترهای آبی، به ظاهر خوشحال‌کننده باشد اما در حقیقت باید به حال این وضعیت گریست. در کل اوضاع زیست‌محیطی در تبت و هیمالیا چندان خوب نیست.

در زمینه ذوب شدن یخچال‌های هیمالیا و تغییرات دمایی این نقطه از جهان چه آمار و ارقام‌هایی در دست دارید؟

بیش از دو دهه است که بررسی‌های آب و هوایی در هیمالیا وارد مراحل دقیق و حساس‌تری شده است و هر چند سال یکبار موج تازه‌ای از این تحقیقات انجام می‌شود. بررسی‌های ما نیز ازجمله دقیق‌ترین و حساب‌شده‌ترین تحقیقات در این نقطه سردسیر از جهان به شمار می‌آید. اندازه‌گیری‌های ما نشان داده‌اند که به ازای هر‌یک دهه در حدود 30 سال گذشته دمای فلات تبت 3/0 درجه سانتیگراد افزایش داشته است. البته ما پیش‌بینی می‌کنیم که اگر این وضعیت به همین منوال ادامه داشته باشد و اقدام خاصی در زمینه کنترل آلاینده‌های زیست‌محیطی در آسیا و سایر نقاط جهان صورت نگیرد، در سال‌ها و دهه‌های آتی نرخ افزایش دما در هیمالیا و فلات تبت به مراتب بیشتر خواهد بود.

تأثیر چنین فرآیندی را در سال‌های آینده بر محیط زیست زمین چگونه ارزیابی می‌کنید؟

بدون شک هر تغییری در تعادل زیست‌محیطی حاکم بر زمین عواقب مخربی به همراه دارد و در این میان هیمالیا هم از قاعده مستثنی نیست. ذوب شدن یخچال‌های عظیم هیمالیا تبعات منفی برای مناطق پایین دست تبت خواهد داشت. البته نباید این انتظار را داشت که این تبعات در مدت زمان کوتاهی دیده شوند بلکه ممکن است در بازه‌های زمانی 50 یا 100 سال آینده تغییرات به وجود آمده را کاملا احساس کنیم.

به نظر می‌رسد تجمع رسوبات دوده‌های سیاهرنگ در هیمالیا فرآیندی نباشد که صرفا به یک یا دهه گذشته مربوط باشد و برخی تحقیقات نشان می‌دهند که ردپای آنها به سال‌های بسیار دورتر نیز باز می‌گردد؟

بله دقیقا همین‌گونه است. به این نکته توجه داشته باشید که بسیاری از مشکلات زیست‌محیطی زمین از زمانی که انقلاب صنعتی پای به عرصه حیات گذاشت آغاز شده است. راه اندازی کارخانجات و تاسیسات آلاینده در گوشه و کنار جهان، محیط زیست مناطق دور دست و مرتفع نظیر هیمالیا را نیز تحت‌ شعاع قرار داده است. در سال‌های 1970 تا 1975 یک سری بررسی‌های آماری در زمینه حجم رسوبات مربوط به توده‌های سیاهرنگ در هیمالیا انجام شد که مقایسه آن آمارها با آمارهای جدید نشان می‌دهد وضعیت زیست‌محیطی و بخصوص رسوبات مربوط به توده‌های سیاهرنگ بشدت نگران‌کننده شده است. بخشی از این آمارها نشان می‌دهند که در یک بازه زمانی 20 ساله تجمع این نوع رسوبات 2 یا در برخی مناطق تا 3 برابر شده است. به نظر من این یک اشتباه بزرگ است که بر این حقایق چشم ببندیم و همه چیز را به آینده و آیندگانی محول کنیم که بدون شک بیشترین تبعات منفی از این وضعیت را متحمل خواهند شد.

منشأ اصلی این توده‌های سیاهرنگ چیست؟

در کل باید گفت فاکتورهای زیادی در شکل‌گیری این نوع رسوبات نقش دارند اما مهم‌ترین آنها موتورهای دیزلی، تاسیسات تولید برق که با استفاده از سوخت‌های فسیلی کار می‌کنند و مواردی از این دست که البته می‌توان با تغییرات جامع در الگوهای زندگی از حجم آنها کاست.

با توجه به آمارهایی که ارائه کرده اید به نظر می‌رسد گرمایش زمین به سرعت بر توده‌های یخی تاثیر گذاشته است. سرعت این روند نگران‌کننده را چگونه می‌بینید؟

این یک نگرانی جهانی است که حتی در نشست اخیر بررسی وضعیت آب و هوایی زمین در کپنهاگ نیز مورد بررسی قرار گرفت. دولت‌ها معمولا قول کمک‌های مختلف مالی و تحقیقاتی را می‌دهند اما تجربه ثابت کرده است که همکاری جهانی در این زمینه‌ها به‌کندی صورت می‌گیرد. اجازه دهید به یک سری آمار و ارقام دیگر اشاره کنم. تنها در یک بازه زمانی 30 ساله که به سال 1980 ختم شده است نزدیک به 50 درصد از یخچال‌های عظیم هیمالیا در فلات تبت ذوب شده‌اند. این سرعت نگران‌کننده در برخی موارد آنچنان بالاست که می‌توان پیش‌بینی کرد تا 3 دهه آینده تقریبا بخش‌هایی از مناطق یخی و یخچال‌های هیمالیا از روی زمین ناپدید شود و این دقیقا همان چیزی است که تا یک دهه پیش درباره قطب تصور می‌شد و اکنون در حال به واقعیت تبدیل شدن است.

آینده زندگی مردمی که در مجاورت چنین مناطقی به حیات خود ادامه می‌دهند تا چه حد در خطر است؟

اتفاقا این دسته از مردم جهان بیش از سایرین از تبعات منفی چنین تغییراتی متأثر خواهند شد. بدون شک گرم شدن زمین و افزایش سطح گازهای گلخانه‌ای تاثیر مخربی بر وضعیت سلامتی تمام مردم جهان دارد. اما مردمی که در نقاط پایین دست فلات تبت زندگی می‌کنند در سال‌های آینده با افزایش خیره‌کننده حجم آب رودخانه‌های کوچک و بزرگ مواجه می‌شوند که در بسیاری از موارد نیز با طغیان همراه می‌شوند. شمار این دسته از مردم زمین کم نیست و می‌توان جمعیت آن را بیش از یک میلیارد تن نیز متصور شد. در این جاست که به روشنی مشخص می‌شود هرگونه تغییرات زیست‌محیطی در هیمالیا زندگی سهم قابل توجهی از مردم زمین را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

دکتر جیمز هنسن در یک نگاه

دکتر هنسن مدت زیادی نیست که به عنوان مدیر انستیتو مطالعات فضایی گودارد ناسا مشغول به فعالیت شده است اما در همین مدت کم در پروژه‌های تحقیقاتی زیادی که با محیط زیست زمین و چالش گرمایش زمین مرتبط بوده حضور داشته است. وی در سال‌های اخیر سفرهای تحقیقاتی زیادی به مناطق مختلف جهان ازجمله قطب‌ها داشته است تا تأثیر گرمایش زمین بر این مناطق حساس از جهان را مورد بررسی قرار دهد.

مهدی پیرگزی