مالکیت فکری با رویکرد تجاری‌سازی

مقوله «مالکیت فکری» بیش از یک قرن و نیم است که به عنوان یکی از زیرساخت‌های اساسی توسعه فناوری در دنیا مورد توجه است و آن را به عنوان یکی از ابزارهای برتری‌جویی کشورها و شرکت‌ها قلمداد می‌کنند و بی‌توجهی به این حوزه، ممکن است در آینده توسعه علمی و فناوری و به تبع آن توسعه صنعتی و اقتصادی را با مشکل جدی مواجه کند. همچنین جایگاه ترسیم شده ایران در سند 20 ساله نظام در بخش توسعه فناوری و تاکیدات مکرر رهبر معظم انقلاب و مسوولان کشور در این زمینه گویای این مطلب است.

با این حال نظام ثبت اختراعات با چالش‌هایی روبه‌روست که ابتدا باید درصدد رفع آنها برآید کمااین‌که به دلیل ناآگاهی دانشگاهیان، استادان، دانشجویان و محققان و حتی مدیران، از چگونگی حفاظت و صیانت از دستاوردهای فکری و پژوهشی حق مسلم را از خود سلب می‌کنند. غافل از آن که با ارائه مقاله قبل از ثبت اختراع، شرط جدید بودن را خود از بین می‌برند. همچنین از نقش مالکیت فکری در خلق ثروت آنها را از پول درآوردن فاصله داده است؛ چرا که متاسفانه محققان، مخترعان و کارآفرینان از لحاظ مالی در مضیقه هستند و آن به دلیل عدم فرهنگسازی صحیح است.

از سوی دیگر متاسفانه آنچنان که در کشور به مسائل روزمره توجه می‌شود، به مسائل زیربنایی توجه نمی‌شود. در کشور برای گندم و چغندر برنامه‌ریزی و استراتژی تدوین می‌شود ولی متاسفانه برای باارزش‌ترین دارایی دانشگاهیان و مخترعان که فکر آنهاست، کمتر توجه می‌شود. بنابراین برای تقویت این موضوع و برنامه‌ریزی در حوزه مالکیت فکری باید استراتژی تدوین کرد. در عین حال مشکلات حقوقی و قانونی از جمله مسائلی است که در توسعه مالکیت فکری به صورت جدی وجود دارد. در حوزه مالکیت فکری برای کم‌کاری محققان و ترس آنها از کپی‌کاری، ضعف نظام حقوقی سایه افکنده است؛ چرا که آنان از حفاظت دارایی فکری خود اطمینان خاطر ندارند و کمتر دست به افشای آن می‌زنند. براین اساس با تقویت نظام حقوق مالکیت فکری و ارائه قوانین شفاف می‌توان به این مهم دست یافت.

نبود نظام کارآمد برای تجاری سازی و فروش دستاوردهای محققان و مخترعان نیز از جمله مشکلات اساسی به شمار می‌رود که می‌توان با برنامه‌ریزی صحیح و ایجاد دفاتر انتقال فناوری و تاسیس حلقه‌های بخش خصوصی بین مخترعان و خریداران فناوری، آن را مرتفع کرد.

مشکلات دیگر از جمله نوع نظام ثبتی ایران، تعدد متولیان مالکیت فکری در کشور، رتبه‌بندی محققان براساس شاخص مقاله و ... هم وجود دارد که باعث شده است نظام مالکیت فکری در کشور رشد چشمگیری نداشته باشد. لذا به نظر می‌رسد بهترین کمک به مخترعان، کارآفرینان و محققان، رفع مسائل و موانع قانونی و حقوقی تجاری‌سازی است که باید برطرف شود. با این حال هر روز خبرهای خوشی از موفقیت مخترعان ایرانی به گوش می‌رسد. اما از طرفی باید توجه کرد اگر این مخترعان با قوانین و رویه ثبت اختراعات آشنا نباشند، ناخواسته باعث افشا و سوءاستفاده از اختراعشان می‌شوند. به عبارت شفاف‌تر عدم آشنایی کافی مخترعان با مالکیت فکری، حقوق آنها ضایع شده و بدون آگاهی، توسط سایر به سرقت می‌رود. در اینجاست که اهمیت آموزش و آگاهی بخشی نمایان می‌شود.

همچنین در تولید اختراعات، باید به کسب درآمد توجه ویژه‌ای کرد و آن را در اولویت قرار داد. بعضا دیده می‌شود که کسب شهرت اصلی‌ترین انگیزه مخترعان ایرانی است. خوشبختانه اخیرا موسسات خصوصی در کشور شکل گرفته‌اند که می‌توانند در این خصوص به شما مشاوره بدهند و از پایمال شدن حقوق شما جلوگیری نمایند.

نباید از نظر دور داشت که با وجود این‌که اختراعات بسیار زیادی در دنیا ثبت می‌شود، تنها درصد ناچیزی از آنها به مرحله تجاری‌سازی می‌رسند. اما این مقدار بسیار کم نیز سودآوری سرشاری را به همراه دارد، به طوری که یکی از مهم‌ترین منابع درآمد کشورهای پیشرفته از تولید و فروش فناوری با استفاده از ابزار پتنت حاصل می‌شود. پس هر چه تعداد اختراعات ثبت‌شده بیشتر شود، به تبع آن نیز تعداد اختراعات تجاری نیز ممکن است افزایش ‌یابد. این امر نیاز به عزم و اراده ملی در حمایت از مخترعان و بویژه مخترعان کارآفرین دارد.

* دبیر همایش ملی مالکیت فکری و مشاور مالکیت فکری دانشگاه صنعتی امیرکبیر