یورش آبزیان بیگانه به آب‌های ساحلی

در حال حاضر، هزاران کشتی نیز وجود دارند که از این رکود اقتصادی جان سالم به در برده‌اند و البته این وضعیت شامل حال خطوطی می‌شود که در آب‌های گرم و غنی آسیای جنوب شرقی تردد دارند که تعرفه‌های بندری و لنگراندازی ارزان است؛ این در حالی است‌که بحران جهانی اقتصاد و بالطبع تاثیرات منفی آن بر رونق خطوط کشتیرانی بازرگانی از یک سو و هزینه‌های پایین لنگرگاهی از سوی دیگر موجب شده این قبیل کشتی‌ها با دوره‌های استراحت طولانی‌مدت خود میزبان مسافران قاچاق خطرناکی شوند که محیط غنی دریایی و گذشت زمان به بدتر شدن وضعیت پیش‌آمده دامن می‌زند. به اعتقاد محققان بوم‌شناس دریایی، این کشتی‌های باری به طور فزاینده‌ای در حال انباشت و میزبانی قشر زنده و سنگینی از انواع گونه‌های دوکفه‌ای‌ها، صدف‌ها، خرچنگ‌ها و ماهی‌ها هستند؛ اما از آنجا که بزودی این آب‌ها را ترک نمی‌کنند، از پتانسیل حداقلی برای انتشار و پراکنده‌سازی این مسافران قاچاقی متجاوز در سراسر جهان برخوردارند. نگرانی‌های محققان کماکان به قوت خود باقی است و در همین ارتباط دانشمندان مرکز تحقیقات جوی و اقیانوسی نیوزیلند و در راس آنها الیور فلوئرل هشدار می‌دهند که وضعیت موجود می‌تواند با رونق گرفتن مجدد شرایط اقتصادی به کلی تغییر کند. به گفته محققان، یک کشتی بزرگ اقیانوس‌پیما می‌تواند نزدیک به 80 تن رسوبات زیستی را در بدنه یا مخازن آب تعادل خود انباشته کند و مشکل زمانی دوچندان می‌شود که شرکت‌های بازرگانی که پس از خواب طولانی کشتی محتاج نقدینگی هستند کمتر پیش می‌آید بابت پاکسازی این آلودگی‌ها مبلغی هزینه کنند. یک کشتی خالی برای این که در حین عبور از میان اقیانوس آزاد در وضعیت متعادل بماند می‌تواند بیش از 10 میلیون گالن آب را به داخل مخازن خود مکش کند.

البته مشکل اصلی وقتی کشتی‌ها در بنادر مقصد پهلو می‌گیرند تازه آغاز می‌شود. در این زمان متصدیان و خدمه کشتی می‌خواهند هرچه زودتر از قید محموله مسافران قاچاقی که گاهی اوقات به هزاران موجود زنده در گالن می‌رسد خلاص شوند و در این میان، فرآیند پاکسازی و تخلیه مخازن کشتی به ورود حجم قابل توجهی از گونه‌های بیگانه به بستر دریا می‌انجامد به نحوی که این اقدام موجب تجاوز و آسیب جدی به زیست‌بوم محلی می‌شود و این در حالی است که رسوبات زیستی برای صاحبان خطوط کشتیرانی بازرگانی، به مفهوم هزاران دلار هزینه اضافی بابت کاهش بازده سوختی به شمار می‌رود. در همین رابطه، جیمز کارلتون، بوم‌شناس دریایی در کالج ویلیامز معتقد است تنها برآوردی محافظه‌کارانه از این فرآیند حاکی از این است که روزانه حداقل 5000 گونه در سراسر دنیا و توسط کشتی‌ها جابه‌جا می‌شوند. کشورهایی از جمله استرالیا، نیوزیلند و آمریکا با مرزهای ساحلی گسترده خود از قبل میزبان تاخت و تاز صدها گونه غیر بومی در اکوسیستم‌های ساحلی خود بوده‌اند و از این رو، برنامه‌های مدیریت آب و تعادل کشتی‌ها در این مناطق در دستور کار قرار گرفته‌اند؛ اما در این قبیل برنامه‌ها چاره‌ای برای مساله رسوبات زیستی اندیشیده نشده است. هر چند در این میان نباید طرح ابتکاری و جالب توجه دورین بولدور، مهندس زیستی مرکز کشاورزی دانشگاه ایالتی لوئیزیانا را از نظر دور داشت که سال گذشته سیستم مایکروویو پرقدرتی را توصیه کرد که این قبیل مسافران قاچاقی آبزی را پیش از تخلیه شدن با امواج مایکروویو از بین می‌برد. سامانه پیشنهادی وی از فناوری مایکروویوی که به طور سنتی در پاستوریزه کردن صنعتی سیب‌زمینی استفاده می‌شود اقتباس شده و در مقایسه با سایر چاره‌ها از قبیل برس کشیدن بدنه‌های کشتی و پاشیدن آفت‌کش‌ها هزینه‌ای کمتر از یک دلار در گالن بابت تصفیه و پاک کردن آب تعادل کشتی‌ها دارد.

با این اوصاف، آزمایش‌های و نمونه برداری‌ها حاکی از این است که بسیاری از این گونه‌های مزاحم سودجو نمی‌توانند در اکوسیستم‌های جدیدشان بسادگی زنده بمانند؛ اما در عوض برخی گونه‌ها نیز هستند که با زیست بوم جدید خود به اصطلاح جفت و جور و مسلط شده‌اند و حتی در قالب شکارچی‌های برتر اکوسیستم مقصد می‌توانند در مقام رقابت براحتی ارگانیسم‌های بومی را برای فضا و تغذیه از میدان خارج کنند. در همین خصوص، گونه‌ای از دوکفه‌ای‌ها موسوم به صدف سبز آسیایی با نام علمی Perna viridis از جمله نمونه‌های مهاجم بیگانه‌ای است که محققان نسبت به آن هشدار می‌دهند. این‌گونه توانسته سرتاسر آب‌های ساحلی در استرالیا و نیوزیلند را هدف تاخت و تاز خود قرار دهد که تهدیدی جدی برای صنایع ماهیگیری و شیلات منطقه به شمار می‌رود. طیف متنوعی از گونه‌های دریایی بیگانه از دوکفه‌ای‌ها گرفته تا ماهی‌ها طی 150 سال گذشته سرتاسر ایالات متحده را در اختیار گرفته‌اند و 300 گونه که بومی نواحی دیگر بوده‌اند به طرز شگفت انگیزی تنوع زیستی خلیج سانفرانسیسکو را تغییر داده‌اند. به نحوی که در خلیج‌های غربی، میلیون‌ها حلزون که از ژاپن آمده‌اند طعمه صدف داران منطقه می‌شوند و در دریاچه‌های بزرگ نیز دنباله‌های درازی از خارسران آبی با خاستگاه اروپای شمالی در ریسمان‌های ماهیگیری‌گیر می‌کنند. آمریکا در تلاش برای کنترل چنین تهاجماتی در دریا و خشکی، سالانه یک میلیارد دلار هزینه می‌کند، اما هنوز هم صدها گونه مهاجم برای نشو و نما در موطن‌های جدیدشان زنده باقی می‌مانند. به گفته پیتر بریانت محقق دانشگاه کالیفرنیا، باور کنونی بر این است که مساله نقل و انتقال گونه‌های آبزی مهاجم یکی از مشکل‌ترین مسائل زیست محیطی به شمار می‌رود که گرفتار آن شده‌ایم و صد البته تا امروز در قبال چنین تهدید بالقوه خطرناکی که سوای بر هم زدن نظام زیست بوم و زنجیره غذایی آبزیان مناطق محلی، شاهد تبعات نامطلوب اقتصادی و حیاتی آن برای ساکنان مناطق نیز هستیم، پیشرفت و اقدامات بسیار اندکی صورت گرفته است. البته تبعات منفی تهاجم گونه‌های بیگانه به همین جا ختم نمی‌شود و به موازات آن، مساله پاکسازی و رنگ آمیزی مخازن و بدنه کشتی‌ها نیز به بار مشکلات موجود می‌افزاید. در همین رابطه بریانت خاطرنشان می‌کند که در رنگ زدن بدنه و مخازن کشتی‌ها به طور مرسوم از ماده شیمیایی ضد جرم و زنگ زدگی موسوم به تری بوتایلتین استفاده می‌شود که به طرز زیانبار و خطرناکی سمی است و در حال حاضر کشورهای بسیاری در شرف به تصویب رساندن ممنوعیتی بین‌المللی علیه استفاده از این ماده سمی هستند. اما رویکرد جهانی به ممنوعیت کاربرد آلاینده‌های زیست محیطی از این قبیل در حالی است که تا به امروز گزینه‌های بسیار معدودی نویدبخش جایگزینی برای این ترکیبات بوده است.

با این اوصاف، محققان معتقدند مشکل رسوبات زیستی فراتر از آن است که صرفا در قالب نگرانی‌ها و هشدارهای تبلیغاتی گروه‌های سبز طرفدار محیط زیست، یا در حد اعلام خبر رسیدن صدها گونه مهاجم به آب‌های ساحلی سراسر جهان از سوی سازمان‌های مربوطه خلاصه شود. در عین حال محققان بر این ‌باورند که دیگر زمان آن فرا رسیده تا نسبت به این پدیده مخرب به عنوان مشکلی بسیار مهم و جهانی نگریست و از هم اکنون زنگ بیداری برای چاره‌اندیشی جدی درباره مشکل رسوبات زیستی را به صدا درآورد.

مترجم: مهریار میرنیا
منبع: Discovery/scientific American