ترکیه در مسیر احیای نقش منطقه‌ای

استراتژی حزب حاکم عدالت و توسعه (AKP) ارتقای نقشه منطقه‌ای ترکیه و کسب حداکثر نفوذ در خاورمیانه است تا از جایگاه بهتری به رایزنی با اروپایی‌ها بپردازد.

به اعتقاد کارشناسان منطقه‌ای، ترکیه برای تحقق اهدافی که برای سیاست خارجی نوین خود برگزیده باید از مسیرهایی عبور کند که تا پیش از این ممنوعه تلقی می‌شد. حل و فصل مناقشه تاریخی با ارمنستان، عبور از بحران کردها و تعیین تکلیف قبرس در زمره مواردی هستند که دولت اردوغان کمر همت به عبور از آنها بسته و برای دهه‌ها موضوعاتی حائز اهمیت در سیاست داخلی این کشور تلقی می‌شد.

هری بارکی، از محققان ارشد موسسه بین‌المللی در واشنگتن، پایتخت ایالات‌متحده می‌گوید: ترکیه می‌خواهد در عرصه بین‌المللی وارد مبارزه شود لیکن ورود به این بازی مستلزم ساماندهی فضای داخلی این کشور است. او با اشاره به این که ترکیه به واسطه قدرت نظامی و اقتصادی خود قدرت سخت را برای ایفای نقشی بیشتر در منطقه دارد لیکن باید تامین قدرت نرم را هم مدنظر قرار دهد، می‌افزاید: آنکارا در حالی طی ماه‌های اخیر از اسرائیل و چین به دلیل نقض حقوق بشر انتقاد کرد که خود به نادیده گرفتن حقوق اقلیت کرد جنوب ترکیه متهم است.

زمامداران ترکیه برای رفع این موانع گام‌هایی را طی ماه‌های اخیر برداشتند. احمد داوود اوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه روز 11 اکتبر (18 مهر)‌ در شهر زوریخ سوئیس توافق نامه‌ای را با همتای ارمنی خود امضا کرد که زمینه‌ساز رفع خصومت‌های دیرینه آنکارا با ارمنی‌ها خواهد بود. آنکارا چند روز بعد برای برگزاری دور دوم دیپلماسی فوتبال و در چارچوب مسابقات مقدماتی جام جهانی، میزبان سرژ سرکیسیان، رئیس‌جمهور ارمنستان بود.

درست در همان روزی که سرکیسیان وارد ترکیه شد تا از نزدیک شاهد دیدار تیم‌های فوتبال ترکیه و ارمنستان باشد، داووداوغلو در سوریه بود تا قرارداد مهم دیگری را امضا کنند. این قرارداد به قانون التزام اخذ ویزا توسط شهروندان ترکیه و سوریه برای سفر به کشور مقابل کمتر از یک دهه پس از آن که ترکیه با داعیه حمایت سوریه از کردهای جدایی‌طلب جنوب این کشور برای جنگ با ارتش سوریه آماده می‌شد، پایان داد.

زمامداران ترکیه همچنین وعده داده‌اند که بزودی اصلاحاتی را در سطوح سیاسی داخلی به مرحله اجرا درآورند که فضای داخلی کشور را به سمت مردم‌گرایی و آزادی‌های مدنی بیشتر سوق می‌دهد. در همین حین آنکارا برای اولین بار از حمایت خود از مذاکرات اتحاد دوباره قبرس و احیای جمهوری قبرس خبر داده است.

دردسرهای تندروی

آنچه امکان حرکت دولت ترکیه به سمت میانه‌روی در عرصه بین‌المللی را فراهم آورده، تغییرات مرحله‌ای و گام به گام در عرصه سیاست داخلی است. لااقل آنچه در سطح به نظر می‌رسد این که جامعه ترکیه آمادگی لازم برای پذیرش تغییرات را دارد.

دوغو ارگیل، استاد دانشگاه آنکارا می‌‌گوید: تا همین چندی پیش جامعه تا آنجا که به موضوعاتی چون ملی‌گرایی و مدارا با همسایگان متخاصم تلقی می‌شد موضعی شرطی و گاه غیرقابل سازش داشت. او با اشاره به کمرنگ شدن قرائت خاص سکولارها از ملی‌گرایی در فرهنگ عمومی کشور می‌افزاید: تحرکاتی که برای غیرقابل بحث نشان دادن برخی موضوعات در جریان بود، در حال رنگ باختن است.

مهم‌تر آن که به ظاهر رهبران آنکارا دریافته‌اند همین تابوها وجهه و اعتبار بین‌المللی ترکیه را تحت‌الشعاع قرار داده‌اند. بارکی به مواضع دفعی وزارت امور خارجه ترکیه طی سال‌های گذشته و اجتناب دولت این کشور از گفتگو بر سر موضوعات تنش‌زای منطقه‌ای از جمله وضعیت قبرس، موضوع کشتار ارامنه و اختلافاتش با سوریه می‌گوید که راه را بر مصالحه بسته بود.

به اعتقاد تحلیلگران، حرکت ترکیه به سمت حل و فصل اختلافات با ارمنستان به لحاظ استراتژیک برای آنکارا حایز اهمیت است و بویژه با توجه به تلاش ترکیه برای الحاق به اتحادیه‌اروپا فضا را به نفع این کشور تغییر می‌دهد.

اقدامات اخیر برای تنش‌زدایی در سطح منطقه‌ای نه‌تنها وجهه ترکیه را مرمت می‌کند که به اروپایی‌ها یادآوری خواهد کرد ترکیه صرفا کشوری برخوردار از موقعیت جغرافیایی استراتژیک نیست بلکه قدرتی منطقه‌ای است که می‌تواند بر روند تحولات در سطح منطقه و حتی فراتر از آن تاثیرگذار باشد.

دشواری‌های اجتماعی

با این همه ایجاد تغییراتی تا بدین حد گسترده ممکن است در عمل چندان هم آسان نباشد. پس از دهه‌ها تبلیغ این ایده که اساسا موضوعی تحت عنوان «هویت کردی» و «نسل‌کشی ارامنه» وجود ندارد و مذموم شمردن نوشتن و حرف زدن در مورد این موضوعات و متقاعد کردن جامعه به لزوم بازنگری در این مواضع کار آسانی نخواهد بود.

لاله کمال، از ستون‌نویس‌های روزنامه انگلیسی زبان «Zeman Today» می‌گوید: ما در مورد جامعه‌ای صحبت می‌کنیم که برای سال‌ها و به واسطه تبلیغات گسترده دولتی ذهنیتش شکل گرفته است. او می‌افزاید: اکنون ما ناچاریم به گونه‌ای حرف بزنیم که زمینه را برای تغییر این ذهنیت و حرکت به سمت عبور از دیدگاه‌های گذشته هموار کنیم.

در شرایط کنونی مهم‌ترین چالشی که دولت ترکیه با آن مواجه است نه حل و فصل اختلافات با همسایگان که آماده کردن مردم ترکیه برای قبول تغییراتی است که در عرصه سیاست خارجی این کشور در حال وقوع هستند.

آنچنان که ارگیل می‌گوید برای ترکیه به عنوان کشوری که در سال 1923 از خاکستر امپراطوری عثمانی به عنوان جمهوری سکولار سر برآورد تحمل تغییرات شدید و ناگهانی کار چندان سختی نیست.

مردم این کشور تاکنون تغییرات زیادی را پذیرفته اند، ، پس چندان عجیب نخواهد بود اگر عبور از خصومت‌های دیرینه با همسایگان را بخصوص به واسطه تاثیری که بر توسعه اقتصادی این کشور می‌گذرد، پذیرا باشند.

منبع: کریستین ساینس‌مانیتور
مترجم: فرزین تکلو