پوکی استخوان بیماری خاموش قرن

پوکی استخوان در واقع کاهش میزان تراکم طبیعی استخوان است که منجر به شکنندگی استخوان می‌شود و خطر شکستگی را بالا می‌برد. در این حالت، استخوان آنقدر ضعیف و شکننده می‌شود که حتی در مواجهه با فشارهای ملایم مانند خم شدن، بلند کردن جسمی از زمین یا حتی سرفه کردن ممکن است دچار شکستگی شود. در بیشتر موارد، ضعیفی استخوان‌ها به دلیل کاهش سطح کلسیم، فسفر و سایر کانی‌های استخوانی ایجاد می‌شود. استخوان‌های معمولی متشکل از کلاژن، پروتئین و کلسیم هستند که به استخوان استحکام می‌دهد. استخوان‌هایی که دچار پوکی استخوان می‌شوند، با آسیب نسبتا کوچکی که معمولا باعث شکستگی نمی‌شود، می‌شکنند. ستون مهره‌ها، لگن و مچ‌ها بخش‌هایی هستند که معمولا دچار شکستگی ناشی از پوکی استخوان می‌شوند، اما به طور کلی همه استخوان‌ها احتمال شکستگی دارند.

استخوان‌هایی متراکم و مستحکم

تراکم استخوانی، مقدار استخوان موجود در ساختار اسکلتی بدن است. هر چه تراکم استخوانی بالاتر باشد، استخوان قوی‌تر است. یکی از مهم‌ترین عواملی که تراکم استخوانی را تعیین می‌کند و روی آن تاثیر زیادی می‌گذارد، عوامل ژنتیکی است که گاهی تحت تأثیر عوامل محیطی و داروها نیز قرار می‌گیرند. به طور مثال، مردان تراکم استخوانی بیشتری نسبت به زنان دارند. در حالت عادی، تراکم استخوانی از دوران کودکی روی هم جمع شده و حدود 25 تا 30 سالگی به نهایت خود می‌رسد. در واقع استخوان به طور دائم در حال تغییر و تحول است. استخوان‌های جدید ساخته شده و استخوان‌های قدیمی تجزیه می‌شوند. یک چرخه کامل تغییر و تبدیل استخوان حدود 2 تا 3 ماه طول می‌کشد. زمانی که شما جوان هستید، بدن شما مرحله استخوان‌سازی را سریع‌تر از تجزیه استخوانی انجام می‌دهد و به همین ترتیب تراکم استخوانی افزایش می‌یابد. سپس این حجم تراکم استخوانی به مدت 10 سال باقی می‌ماند و پس از 35 سالگی، مردان و زنان سالانه حدود 3/0 تا 5/0 درصد از این تراکم استخوانی را در قالب فرآیند پیری از دست می‌دهند. پس از این سن هم تغییر و تبدیل استخوان ادامه می‌یابد، ولی بدن شما بیش از آن که استخوان بسازد، آن را تجزیه می‌کند و از دست می‌دهد.

استروژن از هورمون‌هایی است که نقش مهمی در حفظ تراکم استخوانی در زنان ایفا می‌کند. پس از یائسگی که میزان استروژن افت می‌کند، کاهش تراکم استخوانی سرعت می‌گیرد. در 5 تا 10 سال اول پس از یائسگی، زنان سالانه بین 2 تا 4 درصد از تراکم استخوانی خود را از دست می‌دهند و در واقع در این دوره، بیش از 25 تا 30 درصد از تراکم استخوانی زنان کاهش می‌یابد. همین افزایش سرعت، علت اصلی پوکی استخوان در زنان است.

خطر افزایش ابتلا به پوکی استخوان به این بستگی دارد که بین 25 تا 30 سالگی که اوج استخوان‌سازی است، چه میزان تراکم استخوانی داشته‌اید و چه مقدار از آن را در سال‌های بعد از دست داده‌اید. هر چه تراکم استخوانی بیشتری داشته باشید، ذخیره استخوانی شما بالاتر است و با افزایش سن، احتمال ابتلا به پوکی استخوان در شما کم‌تر خواهد بود. مصرف نکردن ویتامینD و کلسیم به مقدار کافی در رژیم غذایی روزانه، باعث تراکم استخوان کم‌تر و سرعت تجزیه استخوانی می‌‌شود.

بیماری بدون علامت

پوکی استخوان یک بیماری خاموش است و ممکن است حتی یک دهه بدون علامت وجود داشته باشد. تنها علامت آن شکستگی‌های استخوانی است که معمولا در مرحله اوج بیماری ظهور می‌کند. برخی از شکستگی‌ها نیز سال‌ها بعد تشخیص داده می‌شوند. بنابراین بیماران تا زمان داشتن یک شکستگی دردناک، از پوکی استخوان خود بی خبر خواهند بود. البته علائم این بیماری به محل شکستگی هم بستگی دارد. شکستگی‌های ستون مهره معمولا دردهای زنجیره‌ای شکلی ایجاد می‌کند که در ناحیه پشت پراکنده می‌شود و به پهلوهای بدن می‌رسد. طی سال‌ها، شکستگی‌های مکرر ستون مهره، دردهای مزمن تحتانی کمر به همراه کاهش قد و انحنای ستون مهره ایجاد می‌کند که به فرد ظاهری قوز کرده می‌دهد.

به شکستگی ای که در یک فعالیت عادی رخ می‌دهد، شکستگی ضربه‌ای کوچک یا شکستگی تنشی می‌گویند. به طور مثال، برخی از بیماران مبتلا به پوکی استخوان هنگام راه رفتن یا از جدول پایین آمدن دچار شکستگی تنشی پا می‌شوند.

شکستگی استخوان‌های بلند مانند استخوان ران بشدت تحرک فرد را با مشکل مواجه می‌کند.

از میان شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان، شکستگی لگن اهمیت ویژه‌ای دارد. این نوع شکستگی معمولاً در اثر افتادن یا سقوط از جایی رخ می‌دهد، ولی به دلیل تصادفات جزئی هم ممکن است ایجاد شود. این نوع شکستگی‌ها معمولا به دلیل وضعیت ضعیف استخوانی پس از اصلاح جراحی، به سختی درمان می‌شوند ولی همین شکستگی‌ها می‌تواند منجر به ناتوانی در فرد شود. در برخی از افراد مسن این مساله به مرگ می‌‌انجامد. به طور تقریبی 25 تا 30 درصد از شکستگی‌های لگن باعث مرگ می‌شود.

عوامل خطرساز

معمولا در هر بیماری، بر اثر شرایط و عواملی به وجود می‌آید و پوکی استخوان هم از این امر مستثنا نیست. عواملی که می‌توانند احتمال ابتلا به پوکی استخوان را افزایش دهند عبارتند از:

جنسیت: شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان در زنان 2 برابر مردان است و دلیلش این است که به دنبال یائسگی، کمبود استروژن در ارتباط مستقیم با کاهش سریع تراکم مواد کانی استخوان دارد. البته در مردان هم کاهش سطح تستوسترون چنین حالتی را به جای می‌گذارد، ولی با اثرات خفیف تر. خطر ابتلا به پوکی استخوان در مردان از سن 75 سال به بالا بیشتر می‌شود. همچنین زنانی که جثه ضعیف، لاغر و کوچکی دارند، بیشتر در معرض خطر قرار می‌گیرند.

سن: از مهم ترین عوامل خطرساز ابتلا به پوکی استخوان، افزایش سن است؛ چه در زنان و چه در مردان. با بالا رفتن سن، استخوان‌ها ضعیف می‌شود و خطر ابتلا به پوکی استخوان افزایش می‌یابد.

نژاد: پوکی استخوان ممکن است در همه نژادهای بشری دیده شود ولی افراد سفیدپوست و افراد متعلق به آسیای جنوب شرقی و نژاد اروپایی، بیشتر مستعد ابتلا هستند. مردان و زنان سیاهپوست هم، کمتر به پوکی استخوان دچار می‌شوند.

وراثت: پوکی استخوان یک بیماری ارثی محسوب می‌شود. داشتن سابقه خانوادگی پوکی استخوان و بخصوص شکستگی ناشی از این بیماری در خانواده و نیز کاهش تراکم استخوانی، احتمال ابتلای فرد را به پوکی استخوان بین 25 تا 80 درصد بالا می‌برد. آن دسته از افرادی که یک بار سابقه شکستگی در اثر پوکی استخوان را دارند، در مقایسه با افراد هم‌سن و هم‌جنس خود، احتمال شکستگی مجدد در آنها 2 برابر بیشتر است.

استخوان‌بندی: مردان و زنانی که بسیار لاغرند و چثه کوچکی دارند، به دلیل بیشتر بودن کاهش تراکم استخوان، با افزایش سن، بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

مصرف دخانیت: استعمال تنباکو و سیگار خطر ابتلا به پوکی استخوان را بالا می‌برد و به خودی خود از عوامل زمینه‌ساز این بیماری است. سیگار کشیدن باعث کاهش ترشح هورمون استروژن، کاهش وزن بدن و یائسگی زودرس می‌شود و در نهایت به کاهش تراکم استخوانی می‌انجامد.

نقش هورمونی: هر چه بیشتر در بدن زنان استروژن ترشح ‌شود، کمتر به پوکی استخوان مبتلا می‌شوند. به عنوان مثال یائسگی با تاخیر و قاعدگی زودرس می‌تواند بدن را در مقابل این بیماری محافظت کند، اما هر چه تعداد سال‌های ترشح استروژن کاهش یابد، شانس ابتلا بیشتر می‌شود. قاعدگی‌های نامناسب و یائسگی بالای 45 سالگی می‌تواند خطر ابتلا را بالا ببرد.

اختلالات و مشکلات تغذیه‌ای: زنان و مردانی که دچار کم‌اشتهایی هستند یا تغذیه نامناسبی دارند، با خطر کاهش تراکم استخوانی بخصوص در ناحیه پشت و لگن روبه‌رو هستند.

مصرف ناکافی ویتامینD و کلسیم در رژیم غذایی روزانه: مصرف مقدار ناکافی از ویتامین‌هایD ،K ،C و نیز کلسیم در رژیم روزانه، می‌تواند باعث کاهش نقطه اوج تراکم استخوانی در دوره بلوغ و نیز کاهش تراکم استخوانی در سالمندی شود.

هورمون تیروئید: افزایش هورمون تیروئید هم منجر به پوکی استخوان می‌شود. این مساله ممکن است به خاطر پرکاری تیروئید یا استفاده از داروهای هورمون تیروئید برای درمان ایجاد شود.

برخی از داروها: برخی داروهای کورتیکواستروئیدی که بیشتر برای درمان آسم، التهاب مفاصل روماتیسمی استفاده می‌شود، داروهای رقیق‌کننده خون، انواعی از داروهایی که در درمان سرطان به کار می‌روند، برخی داروهای ضدصرع و برخی داروهای ادرارآور و ضداسید معده که حاوی آلومینیوم هستند نیز باعث کاهش تراکم استخوانی می‌شوند و احتمال پوکی استخوان را افزایش می‌دهند.

سرطان سینه: در زنان یائسه‌ای که پیش از آن مبتلا به سرطان سینه بوده‌اند، احتمال ابتلا به پوکی استخوان بالاست؛ بخصوص کسانی که تحت شیمی درمانی قرار گرفته‌اند.

کم‌تحرکی: سلامت استخوان‌ها از بچگی آغاز می‌شود. کودکانی که از همان ابتدا فعالیت داشته‌اند و غذاهای حاوی کلسیم و انواع ویتامین‌ها را در رژیم غذایی خود رعایت کرده‌اند، تراکم استخوانی بالاتری دارند. پس هرگز ورزش و فعالیت منظم روزانه را فراموش نکنید. همچنین، کم‌تحرکی‌ای که به دنبال سکته به وجود می‌آید، شانس ابتلا را در افراد بالا می‌برد.

تشخیص استخوان‌های پوک شده

همان طور که پیش‌تر هم گفتیم، پوکی استخوان بیماری بدون علامتی است و معمولا تا شکستن استخوان علامتی از خود بروز نمی‌دهد. ولی معمولا افرادی که بیشتر در معرض خطر هستند می‌توانند با انجام یک سری آزمایشات، از وجود این بیماری در خود مطمئن شوند. رایج‌ترین آزمایشی که در تشخیص پوکی استخوان صورت می‌گیرد اشعه ایکس است. با وجود این که اشعه ایکس قادر به شناسایی پوکی استخوان هست، ولی دست‌کم 30 درصد از استخوان‌ها را نمی‌تواند پوشش و بیماری آنها را شناسایی کند. به علاوه اشعه ایکس شاخص دقیقی برای تعیین تراکم استخوان محسوب نمی‌شود. ظاهر استخوان در این آزمایش تحت تاثیر متغیرهایی بر حسب مواجهه با فیلم اشعه ایکس قرار می‌گیرد. در کنار این آزمایش، آزمایش دیگری به نام آزمایش سنجش تراکم استخوان‌)DXA( وجود دارد که بهترین و معروف ترین روش تشخیصی به حساب می‌آید. این شیوه سریع و ساده است و نتایج دقیقی را در اختیار قرار می‌دهد. روش DXA تراکم استخوان‌های ستون مهره، لگن و مچ‌ها را که بیشترین مناطق در معرض خطر به شمار می‌آیند، اندازه‌گیری می‌کند و نیز تغییراتی را که در طول زمان در این استخوان‌ها ایجاد می‌شود به طور دقیق اطلاع می‌دهد. این آزمایش حدود 5 تا 15 دقیقه طول می‌کشد و تشعشعات بسیار کمی از خود ساطع می‌کند. سپس تراکم استخوانی بیمار را طبق این روش، با حداکثر میانگین تراکم استخوان افراد بالغ جوان در همان رده سنی و همان نژاد مقایسه می‌کنند. این آزمایش معمولا 3 تا 5 سال یک بار انجام می‌شود. به گفته پزشکان، زنان بالای 45 و مردان بالای 55 سال، حتی اگر علائمی از پوکی استخوان نداشتند، باید این آزمایش را انجام دهند تا در سال‌های بعد دچار این بیماری نشوند و از حالا از آن پیشگیری کنند.

تمام زنان بالای 45 سال و زنانی که استروژن مصرف نمی‌کنند و در معرض خطر هستند، باید این آزمایش‌ها را انجام دهند. تمام افراد 65 سال به بالا اعم از زن و مرد، تمام زنان یائسه و نیز افرادی که دست‌کم یکی از عوامل خطر ابتلا به پوکی استخوان مانند شکستگی را دارند، افرادی که ناهنجاری ستون مهره دارند، افراد مبتلا به دیابت نوع 1، بیماری کبدی و کلیوی، بیماری تیروئید، افرادی که سابقه خانوادگی ابتلا به پوکی استخوان دارند و در آخر زنانی که دچار یائسگی زودرس شده‌اند، باید این آزمایش‌ها را انجام دهند تا از تراکم استخوانی خود مطمئن شوند و بتوانند هر چه زودتر با آن مقابله کنند.

راه‌های مقابله با پوکی استخوان

یکی از اصلی‌ترین روش‌های درمانی که زمانی برای درمان پوکی استخوان مورد استفاده قادر می‌گرفت، هورمون درمانی بود. ولی در حال حاضر به خاطر پیدایش داروهای جایگزین جدیدتر و نیز اطمینان نداشتن به تاثیر مثبت استروژن بویژه در دهه اول یائسگی، هورمون درمانی توصیه نمی‌شود. در واقع، هدف از درمان پوکی استخوان، پیشگیری از شکستگی‌های استخوانی با استفاده از توقف کاهش تراکم استخوانی و افزایش این تراکم و استقامت است. اگرچه تشخیص زودهنگام و درمان به موقع، به طور چشمگیری شکستگی‌های بعدی را کاهش می‌دهد، ولی هیچ یک از راه‌های درمانی، درمان کاملی برای پوکی استخوان به حساب نمی‌آیند. علاوه بر روش هورمونی، روش‌های دارویی نیز وجود دارد که بهتر است زیر نظر پزشک صورت گیرد.

از روش‌های درمانی دیگر هم می‌توان به روش‌های تغذیه‌ای اشاره کرد. مصرف کلسیم می‌تواند هم به رشد استخوان‌ها، درمان و هم حفظ استقامت استخوان کمک کند و یکی از راه‌های درمانی پوکی استخوان محسوب می‌شود. البته میزان مصرفی کلسیم بسته به هر فرد متفاوت است و از طریق پزشک تعیینمی‌شود. مصرف ویتامینD هم احتمال شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان را در سالمندان کاهش می‌دهد و ترکیب مصرف ویتامین D و کلسیم می‌تواند تراکم استخوانی را تا حدی افزایش دهد.

از مهم‌ترین عواملی که در پوکی استخوان بسیار موثر است، فعالیت و انجام حرکات ورزشی است. طبق تحقیقات صورت گرفته، انجام حرکات ایروبیک، وزنه‌برداری و تمرینات استقامتی تراکم استخوانی را در زنان یائسه حفظ می‌کند و حتی تراکم آن را بالا می‌برد. انجام تردمیل (دو درجا)، انجام حرکات ژیمناستیک، پرش و تمرینات استقامتی بیشترین تاثیر را روی افزایش تراکم استخوانی زنان یائسه می‌گذارد.

پوکی استخوان یا بیماری خاموش در جهان در حال گسترش است و احتمالا در 60 سال آینده بسیاری از مناطق جهان با این بیماری دست به گریبان خواهند بود. طبق آمار، از هر 3 زن و از هر 12 مرد بالای 50 سال، یک نفر در جهان به پوکی استخوان مبتلاست و دلیل بسیاری از شکستگی‌هایی که سالانه رخ می‌دهد؛ همین پوکی استخوان است. بیشترین آمار شکستگی‌ها را شکستگی ستون مهره‌ها، لگن و مچ‌ها به خود اختصاص داده است.

ندا اظهری
منابع: medicinenet
mayoclinic