فیلم‌ها و سریال‌های دینی زیر ذره‌بین نظارت

در صدا و سیما برای حل این مشکل نهادها و شوراهای مختلفی طراحی شده است. با این حال، مدتی قبل پرویز فارسیجانی دبیر شورای معارف سیما از تشکیل شورای نظارتی جدیدی برای نظارت بر تله‌فیلم‌ها و سریال‌هایی که به موضوعات مذهبی و معارف اسلامی می‌پردازند ، خبر داد و اظهار امیدواری کرد این شورا که از استادان برجسته حوزه‌ و دانشگاه که در بخش رسانه هم صاحب‌ نظرند، تشکیل شده است بتواند با بررسی موضوعات سریال‌های مذهبی به غنای آنها کمک کند.

در سال‌های گذشته ساخت فیلم‌های دینی و مذهبی بشدت رواج یافته و بعضا با استقبال چشمگیری هم روبه رو شده‌اند.

این استقبال هم از سوی سازندگان، هم مدیران و البته مخاطبان احساس می‌شود. وقتی پدیده‌ای با استقبال روبه‌رو می‌شود، طبیعی است آسیب‌شناسی آن هم طرح شود. به همین دلیل هم هست که لزوم تشکیل شورایی از متخصصان و خبرگان آثار دینی برای مداقه بیشتر این آثار، قبل و حین ساخت، ضروری تشخیص داده شد. با وجود این، هر فکری تا از ایده به مرحله اجرا درآید، باید فرآیندی را طی کند که ممکن است در نهایت به لحاظ شکلی هیچ شباهتی به فکر اولیه نداشته باشد، اما محصول نهایی را به «مطلوب» نزدیک‌تر کند.خبر تشکیل شورای نظارت بر فیلم‌ها و سریال‌هایی که با موضوعات مذهبی و دینی ساخته می‌شوند را می‌توان به تنهایی به فال نیک گرفت و اقدامی رو به جلو، برای کم شدن از نواقص و پررنگ شدن قوت‌ها دانست.

ارزیابی مثبت طرح

محسن علی‌اکبری از تهیه‌کنندگانی است که در تلویزیون کارهای زیادی مثل فرستاده، اصحاب کهف و مریم مقدس را با تم مذهبی و تاریخی به تولید رسانده است. او عقیده دارد: ویژگی قرآن این است که می‌توانیم از تک‌‌تک آیاتش برداشت‌هایی نزدیک به مسائل روز و جو جامعه داشته باشیم. برای همین نظارت کیفی کارهای معارفی و قرآنی مستلزم انتخاب افرادی است که با مفاهیم قرآنی آشنا باشند. سطحی‌نگری به کار لطمه می‌زند و صرف شناخت کلی و سطحی و معمولی آیات قرآن جوابگو نیست. ما باید در سریال‌های قرآنی و معارفی با استفاده از فناوری امروز با زبانی امروزی صحبت کنیم و خود قرآن هم این امکان را در اختیار ما قرار می‌دهد.تهیه‌کننده «نردبام آسمان» با ارزیابی مثبت این طرح، با شورایی بودنش مخالفت می‌کند و می‌گوید: تعدد نظر در شورا، گروه تولید و کارگردان را دچار مشکل می‌کند. راه حل این مشکل در نظر گرفتن یک نماینده و رابط از میان اعضای همان شورا برای انتقال نظرشان به گروه تولید است.

اهمیت پرداخت داستانی موضوعات دینی

رضا جودی تهیه‌کننده دیگری است که درباره این موضوع با او صحبت می‌کنم: «اهمیت پرداخت داستانی موضوعات دینی و طرح معارف دینی با ادبیات روز و قابل فهم باعث شد در دوره آقای لاریجانی دانشکده‌ای در قم تاسیس بشود تا طلاب حوزه‌های علمیه برای ورود به تهیه‌کنندگی و کارگردانی آموزش حرفه‌ای ببینند. در حالی که مشکل اصلی ما در این زمینه، مشکل متن، فیلمنامه و سازگاری محتوایی آنها با متون و معارف دینی است. تولید فیلم و سریال به نویسندگانی نیاز دارد که هم اصول فیلمنامه‌نویسی مدرن و به روز را بدانند و هم به اندازه کافی با معارف دینی آشنا باشند تا با بیانی هنری و بدون ایجاد دلزدگی و واکنش منفی در مخاطب با او ارتباط برقرار کنند.»

جودی به مشکلاتش برای تولید سریال موفق «صاحبدلان» اشاره می‌کند و می‌گوید: «الان صاحبدلان به عنوان نمونه شاخص یک سریال دینی شناخته شده، ولی شاید جالب باشد که بدانید یک شورای دینی آن را به عنوان یک اثر غیراسلامی و غیردینی مردود دانست و با تولیدش مخالفت کرد و اگر هماهنگی و حمایت‌های جدی مدیرانی مثل آقای میرباقری معاون سیما، برازش مدیر شبکه یک و فرجی مدیر گروه فیلم و سریال وقت شبکه یک نبود، این کار به تولید نمی‌رسید.»

به عقیده او، یک فیلم 90 دقیقه‌ای برای تولید، باید از حداقل 3 شورای مختلف نظارتی مصوبه بگیرد. در حالی که باید شرایط ساده‌تری را برای تولید در این زمینه فراهم کرد. با این نگاه تشکیل این شورا، خوان دیگری است که کار را برای تهیه‌کننده سخت‌تر خواهد کرد و لزوما باعث بهبود کیفیت خروجی‌ها هم نخواهد شد، ضمن این که بیشتر اوقات در حوزه معارف وحدت نظر وجود ندارد و بنابراین تشکیل شوراهای مختلف به پیشرفت کار کمک چندانی نخواهد کرد.

تربیت کارشناسان معارفی با گرایش تلویزیون

علیرضا افخمی هم با توجه به کارهایی که کرده است؛ حرف‌های قابل تاملی برای گفتن دارد: «با تجربه‌ای که من دارم، حضور یک مشاور، ناظر و کارشناس مذهبی باسابقه، بااعتبار، بامطالعه و همین‌طور آثار تالیفی مثل علیرضا برازش برای ساخت چنین آثاری ضروری است. فکر نمی‌کنم هیچ فیلمسازی هم دوست داشته باشد، بدون نگاه تحقیقاتی به این میدان وارد بشود.

چون این موضوع در کشور ما حساسیت‌های خاص خودش را دارد و من فیلمساز باید از نتایج مطالعاتی جایی مثل حوزه علمیه‌ استفاده کنم. اما عمرم قد نمی‌دهد که خودم ثمره سال‌های مدید مطالعات دقیق علما را در حوزه‌ای که نیاز دارم، بخوانم تا براساسش فیلمنامه بنویسم. روال طبیعی‌اش این است که از یک کارشناس بخواهیم چکیده‌ تحقیقاتش را در زمینه‌ای که می‌خواهیم، در اختیار ما قرار بدهد تا ما چیزی را که می‌خواهیم، بنویسیم و بعد دوباره آن را اصلاح کنیم.»

این کارگردان تلویزیون به تجارب شخصی خود در این زمینه اشاره می‌کند و می‌گوید: «من و آقای‌برازش یکی دو جا، در سریال «او یک فرشته بود» دچار اختلاف شدیم و طبیعی هم بود. نظر ایشان، درام مرا خراب می‌کرد و چیزی که من می‌گفتم، به نظر ایشان مطابق آیات و روایات نبود. هیچ‌کدام هم کوتاه نمی‌آمدیم. ولی بالاخره به چیز بینابینی رسیدیم که نه خیلی منافی نظرات علمی باشد و نه درام من را نابود کند. وقتی هر کس در جایگاه خودش باشد و ارتباط سازنده‌ای هم بین آنها وجود داشته باشد، تجربه‌ای مثل «او یک فرشته بود» رقم می‌خورد که هم تماشاچی زیادی دارد و هم علما نمی‌توانند صددرصد ردش کنند و بگویند انحرافی است.»

پیشنهاد او هم برای این که صحبت پرویز فارسیجانی صورت عملی پیدا کند، کم و بیش شبیه راهکار رضا جودی است: «پیشنهادم تربیت پژوهشگرانی است که علاوه بر تسلط بر کار خود، با کار تصویری هم آشنا باشند. باید امکانی فراهم شود تا این افراد برگزیده، زبده شده و در اختیار دنیای فیلمسازی قرار بگیرند. البته کار پرهزینه و زمانبری است و می‌شود حدس زد آدم مناسب کم پیدا بشود. این آدم‌ها راحت تربیت نمی‌شوند و وقتی هم شدند، براحتی حفظ نمی‌شوند.»

تلویزیون در سال‌های گذشته با ساخت آثاری چون امام علی(ع)‌، معصومیت از دست رفته، مسافر ری، تنهاترین سردار، ولایت عشق، یوسف پیامبر، مردان آنجلس، مریم مقدس و ... نشان داد که عزمی جدی برای نمایش آثار دینی و مذهبی در قالب تصویر دارد.

البته تلویزیون بجز ورود به حوزه ساخت آثار دینی و مذهبی که بستری تاریخی دارند، به عرصه‌‌های جدیدی نیز گام نهاده که همین موضوع، حساسیت‌ها را در پرداختن به این‌گونه آثار افزایش داده است.او یک فرشته بود، اغما، صاحبدلان، روز حسرت و حتی سریالی مثل میوه ممنوعه که به لحاظ شکلی کمتر در این محدوده تعریف می‌شوند، همه آثاری بودند که اتفاقات داستان آنها در دنیای معاصر می‌گذشت و همه آنها داستانی دینی را بازگو می‌کردند.

به نظر می‌رسد ساخت آثار مذهبی و دینی آرام آرام وارد مرحله‌ای می‌شود که نیازمند توجه به ظرایف و دقت در وقایع جاری جامعه است و شورای نظارت بر تله‌فیلم‌ها و سریال‌های مذهبی می‌تواند به ارتقای این مهم کمک کند.

جابر تواضعی