وقتی حس لامسه شما را فریب می‌دهد

به این تجربه که شاید بارها با آن برخورد کرده باشید، توهم حسی می‌گویند. این موضوع توجه روان‌شناسان را نیز به خود جلب کرده است. آنها حداقل برای 200 سال از توهم‌های شنیداری و دیداری برای تشریح کارکرد داخلی ادراک حسی استفاده کرده‌اند؛ اما به نظر می‌رسد که اکنون نوبت به حس لامسه رسیده باشد.

وینسنت هایوارد، مهندس برق و محقق دانـشـگــاه پــی‌یــر و مــاری کـوری پـاریـس می‌گوید: موضوعات بسیار جالبی در زمینه توهم حسی وجود دارد. خیلی از افراد فکر می‌کنند حواس، نوعی خیال و تصور است؛ اما قطعا حواس چیزی فراتر از آن است؛ زیرا شما مکانیسم‌های حسی گوناگونی دارید.

استفاده‌های مفید از توهم لمسی

از شناخت بعضی توهمات حسی، زمان زیادی می‌گذرد (یکی از آنها به نام ارسطو ثبت شده است)؛ اما به طور کلی کشف و اثبات آنها سخت‌تر از توهمات بینایی است. هایوارد می‌گوید: «اثرات بصری براحتی تشخیص داده می‌شوند. این تصورات را می‌توان روی یک تکه کاغذ نشان داد یا از اسلاید استفاده کرد؛ اما بررسی اثرات لمسی به این راحتی نیست.» امروزه توهم‌های لمسی در دوره طلایی خود هستند، به این دلیل که محققان در حال یافتن راه‌های جدیدی برای شناختن حس لامسه هستند.

چارلز اسپنس، روان‌شناس دانشگاه آکسفورد می‌گوید: «در چند سال اخیر پیشرفت‌ها بسیار سریع بود؛ به طوری که کار کردن با محرک لمسی و مواجهه با آن بسیار راحت‌تر شده است و به اندازه توهم بینایی نیاز به تفکر دارند.»

وقتی تلفن همراه خود را روی ویبره می‌گذارید و یا با یک بازی کامپیوتری با دسته‌های شوک‌دار بازی می‌کنید، در واقع از تکنولوژی وابسته به حس لامسه استفاده کرده‌اید. هدف نهایی این است که از این کارهای ساده فراتر برویم. مثلا با اضافه کردن یک صفحه میانجی به گوشی، می‌توانید بدون این که تلفن همراه خود را از جیب بیرون بیاورید، متوجه شویدچـه کـسـی بـا شـمـا تـماس گرفته است. همچنین واسـطـه‌هـایـی طـراحـی مـی‌شوند که به وسیله آن انـسـان‌هـای نـابـیـنـا بتوانند از محیط اطراف خود، اطلاعات بیشتری به دست آورند.

به نظر هایوارد برای آن که بتوانید حس لامسه را به کار بگیرید، باید توهم‌های لمسی را بشناسید. مثلا اگر بخواهید توسط لمس به اطلاعاتی دست یابید، باید از مـحدودیت‌های این سیستم آگاهی داشته باشید. همچنین این امکان وجود دارد که توهم‌های لمسی به گونه‌ای عمل کنند که اثر فعالیت‌های وابسته به لمس موثرتر باشد. اسپنس می‌گوید: «برای آن که بدانیم چه مقدار از اطلاعات حسی را می‌توان از طریق ویبره یا صفحات لمسی به دست آورد، یک راه استفاده از توهم لمسی است.»

اغـلـب تـجـربـه‌ تـوهـم لـمسی سخت‌تر از نوع دیداری آن است؛ امــا بـا مـداومـت و کـمـی تـوجـه می‌توان به اطلاعات مفیدی دست یافت. از نظر هایوارد اگر بتوانید احساس و ادراک خود را متمرکز کنید، اتفاقات جدیدی رخ می‌دهد و موضوعات جدیدی را کشف خواهید کرد.

توهم از نوع ارسطویی

یکی از قدیمی‌ترین توهم‌های لمسی، توهم ارسطویی است که اجرای آن بسیار ساده است. کافی است انگشتان مجاور یک دست خود را به طور ضربدری از روی یکدیگر عبور دهید، سپس یک جسم کوچک مانند نخود را طوری لمس کنید که نخود بین نوک انگشتان شما قرار گیرد و با سطح جانبی هر دو انگشت تماس داشته باشد. در این حالت احساس خواهید کرد که دو نخود را لمس می‌کنید. اگر با همین روش، بینی خود را لمس کنید نیز همین اتفاق رخ می‌دهد. به این فرآیند، انفصال ادراکی می‌گویند. این اتفاق به این دلیل می‌افتد که مغز در حسابگری این که شما انگشتان خود را ضربدری کرده‌اید، اشتباه می‌کند؛ زیرا نخود یا بینی شما به طور همزمان با قسمت خارجی هر دو انگشت شما تماس پیدا می‌کند؛ چیزی که بندرت اتفاق می‌افتد. بنابراین مغز آن را دو چیز جدا از هم استنباط می‌کند.

نوع دیگر این توهم بدین صورت است: انگشتان خود را ضربدری کنید و چشمان خود را ببندید. همزمان دو جسم مختلف را لمس کنید (مثلا یک نخود و یک پاک‌کن)‌ به صورتی که هر کدام با یکی از سرانگشتان لمس شوند. می‌توانید از فرد دیگری کمک بگیرید تا انگشتان شما را به سمت اجسام راهنمایی کند. همیشه، توهم درست کار نمی‌کند ولی اگر خوش‌شانس باشید، حس لامسه به شما می‌گوید که اشیا درست خلاف جای اصلی خود قـــرار دارنـــد. عــلـــت آن ایــن اســت کــه مـغــز بــا ضربدری بودن انگشتان اشتباه می‌کند.

حـالـت عـکـس توهم ارسطو نیز وجود دارد: انگشتان خود را به طور ضربدری از روی هم رد کنید و قسمت داخلی کنج اتاق را لمس کنید. این بار چون دیـوار بـا قـسمت داخلی سرانگشتان تماس پیدا می‌کند، احساس می‌کنید که یک سطح را لمس کرده‌اید نه دو سطح.

موارد مشابه دیگری هم وجود دارد. دست‌های خود را طوری مقابل خود نگه دارید که کف آنها روبه پایین باشد. چشمان خود را ببندید و از دوست خود بخواهید که یک مرتبه به پشت هر یک از دستان شما یکی پس از دیگری ضربه بزند به طوری که فاصله زمانی بین دو ضربه بسیار کوتاه باشد. چشمان خود را باز کنید و دستی که اولین ضربه به آن وارد شده بود را تکان دهید. دوستتان اقرار می‌کند که شما هر بار درست تشخیص می‌دهید که کدام دست ابتدا ضربه خورده است.

حال این کار را مجددا تکرار کنید ولی این بار دستان خود را از بازو به حالت ضربدری قرار دهید. اگر ضربات به اندازه کافی به هم نزدیک باشند (کمتر از 300 میلی‌ثانیه)‌ شما در بیشتر مواقع اشتباه خواهید کرد. واضح است که دلیل این اتفاق ناتوانی در تشخیص فرم اصلی بدن در زمانی است که دست‌ها به حالت ضربدر قرار می‌گیرند.

محققان اعصاب معتقدند که این اثر به دلیل آن است که مغز سعی می‌کند کارهای زیادی را با هم انجام دهد، یعنی تشخیص موقعیت بدن و تشخیص توالی ضربات. کار دوم گاهی اوقات بر کار اول تاثیر می‌گذارد و باعث اختلال آن می‌شود.

نوع دیگر توهم لمسی خطای احساس کردن فاصله است. برای درک این موضوع یک گیره کاغذ را باز کنید. بعد آن را از وسط خم کنید تا دو سر آن چند میلی‌متر از هم فاصله داشته باشند. حال چشمان خود را ببندید و آن را از نوک انگشت اشاره، کف دست و مچ به طرف ساعد خود حرکت دهید. همچنان که نوک گیره کاغذ را از منطقه با حساسیت بالا (نوک انگشت)‌ به سمت منطقه‌ای با حساسیت پایین حرکت می‌دهید، احساس می‌کنید که دو سر گیره به هم نزدیک‌تر می‌شوند یا فقط یک انتهای گیره روی پوست شما قرار دارد. این خطا به این دلیل ایجاد می‌شود که ساعد برای درک حس اجسام ظریف نسبت به نوک انگشت ناتوان‌تر است.

جعبه‌هایی هم وزن با اندازه‌های متفاوت

این آزمایش را می‌توانید روی یکی از اعضای خانواده یا دوستانتان انجام دهید. 2 جعبه مقوایی با اندازه‌های متفاوت بردارید و درون هر کدام یک آجر بگذارید. مطمئن باشید که وزن آجرها یکسان است. از فرد بخواهید جعبه‌ها را بلند کند و از او بـپـرسـید کدام یک سنگین‌تر است. بیشتر مردم خواهند گفت که جعبه کوچک‌تر سنگین‌تر است که در حقیقت این طور نیست. حتی اگر آنها درون جعبه‌ها را نگاه کنند و دوباره آنها را بلند کنند باز هم همان جواب را خواهند داد. تـوهـم ادراکی اندازه و وزن خیلی شایع است. اگر جعبه کوچک‌تر سبک‌تر هم باشد، باز هم این اتفاق رخ می‌دهد. حتی اگر روی جعبه‌های یکسان برچسب‌های «سبک» و «سنگین» بچسبانید می‌توانید دیگران را فریب دهید.

سال گذشته، جی راندال فلاناگال از دانشگاه کوین کانادا این آزمایش را پیچیده‌تر کرد و نشان داد که می‌توان این توهم را از بین برد. او از تعدادی افراد داوطلب برای کار با جعبه‌هایی کمک گرفت که از خصوصیت این جعبه‌ها این بود که هرچه بزرگ‌تر بودند، وزن کمتری داشتند. در پایان این آزمایش او دریافت که توهم اندازه ــ وزن در آنها وارونه شده است. آنها به این نتیجه رسیده بودند که از بین دو جـسـم آن کـه بزرگ‌تر است، سنگین‌تر به نظر می‌رسد، حتی اگر وزن آنها برابر باشد.

این آزمایش شاهد خوبی بر این است که این تـوهـمـات از تجربه‌های مردم در جهان اطراف سرچشمه می‌گیرد، جایی که اجسام بزرگ‌تر از اجسام کوچک‌تر همجنس خود سنگین‌ترند.

احساسات اشتباهی انگشتان

نوک انگشتان شما در میان قسمت‌های مختلف بدن، حساس‌ترین قسمت است و همین باعث خطاهای بیشتری می‌شود. یک شانه و مداد معمولی را بردارید. انگشت اشاره خود را به طور کامل بالای نوک دندانه‌های شانه بگذارید. سپس مداد را در امتداد کناره‌های دندانه‌ها به سمت جلو و عقب حرکت دهید. خواهید دید که انگار نقطه‌ای بالاتر از دندانه‌های شانه وجود دارد که در طول انگشت شما جلو و عقب می‌رود.

به نظر هایوارد علت این است که حرکت ناآشنای دندانه‌های شانه باعث تغییر شکلی روی پوست می‌شود که همانند حرکت دادن انگشت روی یک برآمدگی می‌باشد. حرکت اخیر برای مغز آشناتر و معمول‌تر است، بنابراین مغز آن را به همین صورت تفسیر می‌کند.

راه دیـگـر بـرای ایـجاد خطا در حس لامسه انگشتان این است که یک برچسب صفحه‌ای را به 3 قـسـمـت تـقـسـیـم کـنـیـد. بـه طـوری کـه یـکـی از قسمت‌های آن به شکل نواری باریک باشد. سپس آنها را پشت یک کارت بچسبانید به طوری که قـسـمـت نـواری در وسـط قرار گیرد و قسمت چسبناک آن روبه پایین باشد و دو قسمت دیگر در دو طرف آن باشند و سطح چسبناک آنها روبه بالا قرار گیرد. حال نوک انگشت خود را روی نوار باریک مرکزی بکشید. احتمالا یک فرورفتگی احـسـاس خـواهـیـد کـرد، در صـورتـی که سطح بـرچـسب صاف است. اگر این کار را به طور بـرعـکـس نـیـز تـکرار کنید یعنی سطح چسبنده نوار را بالا و سطح چسبنده دو قـسمت دیگر را پایین قرار دهید، احساس برجستگی خواهید کرد. این توهم بر این حقیقت اسـتـوار اسـت کـه انـگـشـت شما در قسمتی که چسبناک نیست راحت‌تر حرکت می‌کند و تغییراتی روی پوست ایجاد می‌شود که همانند وقتی است که سطح برآمده یا فرورفته‌ای را لمس می‌کنید.

زبان نیز عضو حساسی است و براحتی دچار خطا می‌شود. یک چنگال را بردارید و نوک زبان خود را به چنگک‌های آن فشار دهید. شما احساس می‌کنید که چنگک‌های وسطی از شکل خارج شده‌اند. این اتفاق به این علت رخ می‌دهدکه پوست روی زبان شما به شکلی قرار می‌گیرد که در حالت عادی این اتفاق رخ نمی‌دهد، به همین جهت مغز تصور می‌کند که چنگک خم شده است نه زبان شما.

حرکت ناشی از اثر ثانوی

یک توهم از نوع دیداری وجود دارد که توهم آبشاری نامیده می‌شود که بر پایه فرآیندی است که فرآیند اثر ثانوی نام دارد. بعد از خیره شدن به آبشار یا چیزی شبیه آن مانند یک مارپیچ گردان که حرکت درجا دارد، احساس می‌کنید آن چیز در جهت مخالف در حال حرکت است. این اتفاق به این دلیل رخ می‌دهد که نورون‌های بینایی که به این حرکت پاسخ می‌دهند، خسته می‌شوند. وقتی به چیز دیگری نگاه می‌کنید، این نورون‌ها عمل نمی‌کنند و مغز شما به اشتباه حرکت را در جهت مخالف تفسیر می‌کند.

در سال 2000، چارلز دانگ از دانشگاه بریتیش کلمبیا در ونکوور کانادا یک معادل شنوایی را نیز گزارش کرد. او دریافت که پس از گوش کردن مکرر به یک منبع صوت که به سمت راست حرکت می‌کند، به نظر می‌رسد که صدای مشابهی در حال حرکت به سمت چپ شنیده می‌شود.

هم‌اکنون یک نمونه لمسی هم پیدا شده است. یـــک تــیـــم عــلــمـــی در دانــشـگــاه تــوکـیــو ژاپــن، تحریک‌کننده‌ای برای نوک انگشتان اختراع کرده‌اند که به طور مکرر یک سری 3 تایی لرزش کوتاه آزاد می‌کند که در نزدیکی نوک انگشت شروع شده و روبه پایین به سمت اولین مفصل انگشت ادامه می‌یابد. وقتی آنها ترتیب لرزش‌ها را تغییر دادند، یعنی ابتدا لرزش وسط و بعد 2 لرزش ابتدا و انتها با هم ایجاد شدند، افراد عنوان کردند که احساس لرزش روبه بالا داشته‌اند.

این اثر همچنین وقتی دو جسم با اشکال متفاوت را لمس می‌کنید نیز اتفاق می‌افتد. وقتی یک توپ بسکتبال را لمس کنید یا این که کف دست خود را درون یک کاسه با عمق کم برای 20 ثانیه یا بیشتر فشار دهید و بعد دست خود را روی یک صفحه صاف بگذارید، احساس می‌کنید که دست شما در جهت عکس خم می‌شود.

در مجموع توهم‌های لمسی بسیار زیادند و دانستن و امتحان کردن آنها برای همه جالب است. شما هم می‌توانید بعضی از آنها را به خاطر بسپارید و دیگران را متعجب کنید!

منبع: 2009 New Scientist / March