تشخیص همزمان ویروس ایدز و هپاتیت C

با توجه به اهمیت این موضوع، محققان دانشگاه تربیت مدرس با هدف طراحی روشی حساس‌تر در مرحله شناسایی نسبت به روش‌های معمول و همچنین تشخیص همزمان عفونت‌های ویروس، نقص ایمنی اکتسابی تیپ یک ویروس اچ.آی.وی و ویروس هپاتیت سی، از روش جدیدی استفاده کرده‌اند که حساسیت قابل قبولی برای تشخیص عفونت ویروس ایدز و هپاتیت دارد و به صورت اختصاصی عمل می‌کند. علاوه بر این که این روش، حساسیت و دقت قابل قبولی در تشخیص عفونت‌های ویروسی ایدز و هپاتیت دارد، هزینه‌ و زمان لازم برای انجام آزمایش‌های غربالگری و تشخیصی را نیز به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.

با توجه به آنچه گفته شد، می‌توان پیش‌بینی کرد که این دستاورد بتواند نقش مهمی در کنترل این بیماری و پایش درمان مفید بیمار داشته باشد.

کبد عضوی است که در بسیاری از فعالیت‌های حیاتی بدن نقش دارد. این عضو از بدن نه‌تنها از طریق تولید پروتئین‌های اختصاصی با عوامل ایجاد عفونت مقابله می‌کند، بلکه می‌تواند با تولید پروتئین‌های انعقادی در کنترل و توقف خونریزی نیز موثر باشد.

این در حالی است که ابتلا به عفونت‌های ویروسی منجر به التهاب کبد و نقص در عملکرد آن می‌شود. در چنین شرایطی علاوه بر این که کبد در سم‌زدایی و از بین بردن اثر فرآورده‌های دارویی با مشکل مواجه خواهد شد، نمی‌تواند انرژی مورد نیاز بدن را نیز ذخیره کند.

گفته می‌شود از گذشته‌های دور، انسان‌ها به بیماری‌ هپاتیت مبتلا می‌شوند و تاریخچه‌ این بیماری، ریشه در گذشته‌های دور دارد؛ اما پس از جنگ جهانی دوم محققان دریافتند این بیماری نوعی بیماری عفونی است و به این ترتیب بتدریج انواع ویروس‌های ایجادکننده‌ هپاتیت شناخته شدند.

امروزه بیماری هپاتیت مزمن ویروسی، یکی از بزرگ‌ترین مشکلات بهداشتی در سطح دنیاست و کشور ما به عنوان یکی از مناطق با آلودگی متوسط ویروس هپاتیت شناخته شده است. شیوع سرمی عفونت ویروسی هپاتیت سی در سطح جهانی حدود یک درصد است و متاسفانه درصد زیادی از موارد آلودگی به هپاتیت سی به صورت مزمن در بدن باقی می‌مانند.

در کشور آمریکا نیز بیش از میلیون‌‌ها نفر به هپاتیت ویروسی مبتلا هستند. از آنجا که این بیماری سبب بروز بیماری‌های خطرناک می‌شود و با آلوده کردن میلیون‌ها نفر از انسان‌ها، زمینه مناسبی را برای ابتلا به ویروس اچ.آی.وی یا ویروس نقص ایمنی اکتسابی و عامل ایجاد‌کننده بیماری ایدز ایجاد می‌کند، به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل تهدید سلامت عمومی از آن نام برده شده است.

اگرچه در سال‌های اخیر با افزایش آگاهی‌های عمومی نسبت به این گروه‌ از بیماری‌ها به افق‌های جدیدی در تضمین سلامت عمومی دست یافته‌ایم، اما متاسفانه با توجه به مشکلات ناشی از موانع موجود در جلوگیری از افزایش شیوع این بیماری‌ها و لزوم تلاش برای کاهش هزینه‌های پزشکی، اقتصادی و اجتماعی ناشی از آن بایسته است راهکارهای جدیدی در این زمینه آغاز شود. با انتقال خون از شخص آلوده به شخص سالم، آن فرد به عفونت هپاتیت ویروسی مبتلا خواهد شد. با وجود مراقبت‌های بهداشتی همه‌ساله 8 تا 10 هزار نفر از عوارض کبدی ناشی از هپاتیت ویروسی سی و حدود 5 هزار نفر از عوارض ناشی از دیگر انواع هپاتیت‌های ویروسی جان خود را از دست می‌دهند. در حال حاضر بیماری مزمن کبدی، دهمین علت مرگ‌ومیر انسان‌ها و نارسایی کبدی ناشی از هپاتیت سی، مهم‌ترین عامل پیوند کبد است.

سدی در برابر راه‌های مشترک انتقال بیماری

به گفته مهندس زهرا خانلری، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد ویروس‌شناسی از دانشگاه تربیت مدرس، ویروس عامل مولد بیماری هپاتیت سی به عنوان یک جنس جداگانه در خانواده فلاوی ویریدی طبقه‌بندی شده است. در ابتلا به هپاتیت سی، بیماران دچار هپاتیت مزمن می‌شوند که تعداد زیادی از آنها در معرض خطر پیشرفت بیماری و ابتلا به هپاتیت مزمن فعال و التهاب کبدی قرار خواهند داشت. در برخی از کشورها مانند کشور ژاپن، ابتلا به عفونت ویروسی مولد هپاتیت سی منجر به کارسینوم کبدی خواهد شد.

ویروس اچ. آی. وی نیز مهم‌ترین ویروس در خانواده ویروس‌هاست. سیرتیپیک عفونت اچ. آی. وی در هر صورت عدم درمان در حدود یک دهه به طول خواهد انجامید. مراحل بیماری شامل ابتلا به عفونت اولیه، انتشار ویروس به اعضای لنفاوی، ایجاد عفونت نهانی و مخفی، افزایش شدت بیماری، بیماری بالینی و در نهایت مرگ است. جالب است بدانید احتمال ابتلا به اچ. آی. وی در میان افراد مبتلا به هپاتیت سی بیشتر است. در اروپا و آمریکا تقریبا 25 درصد از بیماران آلوده به ویروس اچ. آی. وی و 10 درصد از بیماران آلوده به ویروس عامل مولد هپاتیت سی دارای عفونت همزمان هستند. بررسی‌های انجام شده حاکی از آن است که حدود 54 میلیون نفر در سراسر جهان به این عفونت همزمان مبتلا هستند. عفونت همزمان اچ. آی. وی، بیماری‌های کبدی وابسته به هپاتیت سی را تسریع می‌کند که شامل یک تغییر سریع‌تر به سمت التهاب کبدی و هپاتو کارسینوما در این گروه از بیماران است. همچنین پیشرفت بالینی اچ. آی. وی و بروز علائم بیماری ایدز در افراد دارای عفونت همزمان سریع‌تر از افرادی است که تنها به اچ. آی. وی آلوده هستند.

به نظر می‌رسد میزان شیوع بالای همزمان این دو نوع عفونت به علت راه‌های انتقال معمول آنها مانند تزریق خون و فرآورده‌های آن باشد که با توجه به آن غربالگری حساس و مطمئن واحدهای خونی از طریق روش‌های سرولوژیک و مولکولی ضروری خواهد بود.

غربالگری خون و تشخیص انتقال ویروس از دهه 1990 مبتنی بر روش‌های سرولوژیک بوده است. با وجود این که غربالگری حساس اهداکننده‌های خون بر اساس آنتی‌بادی، خطر انتقال ویروس را در پی انتقال خون بشدت کاهش می‌دهد، اما همچنان خطر انتقال بیماری در دوره‌های پنجره‌ای ابتلا به بیماری وجود دارد. روش‌های شناسایی ژنوم ویروس که می‌تواند عفونت را حتی در دوره پنجره‌ای نیز شناسایی کند، شناسایی ژنوم ویروس اچ. آی. وی و ویروس عامل مولد هپاتیت سی را امکان‌پذیر ساخته و خطر انتقال این بیماری‌ها را کاهش می‌دهد. به طور کلی در تمام دنیا ویروس اچ. آی. وی به دو صورت تیپ یک و تیپ 2 وجود دارد. تیپ یک نوعی از بیماری است که در تمام دنیا و از جمله در ایران وجود دارد، اما تیپ 2 خاص مناطقی از آفریقاست.

این دو نوع از نظر توالی ژنومی با هم متفاوت هستند. معمولا ابتلا به عفونت ویروس اچ. آی. وی و هپاتیت‌‌سی همزمان اتفاق می‌افتد. البته در کشور ما در این زمینه تاکنون هیچ نوع بررسی آماری انجام نشده، اما بررسی‌های آماری در کشورهای مختلف و بخصوص کشورهای آمریکایی این موضوع را مورد تایید قرار داده است. علاوه بر این، روش انتقال ایدز، هپاتیت بی و هپاتیت سی مشترک است. به عبارت دیگر اغلب افراد از طریق انتقال خون آلوده و بخصوص در سال‌هایی که شناسایی عوامل ویروسی خونی پیش از غربالگری انجام نمی‌شد، به این بیماری‌ها مبتلا شده‌اند. با در نظر گرفتن این که انتقال و ابتلا به ویروس اچ. آی. وی و هپاتیت سی در بیشتر موارد همزمان صورت می‌گیرد طراحی این روش جدید که از حساسیت بسیار بالایی بر پایه شناسایی ژنوم این دو نوع ویروس در نمونه خون افراد برخوردار است، شناسایی همزمان ایدز و هپاتیت سی را در افراد مبتلا امکان‌پذیر می‌سازد.

اگرچه در روش‌های معمول تشخیص ویروس اچ. آی. وی و هپاتیت سی که مبتنی بر شناسایی آنتی‌بادی ویروس‌ها در نمونه خون افراد است، امکان تشخیص بیماری وجود دارد، اما این ویروس‌ها در داخل بدن دارای مرحله‌ای به نام فاز پنجره‌ای هستند که در این مرحله هرچند عفونت در داخل بدن وجود دارد، اما هنوز آنتی‌بادی تولید نشده و قابل شناسایی نخواهد بود.

در حقیقت روش‌های معمول بر اساس شناسایی آنتی‌بادی علیه ویروس‌ها در داخل بدن است و دوران پنجره، دورانی است که این ویروس‌ها در داخل خون هستند، اما معمولا با تست‌های معمول آزمایشگاهی قابل شناسایی نخواهند بود.

کنترل و پایش درمان بیماران

به گفته خانلری، در این روش جدید که PCRELISA نام دارد، با قابلیت‌ شناسایی ژنوم ویروس، امکان شناسایی ویروس در دوران پنجره وجود دارد. استفاده از این روش جدید، با توجه به حساسیت بالای آن در مقایسه با روش‌های معمول، سبب شناسایی ژنوم ویروس خواهد شد. بنابراین ویروس اچ.آی.وی و هپاتیت سی به طور همزمان قابل تشخیص هستند و زمان کمتری برای انجام تست‌های آزمایشگاهی تشخیص عفونت لازم است. از قابلیت‌های روش جدید این است که اگر به صورت کمی درآید، برای تشخیص پایش درمان بسیار مفید و از قابلیت شناسایی ژنوتیپ‌های مختلف ویروس که در ایران وجود دارد، برخوردار خواهد بود.

علاوه بر این روش مذکور از نظر ایمنی زیستی هم دارای اهمیت است. در این روش به جای استفاده از مواد سمی که نباید وارد محیط‌ زیست شوند از موادی استفاده شده است که از نظر زیست‌محیطی ایمن هستند. با طراحی این روش، کشور به میزان زیادی از خرید کیت‌های تشخیص خارجی که در موارد مورد تحریم هم قرار دارند، بی‌نیاز می‌شود و دیگر نیازی به وارد کردن این نوع کیت‌ها نخواهد بود. یکی از مهم‌ترین مزایای این طرح تحقیقاتی که در قالب پایان‌نامه کارشناسی ارشد و با راهنمایی دکتر مهرداد روانشاد در دانشگاه تربیت مدرس انجام شده این است که می‌توان به موازات کاهش تعداد نمونه‌های جمع‌آوری شده، دقت افراد را به میزان قابل توجهی افزایش داد. از سوی دیگر با توجه به این که هر دو آزمایش در یک لوله آزمایش انجام می‌شود، هزینه لازم برای تهیه محلول‌های مورد نیاز نگهدارنده خون نیز کاهش می‌یابد. همچنین این آزمایش نیاز به دستگاه‌ها و تجهیزات تخصصی نداشته و در آزمایشگاه‌های عمومی قابل انجام است. بنابراین در چنین شرایطی با انجام این آزمایش که از ظرفیت تشخیص بالاتری برخوردار است سطح ایمنی مناسبی در تهیه خون و فرآورده‌های خونی فراهم خواهد شد. در این طرح با تلفیق روش الایزا با روش PCR ، حساسیت روش آزمایش نسبت به روش‌های معمول تا 10 برابر افزایش یافته و می‌توان امیدوار بود که در آینده‌ای نه‌چندان دور این روش بتواند جایگزین روش‌های حساسی شود که برای انجام آنها باید از کشورهای اروپایی و آمریکایی کیت‌های تجارتی خریداری شود.

خانلری در تشریح مراحل تحقیق و اجرای طرح خود یادآور شد که پس از طراحی پرایمرها و پروب‌های اختصاصی دو ویروس و بهینه‌سازی روش واکنش زنجیره‌ای چندگانه، مرحله نشان‌دار کردن محصول با استفاده از نوکلئویتوهای متصل به دیگوگسی ژنین انجام شد. محصول به دست آمده ابتدا به دو قسمت مجزا تقسیم و پس از ماسرشت شدن در شرایط قلیایی با پروب اختصاصی در کنار هم قرار گرفت. پس از شسته شدن و افزودن سوبسترا در مرحله نهایی،‌ نمونه‌های مثبت و منفی از نظر عفونت با روش رنگ‌سنجی قابل شناسایی هستند. نتایج به دست آمده نشان داده است در این طرح که 35 نمونه با روش طراحی شده مورد آزمایش قرار گرفتند، 27 نمونه مثبت و 8 نمونه منفی تایید شده بودند که هیچ‌گونه نتیجه مثبت یا منفی کاذب مشاهده نشد. بنابراین می‌توان گفت روش طراحی شده دارای حساسیت قابل قبولی برای تشخیص تیپ یک بیماری ایدز و همچنین هپاتیت سی است که به صورت اختصاصی عمل می‌کند و می‌تواند نقش بسیار مهمی در کاهش شمار مبتلایان به این بیماری در سطح کشور داشته باشد.

فرانک فراهانی‌جم