سلامت ‌و‌ حوادث‌ غیرمترقبه

بحران‌ها همچنان باعث خسارت‌های اقتصادی شدید شده‌اند. در سال 2008، بحران‌ها باعث خسارتی در حدود 181 بیلیون دلار شد که این رقم بیش از 2 برابر میزان خسارت در سال‌های 2007 ‌ 2000 بوده است. زمین لرزه سیچوان باعث خسارتی درحدود 85 میلیون دلار شد و گردباد آیک (IKE) در آمریکا خسارتی در حدود 30 بیلیون دلار را در برداشت. این افزایش چشمگیر خسارت‌های اقتصادی و انسانی بسیار نگران‌کننده است.

روشن است که پیشگیری اولیه موثرترین راه برای کاهش اثرات ناشی از بلایای طبیعی می‌باشد و لازم است در برنامه‌ریزی‌ها، مدیریت بحران و آماده‌سازی برای مقابله با بلایای طبیعی در سطح وسیع گنجانده شود.

از سوی دیگر، زمانی که امکانات و تسهیلات بهداشتی و آمادگی لازم برای مقابله با حوادث غیرمترقبه کسب نشده است، نمی‌توان در مقابل خطرات آن مقاومت کرد. بنابراین ضرورت دارد امکانات و تسهیلات بهداشتی دارای تمام ویژگی‌های لازم باشد و در عین حال که به کار روزمره ارائه خدمات به بیماران می‌پردازند، جان آسیب‌دیدگان حوادث غیرمترقبه را نیز نجات دهند. این امر مستلزم ساختن زیرساخت‌هایی است که در مقابل بحران‌ها مقاوم باشد و همچنین مستلزم ساماندهی و آماده کردن تیم‌های سلامت است که این تیم‌ها قادر باشند در شرایط بحران، خدمات بهداشتی مناسب را ارائه کنند.

حوادث غیرمترقبه و بیماری واگیر

حوادث غیرمترقبه می‌توانند موجب شیوع بیماری واگیر شوند. از سوی دیگر، شیوع بیماری واگیردار می‌تواند به حوادث غیرمترقبه تبدیل و باعث مرگ و میر و آلام شدید شوند. در 12 ماه تا 12 مارس 2008، سازمان جهانی بهداشت شیوع 162 بیماری عفونی در 175 کشور دنیا را تایید کرد. بیش از یک سوم این بیماری‌ها در کشورهای آفریقایی رخ دادند. این بیماری‌ها شامل وبا، اسهال، سرخک، تبهای خونریزی‌دهنده و بیماری‌های جدی نوظهور دیگر بودند. شیوع بیماری‌ها می‌تواند باعث هرج و مرج زیاد در جامعه شوند که این امر می‌تواند به یک بحران طبیعی تبدیل شود. برای مثال، جسد انسان‌ها می‌تواند باعث شیوع بیماری‌های اپیدمی شود. خطر دیگری که عموم را در اثر شیوع بیماری تهدید می‌کند، جابه‌جایی افراد جامعه است. چند مورد از این بیماری‌ها می‌تواند باعث خطرات جدی بهداشتی شود که این خطرات می‌تواند به بروز مشکلات شدید اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بینجامد.

حوادث غیرمترقبه و بیمارستان‌ها

جدا از اثرات حوادث غیرمترقبه روی مردم، این حوادث بشدت بیمارستان‌ها، کلینیک‌ها و امکانات بهداشتی دیگر را نیز تهدید می‌کنند. مشکلات و معیوب بودن ساختارها و زیرساخت‌های بهداشتی در زمانی که نیاز شدید به آنهاست، می‌تواند باعث مشکلات شدید شود. کارکنان ارائه‌کننده خدمات درمانی در زمان تخریب بیمارستان‌ها کشته می‌شوند. تعداد مصدومین زیادتر می‌شود زمانی که بیمارستان‌ها کلا غیرفعال یا بخش‌هایی از بیمارستان‌ها غیرفعال شده‌اند. زمانی که یک بحران رخ می‌دهد، امکانات و تسهیلات بهداشتی باید کانون ارائه کمک به مردم باشند. چنان که آنها آسیب ببینند و نتوانند به ارائه خدمات بپردازند، افراد آسیب دیده و بیمار محلی را برای کمک پیدا نمی‌کنند.

بسیاری از مراکز ارائه‌کننده خدمات بهداشتی براساس اصول استاندارد ساخته نشده‌اند و سالم و مقاوم نیستند. این مراکز برای کارکنانی که در داخل آن مراکز کار می‌کنند خطرناکند و نمی‌توانند در حوادث غیرمترقبه خدمات رسانی کنند. بیشتر ارزیابی از بناهای زیرساختی مراکز و برنامه‌های آمادگی در برابر بحران به طور مناسبی انجام نمی‌گیرد. بدون آگاهی از نقاط ضعف بیمارستان، کارکنان و بیماران تحت خطر قرار می‌گیرند زیرا بیمارستان‌ها نمی‌توانند در حوادث غیرمترقبه از عهده کارهای خود برآیند. بنابراین لازم است سالم بودن و کارآمد بودن بیمارستان‌ها که قبلا ساخته شده‌اند، مورد ارزیابی شود.

زلزله بم و تخریب کلیه امکانات بهداشتی و درمانی این شهرستان هنوز از خاطر ما نرفته است. اما این مساله منحصر به ایران نیست. در سال 2003، زمین لرزه الجزایر سبب شد 50 درصد امکانات و تسهیلات بهداشتی در مناطق زلزله زده به دلیل آسیب‌دیدگی نتوانند به فعالیت خود ادامه دهند. در سال 2005 در مناطق لرزه زده در پاکستان، 49 درصد از امکانات و تسهیلات بهداشتی از بیمارستان‌های تخصصی گرفته تا کلینیک‌های روستایی و مراکز توزیع دارو کلا تخریب شدند. در دسامبر 2004 سونامی اقیانوس هند، به سیستم‌های بهداشتی کشوری و محلی که ارائه‌کننده خدمات بهداشتی به میلیون‌ها نفر بودند صدمه زد. در استان آکه شمالی اندونزی 61 درصد از امکانات و تسهیلات بهداشتی آسیب دیدند.

حوادث غیرمترقبه می‌تواند جان کارکنان بهداشتی نظیر پزشکان، پرستاران، رانندگان آمبولانس‌ها و کارکنان بهداشتی دیگر را به خطر بیندازد. زمانی که کارکنان بهداشتی تضعیف شوند و نتوانند به کار خود ادامه دهند، ارائه خدمات بهداشتی بیشتر مختل می‌شود.

حتی اگر تسهیلات و امکانات بهداشتی در اپیدمی و شیوع بیماری مورد آسیب قرار نگیرند، خدمات و ارائه مراقبت سالم می‌تواند صدمه ببیند. افزایش درخواست برای خدمات بهداشتی و کمبود نیروهای بهداشتی می‌تواند باعث اختلال در ارتباطات، تهیه وسایل و حمل و نقل شود. این امر باعث اختلال در ارائه مراقبت برای بیماران با بیماری مزمن نظیر سرطان، ایدز و سل می‌شود.

اگر اقدامات برای پیشگیری و کنترل بیماری‌های عفونی موثر نباشد، مراکز ارائه‌کننده خدمات بهداشتی می‌توانند باعث تشدید شیوع بیماری‌ها و ایجاد مواردی از بیماری‌ها میان بیماران یا کارکنان ارائه‌کننده خدمات بهداشتی شود که این امر ارائه خدمات به بیماران را بیشتر تضعیف می‌کند.

قطع شدن جریان برق در بحران‌ها نیز می‌تواند کارخانه‌های تصفیه آب را از کار بیندازد و باعث افزایش خطر شیوع بیماری‌هایی که از طریق آب انتقال می‌یابند شود و همچنین در امور روزمره بیمارستان‌ها نظیر حفظ زنجیره سرد واکسن را مختل کند. این امر حتی در کشورهای توسعه یافته نیز مشکل آفرین است. قطع شدن گسترده برق در نیویورک در سال 2003 باعث افزایش بیماری اسهال در این شهر شد.

سالم کردن بیمارستان‌ها

نجات جان انسان‌ها و سالم کردن بیمارستان‌ها بعنوان شعار روز جهانی بهداشت در سال 2009 انتخاب شده است. در 5 سال گذشته، بیش از 800 مرکز ارائه‌کننده‌ خدمات بهداشتی و بیمارستان در منطقه ما طی چندین بحران نظیر زمین لرزه، نزاع‌ها، طوفان‌ها و سیل‌ها به‌طور کامل یا بخشی از آنها آسیب‌دیده است. اگرچه ممکن است تغییرات آب و هوایی و گرم شدن زمین در اثر این تغییرات تدریجی باشد، اما این تغییرات آب و هوایی در آینده بیشتر و شدیدتر خواهد شد و اثرات آنها روی سلامت محسوس‌تر خواهد بود. اگر سرمایه‌گذاری مناسب در زمینه آمادگی در برابر بحران و آموزش کارکنان بهداشتی انجام گیرد، جان انسان‌ها حفظ می‌شود. پس اجازه ندهیم مراکز ارائه‌کننده‌ خدمات بهداشتی طی حوادث غیرمترقبه از میان بروند یا آسیب ببینند.

بیمارستان‌های فرسوده

شکی نیست که بیمارستان‌ها با اهمیت‌تر از ساختمان‌های معمولی هستند. آنها سرمایه بسیار مهمی‌اند که در قلب جامعه قرار می‌گیرند. بیمارستان‌ها محلی‌اند که بیشتر زندگی بشر در آنجا آغاز و خاتمه می‌یابد. به دلیل نقش مهمی که بیمارستان‌ها در زندگی ما دارند، این مسوولیت همگان است که از مقاوم بودن بیمارستان‌ها در حوادث غیرمترقبه اطمینان حاصل شود.

از هر 6 زلزله‌ای که در جهان به وقوع می‌پیوندد، یک زلزله در ایران رخ می‌دهد. بنابراین باید در ساخت بیمارستان‌ها، تمام اصول پدافند غیرعامل رعایت شود.

اما متاسفانه از نظر مقاوم‌سازی، بسیاری از بیمارستان‌های قدیمی کشور مورد اطمینان نیستند حدود 75 درصد بیمارستان‌های کشور در مقابل زلزله مقاوم نیستند و از مجموع 80 هزار تخت بیمارستانی که در 570 بیمارستان دولتی هستند، حدود 15 هزار تخت در فضایی با عمر بالای 50 سال قدمت هستند.

بیمارستان‌های غیر مقاوم کشور به 2 دسته عمده تقسیم می‌شوند؛ یک دسته بیمارستان‌های با عمر بالای 50 سال است که به هیچ‌وجه امکان مقاوم‌سازی آنها وجود ندارد و دسته دوم بیمارستان‌های غیر مقاوم با سن پایین‌تر است که ممکن است برخی از آنها امکان مقاوم‌سازی داشته باشند، اما به علل مختلف مانند هزینه بالای مقاوم‌سازی و مقرون به صرفه نبودن و دیگر ایجاد مشکل و نارضایتی بیماران، مقاوم‌سازی آنها توصیه نمی‌شود و باید جایگزین شوند.

حدود 15 هزار تخت بیمارستانی کشور که حدود 15 درصد تخت‌های بیمارستانی دولتی است، عمر بالای 50 سال دارند که اصلا قابل مقاوم‌سازی نیستند و حتما باید جایگزین شوند. در مورد بیمارستان‌های غیر مقاوم با سن کمتر نیز مقاوم‌سازی به صلاح نیست به همین علت طرح معرفی جایگزین این بیمارستان‌ها در سفرهای دوم ریاست جمهوری در دستور کار قرار گرفت.

گام نخست برای بهسازی وضعیت بیمارستان‌های کشور انجام مطالعه و ارزیابی سریع آسیب‌پذیری کل بیمارستان‌های کشور است که در طول یکسال و نیم گذشته با اعتبار یک میلیارد تومانی انجام شده و نتایج آن در اختیار رئیس جمهوری نیز قرار گرفته است.

بر اساس نتایج این مطالعه متوسط عمر بیمارستان‌های کشور 27 سال است و بیمارستان‌هایی داریم که 110سال سابقه ساخت دارند، همه این ساختمان‌ها از نظر وضعیت استحکام فیزیکی سازه بررسی شده‌اند و با توجه به شاخص‌های خسارت که با بررسی سن سازه و آسیب‌پذیری آن به دست آمده است، اولویت‌بندی جایگزینی و مقاوم‌سازی بیمارستان‌ها انجام شده است. شناسنامه فنی همه بیمارستان‌های کشور نیز پس از انجام این مطالعه ملی تهیه شد.

با توجه به این که هزینه مقاوم‌سازی یک بیمارستان در بسیاری از موارد بیش از 50 درصد هزینه ساخت مجدد یک بیمارستان نو است، در بیشتر موارد جایگزینی یک بیمارستان با بیمارستان نوساز نسبت به مقاوم‌سازی بیمارستان مقرون به‌صرفه‌تر است مگر در موارد خاصی که هزینه مقاوم‌سازی بیمارستان کمتر از 35 درصد هزینه ساخت مجدد آن باشد که با توجه به ارزیابی دقیق انجام شده فقط بیمارستان‌هایی مقاوم می‌شوند که از نظر صرفه اقتصادی آن اطمینان حاصل شود.

خوشبختانه عملیات طراحی و ساخت 320 بیمارستان جدید برای جایگزینی22 هزار تخت بیمارستانی فرسوده کشور در حال انجام است و تا 6 سال آینده تمام می‌شود.

البته در برنامه بلندمدت باید حدود 80 هزار تخت بیمارستانی کشور که اکثریت بیمارستان‌های کشور را شامل می‌شود به مرور جایگزین، مقاوم‌سازی و بهسازی شوند.

هفته‌ای برای سلامت

امروزه در تعریف سلامت، دیگر آن را تنها به یک مفهوم صرفا جسمی تقلیل نمی‌دهند. در واقع سلامت مفهوم چندلایه و گسترده‌ای است که تنها به جسم ختم نمی‌شود و به ابعاد مادی انسان محدود نمی‌شود، بلکه سلامت، روح و روان، محیط کار و زندگی و مسائل اجتماعی فرهنگی را نیز در بر می‌گیرد؛ چنانچه امروزه بحث اقتصاد بهداشت یکی از مقولات اساسی در مدیریت سلامت به حساب می‌آید. به عبارت دیگر، سلامت، سالم بودن انسان در ابعاد مادی، روانی، اجتماعی و معنوی است.

این چندگانگی مفهوم سلامت در ذات خود این معنی را دارد که تامین سلامت نیز یک‌بعدی و یکسویه نیست که تنها به عهده کارکنان و مدیران بهداشتی درمانی جامعه باشد، بلکه تامین گسترش سلامت در جامعه مستلزم همکاری‌های بین بخشی و همیاری ساختارهای مختلف اجتماعی اقتصادی هم در این راستاست.

رسیدن به تمامی این اهداف مستلزم همکاری‌های بین بخشی و مشارکت همه نهادها و سازمان‌های تاثیرگذار در سلامت و حساس کردن آنها و وظایفشان در مورد سلامت است. سلامت تنها یک موضوع پزشکی نیست بلکه از تمامی جنبه‌های اجتماعی  فرهنگی و اقتصادی باید به آن نگریست. وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در یک وضعیت ایده‌آل به لحاظ آماری تنها25‌درصد در سلامت مردم موثر است. 25 درصد دیگر عوامل محیطی، ژنتیکی و فیزیکی و 50 درصد را نیز عوامل اجتماعی تشکیل می‌دهند. این عوامل اجتماعی شامل بحث‌های اقتصادی، فقر، مسکن و اشتغال هستند که همگی در سلامت مردم دخیل‌اند. شعار بین‌المللی آینده مطمئن با سرمایه‌گذاری سلامت آشنایی درست با اهمیت مقوله سلامت لازمه خدمت‌رسانی، سیاستگذاری و برنامه‌ریزی صحیح است.

چشم‌ها را باید شست

هفته سلامت هر سال که در فروردین برگزار می‌شود، فرصتی است برای تذکر و تحقق این مساله که سلامت، مسوولیت همگانی است. اگرچه تامین، حفظ و ارتقای عادلانه سلامت جامعه به عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است، اما تقویت رویکرد انسان سالم و رسیدن به سلامت همه جانبه، مساله‌ای نیست که به تنهایی از عهده یک وزارتخانه و دستگاه بربیاید.

در این هفته مشکلات مربوط به سلامت از سوی مسوولان از معاون رئیس جمهور و وزرایی نظیر وزیر رفاه و وزیر آموزش و پرورش که بیشتر با مقوله سلامت درگیر هستند تا وزیر بهداشت و معاونانش که بیشترین وظیفه را در این زمینه به عهده دارند مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد، اما همه اقدامات و فعالیت‌های اجتماعی و حتی فردی که انجام می‌گیرد، بر سلامت تاثیر می‌گذارد، و این نشان‌دهنده این است که گستره سلامت، یک گستره وسیع است و محدود به یک مجموعه یا چند مجموعه نیست.

با وجود این گستردگی، همیشه وزرای بهداشت اعضای تنهای کابینه هستند و اختلاف‌نظر دولت‌ها با مسوولان وزارت بهداشت در مورد سرمایه‌گذاری در امر سلامت حل نمی‌شود. موضوعی که از سال‌ها پیش وجود داشته، اما هیچ گاه توجهی عمیق به آن که بتواند گره گشای مشکلات گریبانگیر مردم درباره پرداخت هزینه‌های بهداشتی و درمانی باشد، نشده است.

از نگاه دولت، همه بخش‌ها بویژه خدمات بهداشتی و درمانی هزینه‌بر هستند بنابراین در تمامی زمینه‌ها، در جهت کاهش هزینه‌ها تلاش می‌کند. نگاه اقتصادی محض نسبت به امر سلامت همیشه باعث آسیب جانی و مالی به مردم شده است؛ چراکه سرمایه‌گذاری در امر سلامت از نظر آنان هزینه‌بر محسوب می‌شود چون در کوتاه‌مدت این سرمایه بازگشت ندارد.

سلامتی گرانبهاترین هدیه الهی است که خداوند، رایگان به بشر ارزانی کرده است و انسان سالم محور توسعه است و توسعه هر کشور در گرو خلاقیت‌ها، توانمندی‌ها و کارایی زنان، مردان، دانش‌آموزان، جوانان، سالمندان و کودکان آن کشور است. میهن اسلامیمان برای آبادانی نیازمند دستان توانگر کارکنان سختکوش بهداشت و درمان و در ابعاد گسترده‌تر تمامی آحاد مردم است.

علی اخوان بهبهانی