گنجینه فراموش شده ترکمن صحرا

اسب، حیوانی زیبا و نجیب است که از قرن‌ها پیش در خدمت بشر بوده است. هوش، ذکاوت، اصالت و نجابت، قدرت و مقاومت و همچنین حق‌شناسی و فرمانبرداری از ویژگی‌های برجسته این حیوان است. اسب اصیل ترکمن با قامت برافراشته، گردن دراز، گوش‌های بلند، سر کوچک و پوزه‌ای زیبا، دم بلند و ساق‌های کوچک و مقاوم به آسانی از دیگر نژادهای اسب قابل تشخیص خواهد بود. خاستگاه اصلی این اسب، دهستان ترکمن‌نشین جرگلان در 100‌‌کیلومتری شمال بجنورد، مرکز استان خراسان شمالی است.

حدود یکهزار راس اسب اصیل ترکمن در استان خراسان شمالی وجود دارد که زمینه خوبی را برای تکثیر و صدور آن به دیگر کشورها فراهم کرده است.

کشورهای کانادا، اتریش، انگلستان و حوزه خلیج‌فارس از علاقه‌مندان به خرید اسب اصیل ترکمن هستند. هر کره اسب اصیل ترکمن در بازار جهانی بیش از 300 هزار دلار خرید و فروش می‌شود. اگرچه اسب اصیل ترکمن خراسان شمالی در سال‌های اخیر سبب جذب کشورهای کانادا و اتریش برای خرید این اسب شده است، اما خروج ارزان‌قیمت و غیرکارشناسی ژن اسب نژاد ترکمن منجر به افزایش نگرانی برخی از مسوولان شده است.

اگر چه کشور ایران پیشینه‌ای قدیمی در پرورش اسب دارد، اما متاسفانه هنوز به شرایط ایده‌آل و مناسبی در این زمینه دست نیافته است. نژادهای اسب در بیشتر استان‌های کشور از تنوع ذخایر ژنتیکی برخوردار است، اما در برخی استان‌ها مانند استان‌‌های خراسان شمالی و گلستان نژاد اسب ترکمن از دیگر نژادهای اسب ایرانی گوی سبقت را ربوده است.

جالب است بدانید هر اسب ترکمن که در دنیا به عنوان بهترین نژاد اسب سوارکاری شناخته شده معادل یک اشتغال‌زایی است که در شرایط کنونی با توجه به توسعه صادرات اسب ایرانی و احداث و راه‌اندازی میدان‌های اسب‌سواری در استان‌های گلستان و خراسان شمالی اشتغال‌زایی به ازای هر اسب ترکمن به 2 نفر افزایش یافته است.

خوشبختانه در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری در پرورش و تکثیر اسب ترکمن در مقایسه به مراتب افزایش یافته که این مساله سبب افزایش قیمت آن از 150 هزار تومان به 15 میلیون تومان شده است.

اسب ‌های ترکمن متعلق به کشور ترکمنستان در مقایسه با اسب‌های ترکمن ایرانی بلند‌تر ، باریک‌تر و کشیده‌تر هستند ، در حالی که اسب‌ های ترکمن ایرانی عضلانی و قدرتمند‌ترند ، اما با انتخاب مناسب و بهره‌گیری از روش‌های اصلاح نژادی می‌توان اسب‌هایی را پرورش داد که قابلیت برخورداری از ویژگی‌های منحصر به فرد این دو نژاد اسب ترکمن را داشته باشند و علاوه بر سوارکاری در زمینه‌ زیبایی نیز منحصر به فرد باشند.

اهمیت و ضرورت انجام طرح

تنوع زیستی در کشور ما به گونه‌ای است که حتی اگر تولید اسب را در کشور متوقف سازیم، باز هم از سایر کشورها جلوتر خواهیم بود. از سوی دیگر فعالیت‌های انجام شده از سوی پرورش دهندگان اسب، جهاد کشاورزی و همچنین فدراسیون سوارکاری کشور نیز نشان می‌دهد که اسب ایرانی گوهر گرانبهایی است که می‌توان آن را به عنوان یکی از ذخایر ملی ارزشمند کشور به شمار آورد.

با توجه به این‌که خالص‌سازی یکی از اقدامات اولیه برای حفظ اصالت اسب ایرانی است که خود مستلزم شناسایی پایه ژنتیکی اسب است، در آینده‌ای نه چندان دور طرح تبارنامه اسب ایران اجرا و تدوین خواهد شد که براساس آن هر استان باید حداقل یک تبارنامه مشخص و منحصر به فرد داشته باشد.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های طرح شناسایی ژنتیک اسب‌ها در این است که براساس نتایج به دست آمده از آن می‌توان بیماری‌های چندگانه ژنتیکی قابل انتقال به نسل بعدی اسب‌ها را شناسایی کرده و با جدا کردن از دیگر اسب‌ها، نژادی عاری از هرگونه آلودگی ژنتیکی پرورش داد.

این در حالی است که در گذشته این کار تنها از روی تجربه انجام می‌شد و بنابراین امکان شناسایی بیماری از روی ژن نهفته و ظاهر اسب وجود نداشت.

علاوه بر این اجرای این طرح می‌تواند در بهبود وضعیت اقتصادی منطقه و در نتیجه پیشبرد طرح‌های اقتصادی در سطح کشور نیز تاثیرگذار باشد. از آنجا که اشتغالزایی و ارزآوری یکی از مهم‌ترین زمینه‌های مطرح در پرورش اسب محسوب می‌شود، بنابراین توسعه پتانسیل‌های ژنتیکی در سطح منطقه و همچنین افزایش ارزشمندی بانک ژن از نظر تحقیقات و تنوع زیستی می‌تواند گامی موثر در رسیدن به اهداف دولت باشد.

وجود بیش از 180 هزار راس اسب در ایران و همچنین آماده بودن نیروی انسانی ابزار مناسبی برای رقابت ایران در عرصه‌های جهانی خواهد بود. پرورش اسب در ایران علاوه بر این که می‌تواند نقش مهمی در هر چه غنی‌تر شدن بانک ژنی کشور داشته باشد، در رشته‌های مختلف سوارکاری نیز با استقبال چشمگیری مواجه بوده و با توجه این که اسب اصیل ترکمن، پیش از این توانایی‌ها و قابلیت‌های خود را به همگان اثبات کرده است از توانایی رقابت در عرصه‌های بین‌المللی نیز برخوردار خواهد بود.

از آنجا که اسب نیز همانند بسیاری از دیگر منابع ارزشمند ملی یک ثروت بین‌المللی محسوب می‌شود که حق بهره‌وری و حاکمیت معنوی آن متعلق به کشور است، برای نشان دادن برتری آن در سطح بین‌المللی باید تلاش‌های بیشتری در زمینه تحقیقات علمی، رقابت‌های ورزشی و فعالیت‌های اقتصادی درباره آن انجام شود.

بانک ژن اسب ایرانی ثروتی تمام ناشدنی و گرانبهاست که هرگونه فعالیت در این عرصه را از نظر اقتصادی توجیه می‌کند. پتانسیل‌های ژنتیکی پایان‌ناپذیر اسب ایرانی نیز حضور پایدار و مستمر کشور در رقابت‌های اقتصادی را تضمین خواهد کرد. در حالی که کشورهای اروپایی و آمریکایی بیش از ایرانی‌ها به اهمیت این ثروت پی‌برده‌اند. اگر چه اسب اصیل ایرانی ثروتی پایان‌ناپذیر است اما به همان اندازه آسیب‌پذیر و نابودشدنی است و می‌توان تنها با اندکی غفلت و ناآگاهی این ذخیره ژنتیکی ارزشمند را به آسانی از دست داد.

تحولی‌نوین در زندگی اهالی خراسان شمالی

استان خراسان شمالی و بویژه مناطق مرزی این استان یعنی منطقه رازوجرگلان و شهرستان‌های مانه، سملقان و بجنورد محل پرورش و تکثیر یکی از پنج نژاد بومی، استثنایی و کمیاب اسب ایرانی به نام اسب اصیل ترکمن است. براساس بررسی آماری انجام شده در این مناطق حدود 1000 راس اسب پرورش داده می‌شود. اجرای طرح شناسایی ژنتیک اسب‌های ترکمن ایرانی یکی از اولین اقدامات انجام شده برای شناسایی و ثبت اسب ترکمن استان است که از ذخایر ارزشمند ژنتیکی اسب کشور به شمار می‌آید.

با اجرای این طرح مهم زندگی بسیاری از مردم این منطقه که به نوعی به پرورش و تکثیر و استفاده از اسب مربوط می‌شود، با تحول قابل توجهی مواجه خواهد شد. اقدامات اولیه برای اجرای این طرح از سال‌های 73 و 74 و پس از بررسی‌های کارشناسی در منطقه از سوی معاونت امور دام آغاز شد.

براساس برنامه در نظر گرفته شده برای اجرای طرح، عملیات داغ‌زنی، ثبت مشخصات و شناسنامه‌دار شدن اسب‌های واجد شرایط از سوی کارشناسان امور دام و فدراسیون سوارکاری آغاز شده است و تاکنون ادامه دارد.

به نحوی که هم‌اکنون بیش از 200 راس اسب و مادیان داغ اصیل ترکمن دارند و بیش از 509 راس اسب دیگر تراشه‌گذاری شده‌اند. علاوه بر این، در این سال‌ها با موافقت فدراسیون سوارکاری و در مدت 5 سال اقدامات دیگری به منظور اصلاح نژاد اسب‌های ترکمن انجام شده است که حاصل آن تولد کره‌های زیبا و بازارپسند در منطقه بوده است.

اگرچه بالا بودن هزینه نگهداری، نبود بازار فروش در داخل کشور و نبود برنامه‌ای مناسب برای صادرات اسب به خارج از مهم‌ترین مشکلات موجود در بخش پرورش اسب است، اما اگر برای اسب‌های اصیل ترکمن مسابقات مجزا و جدا از اسب‌های خارجی و دورگه و یا کورس با اسب‌های خارجی در مسافت‌های طولانی برگزار شود، از انقراض این اسب و تلاقی ناصحیح آن با اسب‌های خارجی جلوگیری خواهد شد.

اجرای این طرح که از طرح‌های برگزیده جشنواره ملی نوآوری و شکوفایی در بخش شکوفایی بوده است، علاوه بر حفظ اسب به عنوان ذخایر ژنتیکی و سرمایه ملی کشور، انجام فعالیت‌های تحقیقاتی مختلف در این زمینه را نیز امکان‌پذیر خواهد کرد. پرورش و تکثیر اسب علاوه بر این که می‌تواند در ایجاد اشتغال موثر باشد، می‌تواند اقدامی موثر در زمینه تولید برخی از انواع داروها و سرم‌ها بوده و علاوه بر این تامین امنیت ملی یعنی مرزداری را نیز تا حد قابل توجهی تضمین کند.

شناسایی هویت به صورت انفرادی، منحصر به فرد و بدون شماره قابل تکرار در سطح جهانی و همچنین تعیین ژنوتیپ تک‌تک افراد در هر یک از جایگاه‌های ژنی مورد نظر از مهم‌ترین اهداف طرح است.

این در حالی است که براساس نتایج به دست آمده از این طرح تعیین شجره‌نامه با انجام تست صحت قطعی اطلاعات والدینی و شناسنامه‌ای امکان‌پذیر خواهد شد. بدون تردید با مشخص شدن اسب‌های قابل صادرات و فراهم شدن زمینه سرمایه‌گذاری در صنعت اسب کشور می‌توان تحولات اقتصادی قابل توجهی را در این زمینه پیش‌بینی‌کرد.

علاوه بر این تعیین تعلق یا وابستگی نژادی هر یک از اسب‌ها به یکی از نژادهای اسب اصیل ایران نیز یکی از دیگر اهداف طرح است که می‌توان نقش بسیار مهمی در تعیین میزان خلوص و انحرافات ژنتیکی با هدف تشخیص میزان و درصد ناخالصی نژادی داشته باشد.

فرانک فراهانی‌‌جم