ضرباهنگ‌های قلب تداوم می‌یابند

درکشور ما هم سالانه بیش از دو هزار مورد انواع ضربان‌ساز برای بیماران دچار نارسایی‌های قلبی، سکته قلبی و سایر مشکلات فیزیولوژیکی و عضلانی قلب به کار می‌رود. پژوهشگران مهندسی پزشکی با توجه به طیف گسترده استفاده از ضربان‌سازهای قلب در تلاش هستند تا با ساخت آنها در کشور، از خروج مبالغ قابل توجه ارز برای واردات جلوگیری کنند.

دستگاه‌های ضربان‌ساز مصنوعی یا باتری قلبی از جمله ابزارهای پرکاربرد پزشکی هستند که سالانه در حدود 250 هزار عدد از آنها در بدن بیماران کاشته می‌شود و بیماران از نوجوانی تا کهنسالی با توجه به تشخیص و نیاز، از ضربان‌سازهای قلبی که با باتری کار می‌کند استفاده می‌کنند. به گفته رئیس انجمن قلب ایران که در شانزدهمین کنگره بین‌المللی انجمن قلب ایران صحبت می‌کرد، ‌هر ضربان‌ساز براساس پیشرفته بودن خود از 10 میلیون تا 25 میلیون تومان قیمت دارد که شرکت‌های بیمه درمانی از انواع ارزان قیمت آن حمایت مالی خوبی دارند، ولی در موارد گران آن، بخشی از هزینه خریداری آن را تقبل می‌کند که بخشی دیگر را بیمار و بخشی را هم هیات امنای صرفه‌جویی ارزی در معالجه بیماران وابسته به وزارت بهداشت تقبل می‌کند.این در حالی است که هرسال تنها 4 تا 5 میلیون دلار بابت خرید این وسیله حیاتی وکاربردی در نارسایی‌های قلبی، از سوی بیماران کشورمان عاید شرکت‌های سازنده آن می‌شود.

دکتر فریدون نوحی، در ادامه از ضربان‌سازهای قلب به عنوان ابزاری با فناوری ساخت بالا یاد کرد و گفت: ارزش انجام کار علمی و صرفه‌جویی اقتصادی این کار برای یک طرح تولیدی مشترک میان دانشکده‌های مهندسی و پزشکی کشور بسیار زیاد است و تاکنون قدم‌هایی در این زمینه برداشته شده است.

وی افزود: این نتایج ارزشمند به همراه پیشرفت‌های علمی دنیا در تولید و به‌کارگیری دستگاه‌های ضربان‌ساز قلبی در شانزدهمین کنگره بین‌المللی انجمن قلب ایران که با همکاری پژوهشگران، استادان، انجمن قلب ایران و انجمن قلب آمریکا برگزار شد، ارائه شدند.

افزایش امید به زندگی

در حالی که نخستین ضربان‌سازجهان، 50 سال پیش با عمر کمتر از یک سال  و به اندازه یک ساعت رومیزی طراحی وساخته شد امروزه ضربان‌سازها بسیار کوچکتر شده‌اند و می‌توانند تا سه حفره قلب را تحریک کنند.

ساده‌ترین انواع ضربان‌ساز را ضربان‌ساز تک‌حفره‌ای می‌نامند، چرا که آنها با سیم به یک حفره قلب (که معمولا بطن راست است) متصل می‌شوند. ضربان‌سازهای دوحفره‌ای هم 2 سیم دارند (که معمولا یکی در دهلیز راست و دیگری در بطن راست قرار می‌گیرد.) این پیس میکرها توانایی تحریک 2 حفره را دارند.

در ضمن برخی از ضربان‌سازها 3 سیم دارند، یکی در دهلیز راست، یکی در بطن راست و دیگری در بطن چپ قرار می‌گیرد. در این نوع، ضربان بطن راست و چپ به شکل همزمان است و در بیمارانی که مبتلا به نارسایی شدید قلبی هستند این نوع پیس میکر می‌تواند منجر به افزایش کارآیی قلب شود.

هر کدام از این ضربان‌سازها می‌توانند سرعت ضربان قلب را با توجه به نیاز بیمار تغییر دهند به این صورت که در زمان فعالیت بیمار، ضربان‌ساز ضربان قلب را تندتر و در هنگام استراحت آن را کند می‌کند.

تمام این نوع از ضربان‌سازها از 2 قسمت عمده تشکیل می‌شوند؛ یک منبع تولیدکننده ضربان و دیگری سیم‌هایی که جریان را به قلب می‌رسانند و لید نامیده می‌شوند. منبع تولیدکننده ضربان باتری را در خود جای می‌دهد و همانند یک رایانه کوچک است که زیر پوست سینه قرار می‌گیرند. لیدها از طریق سیاهرگ‌ها به قلب می‌رسند و در ماهیچه قلب کاشته می‌شوند. عمل لیدها، رساندن جریان الکتریکی از منبع تولیدکننده ضربان به قلب است. همچنین این لیدها فعالیت الکتریکی قلب را حس می‌کنند تا در صورت لزوم، قلب را تحریک کنند. هریک از جریان‌های الکتریکی که به قلب می‌رسند، موجب انقباض آن می‌شوند.

ضربان‌ساز به وسیله پزشک تنظیم می‌شود؛ به گونه‌ای که پزشک کمترین ضربان را برای دستگاه تنظیم می‌کند. هنگامی که ضربان قلب شما از مقدار تنظیم شده برای ضربان‌ساز کمتر شود، دستگاه جریان الکتریکی تولید می‌کند که از طریق لیدها به قلب می‌رسد و آن را منقبض می‌کند و به ضربان قلب اجازه کاهش یافتن نمی‌دهد.

وقتی تکنولوژی به کمک بیماران می‌آید

بیماری‌های مختلفی می‌توانند به نیاز فرد به ضربان‌ساز منجر شوند. به عنوان مثال در اختلال گره سینوسی (گره سینوسی ضربان‌ساز طبیعی قلب است)‌ که سندرم سینوس‌ بیمار نیز نامیده می‌شود، ضربان قلب کاهش می‌یابد؛ زیرا گره سینوسی امواج الکتریکی را به کندی می‌فرستد. در این حالت در صورتی که بیمار علامت‌دار باشد، باید برای وی ضربان‌ساز تعبیه شود. در بلوک قلبی، ارتباط الکتریکی بین دهلیزها و بطن‌ها مختل می‌شود. این حالت پس از اختلال گره سینوسی، دومین علت شایع نیاز به ضربان‌ساز است. از علل دیگر نیاز به ضربان‌ساز می‌توان به افزایش حساسیت سینوس کاروتید، آریتمی‌‌ها، انفارکتوس قلبی و نارسایی قلبی اشاره کرد. افرادی که پیوند قلب شده‌اند، در صورتی که با کاهش ضربان قلب مواجه شوند نیز باید از ضربان‌ساز استفاده کنند.

به طورکلی ضربان‌سازهای مصنوعی قلب، سیستم‌های الکترونیکی ای هستند که سعی در جبران نارسایی‌های قلبی دارند و عملکرد ذاتی قلب را تقلید می‌کنند. در واقع وقتی قلب عملکرد طبیعی خود را از دست می‌دهد یا دامنه پتانسیل‌های تحریک عضلات قلبی ضعیف می‌شود، این وسیله به طور خودکار به تقویت سیستم الکتریکی ذاتی قلب و کنترل نرخ ضربانات پرداخته یا در مواردی با جایگزین شدن، ضربان قلب نامنظم یا کند را تنظیم می‌کند.

پیس میکر یا همان باتری قلب در واقع می‌تواند کندی ضربان قلب را تشخیص دهد و با فرستادن جریان الکتریکی، یک ضربان طبیعی و منظم را برقرار کند. این دستگاه از قطعات کوچک رایانه‌ای و یک باتری کوچک ولی با طول عمر طولانی تشکیل شده است و در قسمت فوقانی سینه یا شکم در زیر پوست تعبیه می‌شود. جریان الکتریکی که به وسیله باتری تولید شده است از طریق سیم‌های مخصوصی که به آن لید گفته می‌شود و در قلب قرار می‌گیرند به عضله قلب هدایت می‌شود. این سیم‌ها همچنین به باتری کمک می‌کنند تا از چگونگی ضربان قلب آگاه شود و بتواند در موقع نیاز، جریان الکتریکی لازم را بفرستد.

بنابراین اگر ضربان قلب شما به حدی کند باشد که به سرگیجه، خستگی، غش، تنگی نفس یا از دست رفتن هوشیاری منجر شود، ممکن است به باتری قلب نیاز داشته باشید. در مواردی، کندی‌های بدون علامت هم نیاز به باتری دارند؛ چراکه در بسیاری از موارد به شما کمک می‌کند تا یک ضربان قلب طبیعی داشته باشید.

ضربان‌ساز قلب می‌تواند ریتم قلب را تشخیص دهد و براساس آن و همچنین براساس آنچه به وسیله پزشک برنامه‌ریزی شده است، می‌تواند در زمان لازم با فرستادن موج الکتریکی به قلب ریتم طبیعی آن را حفظ کند. بیشتر آنها همچنین می‌توانند فعالیت بیمار مانند از پله بالا رفتن یا ورزش کردن را تشخیص دهند و ضربان قلب را براساس میزان فعالیت، تند یا کند کنند.

در ارتباط با لزوم استفاده و نقش ضربان‌ساز مصنوعی در درمان آریتمی‌ها باید گفت در مواردی که قلب توانایی تحریک عضلات را برای انقباض ندارد یا به شکل منظم این اتفاق نمی‌افتد، در هر دو حالت موقتی و دائم، به وسیله‌ای برای تحریک مصنوعی نیاز خواهد داشت. استفاده نکردن از این وسیله در چنین مواردی موجب بروز فیبریلاسیون‌ها و بلوک‌های شدیدی می‌شود که نتیجه آنها ایست کامل قلبی خواهد بود. در مواردی نیز استفاده بموقع نکردن از این وسیله در مراحل اولیه بروز این اریتمی‌ها، به مرور به ضعیف‌تر شدن عضلات میوکارد می‌انجامد و صدمات بیشتری را برای بیمار خواهد داشت.

ضربان‌ساز قلب می‌تواند آهنگ ضربان قلب را تشخیص دهد و براساس برنامه‌ریزی پزشک معالج در زمان لازم، با فرستادن موج الکتریکی به قلب، آهنگ طبیعی آن را حفظ کند. بیشتر ضربان‌سازها می‌توانند فعالیت بیمار مانند بالا رفتن از پله یا ورزش کردن را تشخیص و ضربان قلب را براساس میزان فعالیت، تند یا کند کند.

پس از این که ضربان‌ساز در بدن بیمار قرار داده شد، پزشک می‌تواند در صورت نیاز، با استفاده از پروگرامر یا برنامه‌دهنده آن را از خارج از بدن تنظیم کند. پروگرامر یک کامپیوتر ویژه است که فرامین لازم را از روی پوست به ضربان‌ساز منتقل می‌کند. پروگرامر همچنین می‌تواند اطلاعات موجود در ضربان‌ساز درباره قلب بیمار را در اختیار پزشک قرار دهد.از آنجا که در کشور ما سالانه بیش از 2000 مورد انواع ضربان‌ساز در بدن بیماران دچار نارسایی‌های قلبی، سکته قلبی و دیگر مشکلات فیزیولوژیکی و عضلانی قلب قرار می‌گیرد در نتیجه توانایی طراحی وساخت این ابزار حیاتی دستاوردی بزرگ در عرصه پزشکی محسوب می‌شود.

بهاره صفوی