زمانی برای ظهور ایران

طرح صادرات گاز ایران به اروپا را باید یکی از مناقشه انگیزترین طرح‌های اقتصادی کشورمان در طول چند سال اخیر دانست. این طرح موافقان و مخالفان فراوانی را در این مدت برانگیخته است. مخالفان این طرح، اغلب هرگونه صادرات گاز طبیعی را مضر به حال کشور می‌دانند. به عقیده اینان، با توجه به نیاز روزافزون کشورمان و رشد بالای 11 درصدی سالانه تقاضای این حامل انرژی در کشور و نیز ضرورت تزریق مقادیر بسیار زیاد گاز به میادین نفتی کشور به منظور بهره‌برداری صیانتی از این میادین، صادرات گاز طبیعی محلی از اعراب پیدا نمی‌کند و به تبع آن صادرات گاز به اروپا نیز باید از برنامه‌ریزی‌ها خارج شود.

اما کشوری که صاحب دومین ذخایر گاز طبیعی دنیاست، نباید از بازارهای جهانی گاز دور باشد و از قافله رقابت در این عرصه جا بماند. هم اکنون کشورهایی همچون الجزایر، اندونزی و لیبی با ذخایری بسیار کمتر از ایران در حال تسلط یافتن بر بازارهای جهانی گاز طبیعی وLNG  هستند و هرگونه تاخیر در این خصوص فرصتی را برای جبران به جای نخواهد گذاشت. بعلاوه بیش از نیمی ‌از ذخایر گاز طبیعی کشورمان در میادین مشترک قرار داشته و شرکای ایران در این میادین بسرعت در حال بهره‌برداری از این ذخایر هستند. نمونه عینی این واقعیت را می‌توان در میدان گازی پارس جنوبی که در محدوده آبی میان ایران و قطر قرار گرفته مشاهده کرد. بیش از نیمی ‌از ذخایر گاز ایران در این میدان قرار گرفته که بزرگترین مخزن گازی مستقل جهان است. این در حالی است که قطری‌ها 8 سال پیش از ما بهره‌برداری از این میدان را آغاز کردند و طرح‌های توسعه‌ای آنها در این میدان با شتاب بیشتری نسبت به گذشته در حال اجراست. لذا ایران هم هیچ راهی ندارد جز این‌که بسرعت به بهره‌برداری از سهم خود در این میدان اقدام کند و در این میان، طبیعی است که بخشی از این حجم عظیم گاز استحصال شده  در صورت تحقق طرح‌های توسعه‌ای  می‌تواند به کشورهای هدف صادر شود. پس تردیدی نیست که نفس صادرات گاز غیرضروری و مضر به حال کشور نیست شاید نگاهی به آینده وضعیت گاز در اروپا و پیش‌بینی مصرف این حامل اساسی انرژی در قاره سبز ضرورت توجه بیشتر به بازار اروپا را به عنوان بازاری بالقوه برای صادرات گاز ایران نمایان‌تر کند.

پیش‌بینی مصرف گاز در اروپا

بر اساس پیش‌بینی کمیته انرژی و حمل و نقل کمیسیون اروپایی افزایش تقاضای سوخت‌های فسیلی و کاهش تولید داخلی انرژی موجب رشد قابل توجه وابستگی وارداتی اروپای بزرگ به انرژی وارداتی از 1/47 درصد در سال 2000 به 5/67 درصد در سال 2030 خواهد شد. در سال 2030 بیش از 88 درصد تقاضای اولیه برای نفت به وسیله واردات تامین خواهد شد حال آ‌ن‌که در سال 2000 این رقم 5/76 درصد بود. در بخش گاز طبیعی وابستگی وارداتی روند مشهودتری به خود می‌گیرد. وابستگی اروپای بزرگ  به گاز طبیعی وارداتی با یک جهش تند و تیز از 5/49 درصد در سال 2000 به 4/81 درصد در سال 2030 می‌رسد. وابستگی وارداتی به سوخت‌های جامد نیز از 30 درصد در سال 2000 به 7/65 درصد در سال 2030 خواهد رسید. همان‌گونه که این آمار نشان می‌دهد، وابستگی شدید وارداتی به انرژی، نگرانی‌های جدی را درباره امنیت عرضه در بلندمدت آن در اروپا به وجود آورده است. بویژه درخصوص گاز طبیعی که قرار است حجم عظیمی از واردات آن از طریق چند عرضه کننده محدود صورت بگیرد و نیازمند احداث زیر ساخت انتقال طولانی و رقابت با دیگر مصرف‌کنندگان بزرگ گاز طبیعی در دنیاست.

جایگاه ایران در تامین گاز اروپا از نگاه سازمان‌های بین‌المللی

گزارش اتحادیه اروپایی: کمیته انرژی اتحادیه اروپایی ایران را یکی از عرضه‌کنندگان بالقوه گاز طبیعی به اروپا به شمار آورده است. در گزارش اخیر این کمیته آمده است: «رشد قابل توجه تقاضای گاز در اروپا، توجه اتحادیه اروپایی به عرضه‌کنندگان جدید را اجتناب‌ناپذیر می‌کند.»

پیش‌بینی‌هایی که در این گزارش برای احداث مسیر‌های خط لوله از ایران به اتحادیه اروپایی صورت گرفته، نشان‌دهنده برنامه‌ریزی‌هایی است که اروپایی‌ها برای واردات گاز از ایران انجام داده‌اند. براساس این گزارش، گرچه ایران در حال حاضر هیچ طرح عملیاتی و هیچ قرارداد قطعی برای صادرات گاز به اروپا ندارد، می‌تواند با احداث یک خط لوله بزرگ که از چند کشور عبور می‌کند، گاز طبیعی خود را به اروپا برساند. مسیر‌های پیشنهادی این کمیته برای انتقال گاز ایران به اروپا عبارتند از: احداث یک ترمینال LNG  با ظرفیت 25 میلیارد متر مکعب در سال و انتقال گاز طبیعی به کشور‌های اروپایی.  مسیر دیگر انتقال گاز به ترکیه و سپس یونان، دریای آدریاتیک و ایتالیا یا ترکیه، بلغارستان، رومانی، مجارستان و اتریش است. یک راه‌حل ترکیبی هم انتقال گاز ایران به بندر مدیترانه‌ای ترکیه و تبدیل به LNG ، سپس به بازار‌های اروپایی است.

اداره اطلاعات انرژی آمریکا: اداره  اطلاعات انرژی آمریکا یکی از نهاد‌های بین‌المللی است که هر ساله آمار تولید، مصرف و تجارت انواع انرژی را در سراسر جهان منتشر می‌کند و چشم انداز آینده وضعیت انرژی را مورد بررسی قرار می‌دهد. این اداره در گزارش خود از چشم انداز جهانی انرژی تا سال 2025 ایران را یکی از  صادرکنندگان بالقوه گاز طبیعی به اروپا بر می‌شمارد. بر اساس این گزارش، تکمیل خط لوله گاز ایران به ترکیه نخستین گام ایران برای صادرات گاز طبیعی به اروپا به شمار می‌رود. ایران با در اختیار داشتن حجم عظیم ذخایر زیرزمینی خود می‌تواند در آینده یکی از صادرکنندگان مهم گاز طبیعی به اروپا باشد. این گزارش می‌افزاید: گزینه دیگر ایران برای ورود به بازار گاز اروپا احداث یک خط لوله به ارمنستان، گرجستان و اکراین و سپس به اروپای غربی است. ایران همچنین می‌تواند ازLNG  هم برای صادرات گاز خود به اروپا استفاده کند؛ اما به نظر می‌رسد بهترین گزینه، تکمیل و توسعه طرح خط لوله‌ای است که در حال حاضر گاز ایران را به ترکیه می‌رساند.

انستیتو اقتصاد انرژی 

انستیتو اقتصاد انرژی وابسته به اتحادیه اروپایی یکی دیگر از موسساتی است که مطالعات گسترده‌ای را در خصوص آینده وضعیت گاز در اروپا به انجام رسانیده است. این موسسه با طراحی یک مدل عرضه گاز برای اروپا سعی در تحلیل جانب عرضه بازار گاز طبیعی دارد. در این مدل نام ایران در کنار کشور‌های روسیه، الجزایر، لیبی، هلند، مصر، نیجریه و ترکمنستان به عنوان مهم‌ترین منابع تامین تقاضای گاز اروپا ذکر شده است. بر اساس این مدل خالص صادرات گاز طبیعی ایران در سال 2020 به 58‌‌‌میلیارد متر مکعب و در سال 2025 به 85 میلیارد مترمکعب بالغ خواهد شد و پس از کشورهای روسیه، الجزایر و نروژ ، چهارمین صادر کننده گاز طبیعی به اروپا خواهد بود.

بر اساس نتایج این مدل اگر چه ایران در حال حاضرحضور چندانی در بازار‌های جهانی گاز ندارد، ولی تا سال 2025 به یکی از بزرگترین صادرکنندگان گاز به اروپا تبدیل خواهد شد. این گزارش تصریح می‌کند از آنجا که تولید الجزایر و نروژ در بلندمدت به دلیل کاهش ذخایرشان روندی نزولی خواهد گرفت، ایران می‌تواند جایگاه دومین صادرکننده گاز طبیعی به اروپا را از آن خود کند. همچنین به دلیل حجم عظیم ذخایر ایران و نیز امکان استفاده از خطوط لوله فعلی هزینه عرضه گاز ایران ارزان‌تر از هزینه انتقال گاز روسیه و نروژ به اروپای غربی تمام می‌شود.

راهبرد ایران در بخش صادرات گاز

کشور ایران به لحاظ جغرافیایی در موقعیت بسیار حساسی قرار دارد همسایگی با کشورهای آسیای میانه و ایستادن در مرزهای شرقی اروپا موجب شده است کشورمان توانایی صادرات حجم عظیمی از گاز به کشور‌های اروپایی و آسیایی داشته باشد. در واقع ایران با داشتن موقعیتی استراتژیک و ذخایر بسیار بالای گاز طبیعی تا کنون باید به یکی از مهم‌ترین و کلیدی‌ترین صادرکنندگان گاز به بازارهای جهانی تبدیل شده بود.

تحقق نیافتن این امر دلایل متعددی می‌تواند داشته باشد که از جمله آنها می‌توان به کمبود سرمایه‌گذاری، تقاضای بسیار بالای بازار داخلی، لزوم افزایش سطح برداشت از میادین نفتی کشور با استفاده از عملیات تزریق گاز، سیاست‌های زیست‌محیطی کشور مبنی بر جایگزینی سوخت نفت با گاز طبیعی و ناتوانی برخی خریداران در تلفیق مسائل سیاسی و اقتصادی و تبدیل گاز طبیعی به محصولات پتروشیمی و ... اشاره کرد. با این حال تردیدی نیست که موقعیت منحصر به فرد منطقه‌ای  اقتصادی ایران،  آن را از دیگر کشور‌های دارنده گاز طبیعی در منطقه متمایز می‌کند. ایران دقیقاً در وسط بزرگترین مصرف‌کنندگان نفت و گاز جهان قرار گرفته است و با 15 کشور جهان مرزهای خشکی و دریایی دارد. جمعیت 70 میلیونی ایران آن را به پر جمعیت‌ترین کشور منطقه تبدیل کرده است. لذا با در نظر گرفتن نیروی انسانی آماده، ثروت طبیعی و خدادادی و موقعیت جغرافیایی، ایران می‌تواند بسرعت به یکی از صادرکننده‌های بزرگ گاز در بازارهای بین‌المللی تبدیل شود. ایران همچنین با در اختیار داشتن بیش از 28  تریلیون مترمکعب گاز طبیعی در نظر دارد در دهه‌های آینده به یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان گاز طبیعی تبدیل شود. علاوه بر این طبق محتوای اسناد میان‌مدت و بلندمدت توسعه کشور بویژه چشم‌انداز 20 ساله صادرات گاز مورد تایید قرار می‌گیرد و تک تک قرارداد‌های منعقده در این بخش به تایید ریاست جمهوری می‌رسد.

طبق برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته از سوی منابع داخلی و خارجی در صورت انجام سرمایه‌گذاری‌های لازم، در سال‌های آینده ظرفیت تولید گاز طبیعی در ایران از تقاضا پیشی گرفته و امکان صادرات گاز در ابعاد وسیع را فراهم می‌کند.

طرح صادرات گاز به اروپا شاید تا یکی دو سال اخیر هم چندان تمایل سرمایه‌گذاران را به خود جلب نمی‌کرد؛ اما مناقشات روزافزون  روسیه (بزرگ‌ترین تامین کننده گاز اروپا) و مصرف‌کنندگان گاز در این قاره  توجه بیش از پیش به ایران (دومین دارنده ذخیر گازی جهان) را ضروری کرده است. صرف‌نظر از ضرورت متنوع سازی منابع گازی اروپا خط لوله صادرات گاز ایران به اروپا از زوایای دیگری نیز می‌تواند حائز اهمیت باشد. به عنوان مثال، احداث یک چنین خط لوله‌ای می‌تواند منافع ایران و کشورهای دریافت‌کننده گاز این خط لوله را در یک طرح عظیم به یکدیگر گره بزند. این مساله موجب خواهد شد برخی از مواضع سیاسی این کشورها نسبت به ایران تعدیل شود.

در عین حال، علاوه بر توجیه‌پذیری اقتصادی، احداث خط لوله صادرات گاز ایران به اروپا، مزایای دیگری نیز برای دوطرف خواهد داشت که این مزایا برای ایران عبارتند از:

افزایش سطح اشتغال ناشی از توسعه منابع گازی کشور / جذب سرمایه گذاری خارجی در طرح‌های انرژی کشور /امکان انتقال آخرین پیشرفت‌های حاصل شده در فناوری‌های نفتی بویژه در زمینه اکتشاف، استخراج و انتقال نفت و گاز به داخل کشور با استفاده از همکاری‌های مشترک با شرکت‌های بزرگ نفتی /ایجاد یک منبع درآمدی غیرنفتی/ حضور پررنگ‌تر در بازارهای جهانی گاز طبیعی و تسلط بیشتر بر شیوه‌های بازاریابی.

اما مزایای این طرح را برای کشورهای اروپایی نیز به شرح زیر می‌توان برشمرد:  متنوع کردن هر چه بیشتر منابع عرضه گاز طبیعی و کاهش ضریب اخلال در امنیت عرضه/ دسترسی به دومین منبع گاز طبیعی جهان و امکان عقد قراردادهای جدید در این خصوص/ کمک به رشد اقتصادی این کشورها با استفاده از یک منبع ارزان قیمت انرژی /جبران بخشی از هزینه واردات با استفاده از دریافت هزینه ترانزیت

حمید اسدی