کودک و تجربه تنهایی درخانه

در کنار فواید احتمالی تجربه تنهایی از سوی کودک باید یادآور شد که این تجربه می‌تواند همراه با مخاطرات فراوان جسمی و روانی باشد.

وقتی کودک هم‌صحبتی پیدا نمی‌کند

دکتر سیدبابک سعیدی، روان‌شناس معتقد است: بعضی وقت‌ها والدین بر اساس موقعیت تصمیم می‌گیرند به صورت کنترل شده کودک را در خانه تنها بگذارند آنها صلاح نمی‌دانند کودکشان در یک میهمانی یا محفل خاصی حضور داشته باشد، اینجا در واقع تنهایی کودک هدف والدین نیست بلکه عارضه‌ای است که براساس یک موقعیت شکل می‌گیرد. آنها البته نیم‌نگاهی نیز به استقلال و مدیریت درونی فرزندشان در ساعاتی که در خانه حضور ندارند، دارند.

اگر این شکل از تنهایی با برنامه‌ریزی، هدفمند و ارائه آموزش‌ها باشد قطعا می‌تواند تجربه مفیدی برای کودک و در جهت رشد شاخص‌های شخصیتی او باشد اما متاسفانه گاهی والدین کودک خود را به صورت رهاشده در خانه تنها می‌گذارند، این شکل از تنهایی می‌تواند آسیب‌های روانی سنگینی به فرزند آنها تحمیل کند.

این روان‌شناس می‌افزاید: برای ساعات طولانی به هیچ عنوان توصیه نمی‌شود کودکان را در خانه تنها بگذاریم، طبیعی است کودک ما هنوز به آن پایه از رشد ذهنی و روانی نرسیده که بتواند از خود محافظت کند، او با آزمون و خطا جلو خواهد رفت و ممکن است در این پروسه خطرات و آسیب‌های زیادی را متوجه خود کند.

از سویی باید توجه کرد که معمولا کودکان تنها در خانه به بازی‌های تک‌نفره روی می‌آورند و سعی می‌کنند با تماشای تلویزیون و رایانه اوقات تنهایی‌شان را پر کنند. جذابیت برنامه‌های تلویزیونی و بازی‌های رایانه‌ای در کنار نبود نظارت والدین می‌تواند به کم‌تحرکی کودکان و آسیب‌های جسمی ناشی از آن منجر شود.

وی درباره پیامدهای روانی تنهایی کودکان در خانه می‌گوید: وقتی شما کودکتان را برای ساعاتی در خانه تنها می‌گذارید عملا او را به یک فضای یک‌طرفه وارد می‌کنید؛ فضایی که کودک نه می‌تواند با کسی صحبت کند، نه می‌تواند از علایق، خواسته‌ها و کنجکاوی‌‌هایش بگوید و نه از کسی بخواهد به درد‌دل‌های او گوش دهد. کودکان بسیار دوست دارند یافته‌ها، کشف‌ها و نتیجه‌گیری‌هایشان را با والدینشان مطرح کنند، بنابراین پدر و مادری که مجبور شده است کودک خود را برای ساعاتی در خانه تنها بگذارد حداقل بعد از حضور در خانه دقایق و ساعاتی را برای شنیدن حرف‌های کودکشان اختصاص ‌دهد، اگر به فرض پدر کودک برای چند روز به ماموریت رفته و نمی‌تواند در خانه حضور داشته باشد، دقایقی را با استفاده از تلفن به حرف‌های کودکش گوش دهد و با او صحبت کند. واقعا هیچ چیز مهم‌تر از آن نیست که ما به احساسات، فهم و عواطف کودکمان نه به شکل تصنعی و گفتاری بلکه به صورت تجلی در رفتار‌مان اهمیت قائل باشیم.

لزوم ارائه آموزش پیش از تنها گذاشتن کودک

دکتر سیدبابک سعیدی تنها ماندن کودک یا نوجوان در ساعات شب را به هیچ وجه توصیه نمی‌کند و معتقد است: ساعات شب و سکوت حاکم بر آن زمانی است که کودکان یا نوجوانان وارد دنیای خیالی خود می‌شوند و به شکل ناخودآگاه ممکن است دچار ترس شوند. علاوه بر این کودک یا نوجوان در دوران امتحانات و بیماری نیاز به حمایت و محبت بیشتری از والدین خود دارد و در این هنگام نباید بدون پشتیبانی رها شود.

اما اگر ناگزیرید در زمان‌های دیگر برای ساعاتی محدود کودک را در خانه تنها بگذارید حتما باید از پیش با ارتباط کلامی آموزش‌های لازم را به او بدهید. این آموزش‌ها بویژه درباره وسایل و ابزاری که ممکن است در اثر کنجکاوی کودک به کار گرفته و منجر به آسیب او شود، بسیار حیاتی است.

نکته کلیدی دیگر این که والدین باید بدانند کودک در یک زمان محدود نمی‌تواند تمام خواسته‌ها و نگرانی‌هایش را پاسخ بدهد، بنابراین اگر والدین به هر دلیل تشخیص می‌دهند که مجبورند در ساعت‌هایی از روز فرزندشان را در خانه تنها بگذارند به صورت مستمر آموزش‌های لازم را به او بدهند، به او در انجام این آموزش‌ها کمک کنند، نقاط ضعف او را شناسایی و در جهت برطرف کردن آن نقاط برآیند.

کودکی که می‌‌ترسد نباید تنها بماند

در ذهنتان تصور کنید که والدین به خاطر حضور در یک میهمانی، جلسه یا به خاطر شرایط کاری‌شان مجبورند کودک خود را برای ساعاتی در خانه تنها بگذارند. آنها زمانی که این خواسته‌شان را با کودک در میان می‌گذارند متوجه می‌شوند کودکشان از تنها ماندن در خانه دچار ترس می‌شود.

دکتر سعیدی درباره رفتار والدین در قبال کودکانی که از تنها ماندن در خانه دچار ترس می‌شوند، تاکید می‌کند: وقتی کودکی از تنهایی در خانه دچار هراس می‌شود به هیچ عنوان نباید او را مجبور به تنها ماندن در خانه کرد. هر گونه اجباری در این زمینه نه تنها به بهبود ترس کودک منجر نخواهد شد بلکه این‌ واهمه را تشدید خواهد کرد. راه‌حل منطقی و عاقلانه این است که والدین درباره چرایی این ترس از کودک سوال کنند چرا او از تنهایی در خانه می‌ترسد؟ این پرسش‌‌ نه برای تحقیر و سرزنش کودک بلکه همدلانه و برای یافتن علت ترس او باید باشد. بهتر است در چنین مواقعی والدین کودک او را نزد یک روان‌شناس ببرند. معمولا کودکانی که از تنهایی دچار ترس می‌شوند اعتماد به نفس پایینی دارند. ما می‌توانیم با اتخاذ روش‌هایی اعتماد به نفس آنها را بالا ببریم و از میزان استرس و اضطراب آنها بکاهیم. ورزش و حرکات بدنی نقش بسیار مهمی در ارتقای سلامت روانی از جمله اعتماد به نفس کودکان دارد. تشویق و تایید والدین نیز اهمیت کلیدی دارد و می‌تواند به کودک در رسیدن به بلوغ شخصیتی و کاستن از ترس او کمک کند.

وقتی تنهایی، ‌مسوولیت‌آفرین است

هرازگاهی دوروبرمان به والدین و استدلال مشابه آنها مبنی بر رابطه مستقیم میان «مسوولیت‌پذیری» و «تنهایی کودک در خانه» بر می‌خوریم. برخی از والدین گمان می‌کنند با تنها ماندن کودک در خانه او به‌تدریج مسوولیت‌پذیر خواهد شد، اما این استدلال چقدر درست است؟ روان‌شناسان معتقدند بسنده کردن صرف به تنهایی کودک در خانه و گره‌زدن مستقیم آن به مسوولیت‌پذیری او، چندان نمی‌تواند درست باشد، مگر این‌که پدر و مادر پیش از ترک خانه مسوولیت مشخصی را از کودک خواسته و بعد از مراجعت برآورد کرده باشند که آیا کودک از عهده انجام مسوولیت برآمده است یا نه. باید دقت شود که واگذاری مسوولیت به کودک علاوه بر آن که باید متناسب با ظرفیت‌های ذهنی و جسمی او باشد، فاقد آثار سوء جسمی و روانی برای او باشد. اگر این شرط‌ها رعایت شود نه تنها می‌تواند به ارتقای سلامت ذهنی و روانی کودک کمک کند بلکه تمرین خوبی از مسوولیت‌پذیری و استقلال برای سال‌های بعد (تحصیل در دانشگاه،‌دوران سربازی و...) باشد.

صدمه‌های جسمی و روانی در کمین کودک تنها

دکتر الهام شیرازی، مولف «تنها در خانه» درباره تنها گذاشتن کودکان در خانه معتقد است: مطابق با تحقیقات، تنها گذاشتن کودکان در خانه امری نیست که بشود آن را به والدین توصیه کرد.

در واقع این آخرین راه‌حلی است که والدین مجبور می‌شوند، برای حل مشکلشان از آن استفاده کنند.

اما اگر والدین هیچ فرد مناسبی برای نگهداری از کودکشان پیدا نکنند و این امکان نیز برایشان وجود نداشته باشد که او را به مهد کودک بفرستند و مجبور شوند به عنوان آخرین راه فرزندشان را در خانه تنها بگذارند آن هم فقط برای چند ساعت، باید به دو موضوع مهم ایمنی جسمی و روانی فرزندشان دقت کنند.

این فوق تخصص روانپزشک کودک و نوجوان با بیان این که وقتی قصد دارید کودکی را در خانه تنها بگذارید حتما باید به این نکته توجه کنید که او توانایی مراقبت از سلامت جسمی خود را داشته باشد، تصریح می‌کند: کودکانی که در خانه تنها می‌مانند بیش از هر خطر دیگری در معرض صدمه‌های جسمی اتفاقی و غیرعمدی هستند، حتی در کشورهای پیشرفته نیز این‌گونه صدمه‌ها به تنهایی و بیش از مجموع تمام عوامل دیگر باعث آسیب‌دیدگی یا حتی مرگ کودکان می‌شود.

توانایی کودکان در اجتناب کردن از خطرها کمتر از بزرگسالان است. برای مثال مهارت آنها برای فرار از آتش کمتر است یا خطرناک بودن سیم برق بدون پوشش را نمی‌فهمند. اطلاعات و مهارت کودکان در مورد این که اگر دچار خطر شدند چگونه از آسیب‌های آن بکاهند، کافی نیست.

این در حالی است که خیلی از والدین فکر می‌کنند با قفل کردن در خانه و مانع شدن از خروج کودکان می‌توانند ایمنی آنها را تامین کنند. متاسفانه این رفتارها با جلوگیری از ورزش و شرکت کودک در بازی‌های پرتحرک و دیگر فعالیت‌های اجتماعی به کاهش اعتماد به نفس، افت کیفیت‌های جسمی و کاهش مهارت‌های اجتماعی او منجر می‌شود، از طرف دیگر قفل کردن در خانه روی کودکان ممکن است خطراتی برای آنها ایجاد کند. به عنوان مثال اگر خانه آتش بگیرد کودک هیچ راه فراری ندارد یا اگر کودک آسیبی ببیند امکان دارد نتواند از کسی کمک بگیرد.از باورهای شایع و اشتباه خانواده‌ها این است که تصور می‌کنند یک آموزش کوتاه توسط والدین بعلاوه آموزش سالانه پلیس و آتش‌نشانی در مدرسه، کودکان را به حد کفایت برای مراقبت از خود آماده می‌کند، در حالی که این آموزش‌ها کافی نیست. برخلاف باور عموم مردم، اغلب کودکان آمادگی کافی برای مراقبت از خود ندارند. از طرف دیگر والدین به اشتباه توانمندی کودکشان را برای مدیریت مسائل روزمره بیش از آنچه که هست، تخمین می‌زنند. آنها مهارت‌های عملی کودک را مستقیما ارزیابی نمی‌کنند. مثلا به کودک نمی‌گویند: به من نشان بده چه کار می‌کنی اگر پرده خانه آتش گرفت؟ اگر دست برادر کوچکترت برید؟ اگر غریبه‌ای در زد و خواست وارد خانه شود؟ و...

اما تهدید دیگری که دکتر الهام شیرازی روی آن انگشت می‌گذارد، مشکلات فکری و عاطفی کودکان است. این روانپزشک با بیان این که کودک باید این امکان را داشته باشد که از والدینش راهنمایی بگیرد و احساسات خود را بیان کند و در صورتی که اگر در منزل تنها باشد و کسی نباشد که با او صحبت کند، ممکن است روند رشد فکری و عاطفی‌اش دچار مشکل شود، تصریح می‌کند: بهتر است والدین امکانی را فراهم کنند که فرزندشان بتواند با والدینش تماس بگیرد، با آنها صحبت کند، اتفاقات مدرسه را برایشان تعریف کند و مشکلاتش را با آنها در میان بگذارد و راهنمایی بگیرد. اگر این امکان برای والدین وجود ندارد، سعی کنند فرد دیگری را پیدا کنند که هم کودک به او احساس نزدیکی و صمیمیت کند، هم او توانایی و امکان این را داشته باشد که روزی چند دقیقه با فرزندشان صحبت کند و در صورت لزوم در حل مشکلات فرزندشان او را راهنمایی کند، اما اگر هیچ کدام از این راه‌حل‌ها امکان‌پذیر نبود، حتما والدین وقتی به خانه برگشتند، زمانی را برای شنیدن حرف‌ها و احساسات کودک اختصاص بدهند.

شکوفه شیبانی