اعتقادات مذهبی جرایم را کاهش می‌دهد

جرایم در ایام مذهبی و ماه‌های رمضان و محرم، به‌طور محسوس کاهش می‌یابد. این را محمود سالارکیا، معاون دادستان تهران، می‌گوید و گفته‌اش را با اشاره به آمار مستند می‌کند، آماری که نشان می‌دهد، جرایم در رمضان امسال 15 تا 25 درصد کاهش یافته بود. همین اتفاق و سیر نزولی جرایم و آسیب‌ها هر ساله در ماه محرم نیز تکرار می‌شود و نقش و تاثیر بزرگ مذهب در روابط اجتماعی و دوری از نابهنجاری و بزهکاری را ثابت می‌کند. محرم امسال نیز همانند سایر ایام مذهبی با کاهش محسوس جرایم مواجه بودیم که البته هنوز آمار دقیق آن استخراج نشده، اما آن طور که سردار اسکندر مومنی، معاون سابق عملیات ناجا پیش از این خبر داده بود فضای معنوی جامعه و طرح‌های پیشگیرانه ناجا از وقوع جرایم بویژه جرم‌های خشن در 10 روز اول محرم سال گذشته تا حد زیادی جلوگیری کرده بود. این آمار نشان می‌دهد محرم سال گذشته سرقت منزل 37 درصد، سرقت موتورسیکلت 63 درصد، کیف‌قاپی 56 درصد، سرقت خودرو 21 درصد، قتل 43 درصد، شرارت 51 درصد، نزاع و درگیری 32 درصد، سرقت مسلحانه 44 درصد و سرقت به عنف 51 درصد کاهش داشت، اما این اتفاق چرا هر ساله تکرار می‌شود و ریشه این پدیده مثبت در کجاست؟

سالارکیا معتقد است کاهش آمار وقوع بزه‌های اجتماعی در ماه مبارک رمضان و محرم از اعتقادات مذهبی و دینی مردم نشات می‌گیرد. او می‌گوید: «کاهش جرایم در این ایام مشمول نوجوانان نیز می‌شود و آنهایی که والدین‌شان از اعتقادات مذهبی محکم‌تری برخوردار هستند در روزهای مذهبی کمتر مرتکب خلاف می‌شوند.»

آسیب‌شناسان اجتماعی و جامعه‌شناسان هرگاه بحث از جرم و بزه به میان می‌آید راه‌های پیشگیری از آن را در چند عامل کلیدی خلاصه می‌کنند، خود کنترلی، نظارت خانواده، همبستگی اجتماعی و برخوردهای ‌پلیسی قضایی آن نکاتی است که کارشناسان به نقش آن تاکید دارند و بر این عقیده هستند که خود کنترلی بیش از هر عامل دیگری در جلوگیری از ورود ضرر به حوزه آسیب‌های اجتماعی نقش دارد.

مهرداد شرفی، جامعه‌شناس توضیح می‌دهد: «هر جرمی علاوه بر عنصر مادی که همان چگونگی و نحوه وقوع آن است، دارای عنصر معنوی است که توجه به آن بسیار حائز اهمیت است. عنصر معنوی جرم که می‌توان آن را به انگیزه و نیت مجرمانه تعبیر کرد در ذهن فرد بزهکار شکل می‌گیرد و در 3 عامل ریشه دارد. مشکلاتی که فرد به دلایل مختلف در زندگی خود با آن مواجه می‌شود یکی از دلایلی است که باعث می‌شود شخص به فکر حل گرفتاری به شیوه‌ای غیرمعمول برآید و به عنوان مثال دست به سرقت و جنایت بزند. زیاده‌خواهی دومین عاملی است که سبب شکل‌گیری افکار مجرمانه می‌شود و پس از آن اختلافات شخصی گاه وقوع جرم را در پی دارد. با بررسی این سه عامل نقش کلیدی باورهای مذهبی روشن می‌شود چرا که انسان مومن و معتقد باور دارد مشکلات زندگی موقتی و آزمونی الهی است، قناعت‌ را پیشه کرده و از زیاده‌خواهی دوری می‌کند و عفو و بخشش چنان در روحیه او نفوذ می‌کند که می‌تواند اختلافات را کنار بگذارد یا لااقل آنها را در صورت لزوم از طریق منطقی حل کند. چنین انسانی هرگز برای رسیدن به سودی ظاهری و دنیوی، آخرت خود را خراب نمی‌کند و با تکیه بر اصل توکل می‌کوشد از طریق تلاش و کوشش خودش بر مشکلات فائق آید.»

وی ادامه می‌دهد: «در واقع مذهب مهم‌ترین نقش را در خود کنترلی دارد و همگان به این باور رسیده‌اند، اما این که چطور این باور در شخص نهادینه می‌شود موضوعی مفصل است و برای رسیدن به این هدف باید کارهای فرهنگی زیادی انجام داد.»

نگاهی به پرونده‌های قضایی و آمارها نشان می‌دهد در روزهای مذهبی بویژه دهه اول محرم تعداد مجرمان اتفاقی که از سر خشم افسارگسیخته یا استیصال دست به ارتکاب جرم و جنایت می‌زنند کاهش می‌یابد و بسیاری از تبهکاران حرفه‌ای نیز سعی می‌کنند در این روزها رفتار خود را اصلاح کنند. محسن ج که اتهام فروش مشروبات الکلی را در پرونده‌اش دارد، بر این موضوع اصرار می‌کند که در ماه‌های رمضان و محرم کارهای همیشگی‌اش را تعطیل می‌‌کرد. او می‌گوید: «در این مدت سراغ خرید و فروش مشروب نمی‌رفتم. درست است خلاف کرده‌ام ولی چیزهایی هم هست که ته قلبم به آن اعتقاد دارم.»

اهمیت مذهب در سالم‌سازی روابط اجتماعی و زندگی فردی به حدی است که حتی نمی‌توان آن را همسنگ با دیگر عناصر دانست. «طیبه مینویی» روان‌شناس می‌گوید: «انسان تحت تاثیر دو عامل از خودش رفتارهای غیرمعمول بروز می‌دهد. عامل اول مسائل فیزیولوژیکی و بیماری‌های جسمی است و عامل دوم که به آن عامل داخلی اطلاق می‌شود مسائل ژنتیکی و وراثتی و خصوصیات خلقی را در بر می‌گیرد. در حوزه جرایم و کجروی‌ها خصوصیات خلقی بیش از عوامل دیگر مدنظر است و پاسخ این که چرا یک فرد به انسانی پرخاشگر، قانون‌شکن و مجرم تبدیل می‌شود را در این عامل باید جستجو کرد. خصوصیات خلقی افراد طی دوران رشد شکل می‌گیرد و عناصر مختلفی بویژه خانواده در‌آن نقش دارد. چنانچه فرد در خانواده‌ای مذهبی زندگی و با الگوهای دینی رشد کند، گرایش بیشتری به باورهای معنوی خواهد داشت و خصوصیات اخلاقی‌اش هم تحت‌تاثیر همین موضوع شکل می‌گیرد.»

این روان‌شناس آرامش، اعتماد به نفس و عزت نفس را از تاثیرات خلقی مذهب در افراد می‌داند و ادامه می‌دهد: «انسان مذهبی فشارهای روانی کمتری را تحمل می‌کند، در برابر ناملایمات مقاوم‌تر است، دیرتر تحریک می‌شود و آستانه تحملش بالاتر است. حال چنین فردی دچار خشم آنی نمی‌شود و طبیعتا قتل‌های خیابانی در مورد او به وقوع نمی‌پیوندد. از طرفی برای انجام جرم برنامه‌ریزی قبلی هم نمی‌کند چون پرهیز از گناه برای وی به یک باور تبدیل شده است.»

یکی از دلایل مهمی که جرم و جنایت در میان افراد مذهبی کمتر دیده می‌شود، منطقی‌‌تر بودن این اشخاص و استوار کردن پایه‌های زندگی‌شان براساس تعقل است. «شرفی» می‌گوید: «رفتار آدم‌ها در برابر جامعه،‌ خانواده و خودشان بر پایه قضاوتی است که دارند. در واقع درک انسان از محیط پیرامون، دیگران و شخصیت خودش عملکرد او را رقم می‌زند. در بسیاری از جرایم بویژه قتل‌ها شاهد هستیم بزهکار بر پایه توهم و خیال مرتکب جرم می‌شود. رویای پولدار شدن، تصور این که با چنین کاری قدرتش را ثابت می‌کند و... ازجمله این خیال‌های باطل است حال آن که انسان مذهبی یاد گرفته است صرفا بر پایه شنیده‌ها و احساساتش فضاوت نکند، نسبت به دیگران بدگمان نباشد و از منطق پیروی کند.»

علاوه بر افرادی که در تمام دوران زندگی خود اصول مذهبی را سرلوحه اعمالشان قرار می‌دهند برخی اشخاص نیز در روزها و ماه‌های خاصی همچون محرم سعی می‌کنند بیشتر در مورد رفتار و عقایدشان فکر کنند و در همین ایام سراغ کارهای خلاف نروند. شرفی توضیح می‌دهد: «در دهه اول محرم، تکایا، مساجد و دسته‌های عزاداری بسیار فعال هستند. مردم در این اماکن حضور دارند و همبستگی‌شان بیشتر می‌شود و طبیعتا هر چه همبستگی بیشتر شود ناهنجاری کاهش می‌یابد. از طرفی عده‌ای دیگر هرچند باوری به این اعتقادات ندارند، به خاطر شرایط جامعه مجبور هستند سکوت کنند و در واقع فرصت جولان دادن از آنان گرفته می‌شود.»

هرچند آمار جرایم در این ایام کاهش می‌یابد، باز هم خلافکارانی هستند که دست از جرم نمی‌کشند و به همین دلیل مردم نباید هرگز احتیاط و هوشیاری را فراموش کنند. پلیس در این باره هشدار می‌دهد شهروندان در اماکن مذهبی مراقب اموال خود باشند، از کودکانشان مراقبت کنند. هنگام ترک خانه حتما اصول ایمنی را رعایت کنند و مراقب باشند بی‌احتیاطی‌شان زمینه را برای ارتکاب جرم مساعد نکند.

علیرضا رحیمینژاد