غفلت از پاییز دیررس تهران، غفلت از آینده

بحث تلخ آلودگی هوای تهران به روال عادت همیشگی تنها در فصل زمستان مطرح می‌شود و پیش از آن تنها سنگینی سکوت است. آلودگی هوا نزدیک‌تر از نفس ماست، ولی روند افزایش جمعیت انسانی  ماشینی، توسعه شهری و ازدیاد آلاینده‌ها در کنار کاهش جمعیت بوم شناختی و پاک آن خسارات جبران‌ناپذیری برای سلامت شهروندان و دیگر گونه‌های زیستی به بار آورده، به طوری که تاوان این توسعه نابخردانه را بیش از هر چیز و هر کس محیط زیست متحمل شده است.

براساس گزارش بانک جهانی، خسارت سالانه آلودگی هوا در ایران طی 10 سال آینده و تا سال 2016 به 2 برابر و رقمی ‌معادل 16 میلیارد دلار می‌رسد. (خسارت سالانه آلودگی هوا در ایران در سال 2001 معادل 1/7 درصد بوده که در سال 2009 بالغ بر 3/10 درصد و سال 2019 معادل 2/19 درصد پیش‌بینی می‌شود. ‌)

تحقیقات نشان می‌دهد بیش از 95درصد منواکسیدکربن موجود در هوای تهران را وسایل نقلیه موتوری تولید می‌کنند که تنفس آن به بروز سکته‌های قلبی و مغزی منجر می‌شود. مقادیر بسیار اندک کربوکسی هموگلوبین باعث تغییرات فیزیولوژیکی مهمی‌در بدن می‌شود و حتی در مقادیر کمتر از 2درصد آن نیز احتمال حمله قلبی وجود دارد. در مقادیر 5/2 درصد، قدرت تفکیک اشیا و افراد به‌وسیله مغز کاهش می‌یابد، همچنین در مقادیر 5درصد سرعت واکنش‌های عصبی متاثر و در بیماران قلبی تنش‌آفرین خواهد بود. در مقادیر 10درصد یا بیشتر افراد دچار سردردهای شدید شده و افزایش50 درصدی آن به مرگ حتمی‌ می‌انجامد. آمار نشان می‌دهد بیش از 20درصد مصرف کل انرژی کشور به تهران اختصاص دارد و بیش از 5/2 میلیون خودرو در آن تردد دارد و این حجم حمل و نقل بتنهایی معادل 2 برابر سرانه ردپای کربن کشورهای جهان سوم است.

وضعیت خاص جغرافیایی تهران و اکوسیستم آن همراه با افزایش نرخ آلاینده‌های گازهای گلخانه‌ای از یک سو و تغییرات اقلیمی‌متاثر از تغییرات جهانی آب و هوا از سوی دیگر و همچنین تداوم روند گرم شدن فصل پاییز و متعاقب آن طولانی شدن فصل رشد و کاهش نرخ جذب کربن خالص، مجموعه‌ای از شواهد منطبق بر یافته‌های علمی‌ دانشمندان پیرامون پدیده پیری پاییزی یا پاییز دیررس قلمداد می‌شود.

برداشت اول

دانشمندان معتقدند مقادیر رو به افزایش دی‌اکسیدکربن در جو را می‌توان به عنوان مقصر اصلی در پدیده طولانی شدن و به تاخیر افتادن فصل رشد درختان قلمداد کرد. به اعتقاد کارشناسان، هر چند منشا این فرآیند و تاثیرات زیست محیطی و اقلیمی‌دراز شدن طول دوره رشد و به تاخیر افتادن ظهور خزان برگی درختان، دغدغه‌های بالقوه‌ای را درخصوص بازخورد پیامدهای آن بر حوزه زیست شهری، اکو توریسم، بازار، مد و سرگرمی‌ مطرح کرده و بازتاب‌های اجتماعی،اقتصادی و روانی آن دور از انتظار نخواهد بود، اما ممکن است در حوزه‌های خارجی همچون جنگل‌ها خبر خوبی برای صنایع چوب به شمار رود.

نتایج پژوهش محققان دانشگاه میشیگان به سرپرستی پروفسور کارنوسکی که در شماره اخیر نشریه زیست شناسی تغییرات جهانی منتشر شده حاکی از شواهدی است که نشان می‌دهد افزایش سطوح دی اکسید کربن در جو ‌در به تاخیر انداختن منظره معمول پاییز یا همان تغییر رنگ‌ها و خزان برگ‌های درختان نقش مستقیمی ایفا می‌کند. به گفته این دانشمندان مناطق جنگلی به واسطه جذب کربن اضافی در پاییز همراه با فتوسنتز افزایش یافته و در سراسر فصل رشد تا اندازه‌ای پربارتر خواهند شد. وی به اتفاق دانشمندانی از دانشگاه ایلینویز، ویسکانسین و محققانی در بلژیک، انگلستان، استونی و ایتالیا اقدام به جمع‌آوری و تجزیه تحلیل داده‌هایی دو ساله درباره پژوهش خود با عنوان پیری پاییزی یا تغییر رنگ‌ها و برگریزان در نتیجه کاهش فتوسنتز کرده‌اند.

یافته‌های محققان حاکی از این است که درختان در قلمرو هر دو قاره آمریکای شمالی و اروپا در نتیجه سطوح افزایش یافته گاز گلخانه‌ای 2 CO بیش از بازه زمانی معمول سرسبزتر مانده‌اند. این در حالی است که فاکتورهای دیگری از جمله سطوح در حال افزایش ازن در نزدیک‌ترین بخش جو به سطح زمین می‌تواند اثرات سودمند دی اکسید کربن صعود یافته را خنثی کند. نتایج این تحقیق مثال دیگری از حجم روبه گسترش شواهد علمی ‌در تایید تاثیر تغییر جهانی اقلیم بر درختان و جنگل‌های جهان به شمار می‌رود. البته و به گواه آمارهای جهانی، پیش از این نیز شواهد فراوانی نشان داده‌اند که 2 CO افزایش یافته در جو سبب رشد پیشرس درختان در بهار می‌شود؛ اما تا به امروز بیشتر دانشمندان اعتقاد داشته‌اند که عوامل دیگری نظیر درجه حرارت و طول روز عناصر اولیه، بر پدیده پیری پاییزی تاثیرگذار هستند.

برداشت دوم

هرچند از نگاه شاعران خزان درختان پدیده‌ای خیال‌‌انگیز و الهام بخش شاعری است؛ اما متخصصان فیزیولوژی گیاهی علت آن را در رنگدانه آنتوسیانین می‌دانند که برگ‌ها در پاییز تولید می‌کنند و موجب خلق جلوه‌هایی بدیع از فام‌های قرمز و ارغوانی روشن بر شاخ و برگ درختان می‌شود که در بسیاری از کشورها هزاران گردشگر مشتاق و آرزومند را به طرف خود می‌کشد. دانش گیاه‌شناسی و شیمی‌ تا به این سطح از آگاهی رسیده است که به دلایل بیوشیمیایی و تحت شرایط تنش، قند موجود در برگ‌ها به آنتوسیانین تبدیل می‌شود، اما مکانیسم‌های دقیق و بوم‌شناختی این فرآیند هنوز ناشناخته است.در واقع دانستن این که چه فرآیندی موجب راه‌اندازی مکانیسم تولید آنتوسیانین در برگ‌ها می‌شود، می‌تواند به درک بهتر دلایلی بینجامد که درختان این ماده را تولید می‌کنند.

در همین رابطه و در طرحی تحقیقاتی از سوی مرکز تحقیقات منابع طبیعی آمریکا و دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه ورمونت، درخت افرا به دلیل اهمیت فراوان اقتصادی محصول شربت افرا و اکو توریست در فصل پاییز مورد آزمایش قرار گرفت (افرا از گونه‌های رایج گیاهگان تهران محسوب می‌شود.) محققان با نصب سامانه‌ای زیر درخت و اتصال لوله‌هایی به شاخه‌های کوچک‌تر جریانی از مواد ضد یخ را برقرار کردند و آنها را نسبت به شاخه‌های مجاور سردتر نگاه داشتند. نتایج نشان داد برگ‌های شاخه‌های خنک شده در آخر هفته به رنگ قرمز روشن (علامت رسیدگی و شروع خزان افرا) درآمدند در حالی که شاخه‌های مجاور هنوز تغییر نکرده بودند. در واقع عامل سرما موجب راه اندازی مکانیسم ساخت رنگدانه و بروز خزان درخت شده بود.

این محققان در ادامه و در طرحی جدید به بررسی تاثیر تغییرات آب و هوایی بر تولید آنتوسیانین و روند قرمز شدن برگ‌ها با آزمایش تعدادی نهال‌های بذری تحت شرایط مختلف سرمایی و طبیعی پرداختند. با پایش و کنترل مستمر توسعه رنگی نهال‌ها به وسیله دوربین دیجیتال و اندازه‌گیری محتوی آنتوسیانین و کلروفیل محققان پی بردند که عامل سرما موجب ممانعت برگ‌ها از صدور قند ساخته شده به شاخه‌ها شده و همین قندهای به تله افتاده در برگ‌ها بدل به مایه اصلی سنتز آنتوسیانین و در نتیجه بروز رنگ‌های پاییزی می‌شود. اما اگر شرایط دوره سرما به تاخیر افتاده و درخت در طول شب‌های پاییزی با میانگین درجه حرارت‌هایی گرم‌تر از معمول فصل مواجه شود در امتداد دوره فصل رشد خود قرار گرفته و خزانی دیرهنگام خواهد داشت.

برداشت سوم

براساس یافته‌های تحقیقی بین‌المللی با هدف بررسی ظرفیت رسوب‌گذاری کربن اکوسیستم‌های زمینی که در مجله نیچر منتشر شده، دانشمندان کشف کرده‌اند که مدت زمان دوره جذب کربن خالص (CUP) در نتیجه درجه حرارت‌های گرم‌تر پاییزی کاهش یافته است. این در حالی است که تعادل کربن اکوسیستم‌های زمینی بخصوص در واکنش به تغییرات آب و هوایی در فصول پاییز و بهار حساس هستند. دانشمندان با استفاده از مدل‌سازی رایانه‌ای برای یکپارچه کردن سنجش‌های کانوپی جنگلی و داده‌های ماهواره‌ها دریافته‌اند در حالی که درجه حرارت‌های گرم بهار روند رشد را بیشتر از روند تجزیه خاک شتاب می‌بخشد، گرم شدن پاییز بیشتر موجب افزایش تجزیه خاک شده و به نحو چشمگیری میزان جذب کربن را کاهش می‌دهد. به اعتقاد دانشمندان در صورتی که فرآیند گرم شدن در فصل پاییز با نرخ سریع‌تری در مقایسه با بهار روی دهد، توانایی اکوسیستم‌ها برای تصرف کربن در آینده کاهش خواهد یافت.

این مطالعه بین المللی که به همت گروهی از دانشمندان سراسر دنیا و با حمایت اتحادیه اروپایی، طرح جهانی کربن، بنیاد ملی علوم طبیعی چین، کانادا و دیگر نهاد‌های علمی‌صورت گرفته بخوبی نشان می‌دهد، کاهش سریع بالقوه در توانایی آینده اکوسیستم‌های زمینی برای پاک کردن دی اکسید کربن جوی، مسیر تثبیت و متعادل ساختن غلظت‌های 2 CO جوی را از آنچه در حال حاضر پیش‌بینی می‌شود بسیار دشوارتر خواهد کرد و با روند گرم شدن پاییزی و کاهش جذب کربن فرآیند رشد درختان در فصل بهار تداوم می‌یابد و تا فصل پاییز به طول می‌انجامد و در نتیجه پاییزی دیررس درپی خواهد داشت.

مهریار میرنیا