نمایش ‌خیابانی، ‌‌آشنای‌ مردم

 قرنها بعد، تئاتر این‌ هنر شگرف‌ و تاثیرگذار، پای‌ از حصار طبقاتی‌ خود بیرون‌ نهاد و اندک‌ اندک‌ از  رواق‌ تالارهای‌ زرنگار و از برابر چشمهای‌ پرنخوت‌ اشراف‌زادگان‌ راه‌ به‌ کوچه‌ و خیابان‌ را به‌  جستجو ایستاد. اقتدار و خودخواهی‌ بلندپایگان‌ جامعه‌ آن‌ روز تلاش‌ گسترده‌ای‌ را آغاز کرد تا این‌  عروس‌ دست‌آموز، بخت‌ خویش‌ را در هرم‌ اشتیاق‌ مردم‌ عادی‌ باز نیابد و تا ابد در پستوهای‌  پرنقش‌ و نگار شاهانه‌ به‌ دلنوازی‌ آنان‌ مشغول‌ باشد: «از زمانی‌ که‌ قدرتمندان‌ شهر لندن‌ متوجه‌  تئاتر شدند، کمپانی‌های‌ نمایشی‌ را مجبور کردند که‌ برای‌ اجراها مجوز بگیرند. اوایل‌ سال‌ 1574  در لندن‌ شورایی‌ با عنوان‌ «شورای‌ مشترک‌ نمایش‌ تاسیس‌ شد که‌ می‌کوشید بر فعالیت‌های‌ تئاتر  تجاری‌ نظارت‌ کند. جمعیتی‌ که‌ به‌ عنوان‌ مخاطب‌ به‌ تماشاخانه‌ها راه‌ می‌گشودند، آشکارا توجه‌  قدرتهای‌ مدنی‌ را به‌ خود جلب‌ کرده‌ بودند، نگرانی‌های‌ مدنی‌ در باب‌ مخاطب‌ تئاتر، به‌ طور  مشخص‌ در آشوب‌های‌ بالقوه‌ای‌ ریشه‌ داشت‌ که‌ از جمع‌ آمدن‌ تعداد کثیری‌ از مردم‌ در یک‌ مکان‌  واحد برمی‌آمد و می‌توانست‌ تهدیدی‌ برای‌ نظم‌ باشد.» تئاتر اگر چه‌ سخت‌ اما عاقبت‌ از  دیوارهای‌ بلند عبور کرد. در برابر سخنان‌ سخت‌ و سرد کسانی‌ مثل‌ توماس‌ وایت‌ که‌ گفته‌ بود  علت‌ طاعون‌ گناه‌ است، اگر خوب‌ در آن‌ بنگری؛ و علت‌ گناه‌ نمایش‌ است‌ بنابراین‌ طاعون‌ -  نمایش‌ است. 2 
مقاومت‌ کرد و مقاومت‌ کرد تا این‌ که‌ در واپسین‌ سالهای‌ هزاره‌ دوم‌ فرش‌ خویش‌  را از عرش‌ بر زمین‌ خاکی‌ گسترد و تئاتر خیابانی‌ جان‌ گرفت‌ .در این‌ شیوه‌ و مکتب‌ تئاتر  تماشاچیانش‌ را براساس‌ برگه‌های‌ بلیت‌ بر نمی‌گزید بلکه‌ این‌ تماشاچی‌ بود که‌ تئاتر را انتخاب‌  می‌کرد، و این‌ انتخاب‌ شیرین‌ او را وامی‌داشت‌ که‌ تا پایان‌ روی‌ دو پای‌ خویش‌ بایستد و به‌ احترام‌  چنین‌ رخدادی‌ خود - گاه‌ - در نمایش‌ شرکت‌ کند، چنین‌ سبکی‌ در جهان‌ و در مقطع‌ خاصی‌  روئید و بالید.‌

 اما بنا به‌ دلایل‌ اجتماعی‌ و فرهنگی‌ هنوز چند کشور در جهان‌ جشنواره‌ مستقل‌ تئاتر خیابانی‌ را  برگزار می‌کنند و حتی‌ گروههای‌ حرفه‌ای‌ نیز در چند کشور پیشرفته‌ جهان‌ همچون‌ اسپانیا، کانادا،  فرانسه‌ و مجارستان‌ اجراهای‌ بین‌المللی‌ دارند.‌

 در ایران‌ نیز با تعمیق‌ و تثبیت‌ ارزشهای‌ مردم‌مدارانه‌ دوران‌ پس‌ از انقلاب‌ تئاتر قدمهایی‌ در  هماوایی‌ و همدلی‌ برداشت‌ تا آنجا که‌ تئاتر خیابانی‌ خود به‌ جشنواره‌ای‌ مبدل‌ شد و صدها  هنرمند جوان‌ و مشتاق‌ را به‌ میدان‌ آورد.
اگرچه‌ تعزیه‌ علاوه‌ بر ویژگی‌ دینی‌ و مذهبی‌ که‌ در تار و  پود خود دارد وجه‌ مردمی‌ و خیابانی‌ ستبر و پایداری‌ را در طول‌ ایام‌ حفظ‌ کرده‌ و به‌ عنوان‌ پایه‌ و  برخاستگاه‌ نمایش‌ خیابانی‌ امروز می‌تواند مایه‌ پژوهش‌ و پویش‌ باشد اما شکل‌ نوین‌ این‌ قالب‌  سنتی‌ اول‌ بار شاید در دوران‌ پس‌ از انقلاب‌ در جبهه‌های‌ جنگ‌ رخ‌ نمود، رزمندگانی‌ که‌ جز هنر  سلحشوری‌ هر یک‌ به‌ هنری‌ دیگر نیز آراسته‌ بودند ناگاه‌ در میدان‌ خاکی‌ جبهه‌ها صحنه‌های‌  بی‌بدیلی‌ از هنر بدیهه‌سازی‌ را می‌آفریدند و ترکیبی‌ از قالب‌ پایدار تعزیه‌ و تئاتر مدرن‌ را پدید  می‌آوردند. تئاتر خیابانی‌ اینک‌ در مسیر رشد و گسترش‌ خود، به‌ زبان‌ شیوای‌ جوانان‌ هنرمندی‌  تبدیل‌ شده‌ است‌ که‌ از مجال‌های‌ فراهم‌ آمده‌ در بیان‌ مفاهیم‌ ارزش‌ و اجتماعی، کمال‌ استفاده‌ را  می‌برد، تا آنجا که‌  بنا بر اعلام‌ مسوولان‌ و متولیان‌ هنری‌ کشور توانسته‌ است‌ موضوعات‌ دینی،  فلسفی، عرفانی‌ و سیاسی‌ را همچون‌ دفاع‌ مقدس‌ و حماسه‌ انقلاب‌ به‌ شیواترین‌ اسلوب‌ بیان‌ کند.  ظرفیت‌های‌ نهفته‌ در تئاتر خیابانی‌ و استعداد جذب‌ آن‌ در حوزه‌ مخاطبان‌ عملا فضای‌ نوینی‌ را  در عرصه‌ نمایش‌ کشور گشوده‌ است، بهره‌گیری‌ و سازماندهی، دو اصل‌ مهم‌ و به‌ هم‌ پیوسته‌  هستند که‌ در صورت‌ انجام‌ و شکل‌گیری‌ می‌توانند فوجی‌ از هنرمندان‌ جوان‌ کشور را بدون‌  دغدغه‌های‌ معمول‌ در تمهید و تهیه‌ لوازم‌ پیچیده‌ و کمیاب‌ صحنه‌ به‌ میدان‌ کار و خلاقیت‌ گسیل‌  دارند. ‌

 همچنین‌ با در نظر گرفتن‌ این‌ نکته‌ که‌ در تئاتر خیابانی‌ هیچ‌یک‌ از تجهیزات‌ و امکانات‌ صحنه‌ از  قبیل‌ نور، دکور، افکت‌ و... مورد استفاده‌ قرار نمی‌گیرند و همه‌ جاذبه‌ و گیرایی‌ کار به‌ تنها عنصر  باقیمانده‌ یعنی‌ «بازی» بازیگران‌ وابسته‌ می‌شود، خود به‌ خود «مفهوم» جایگاه‌ والا و طراز اولی‌  می‌یابد و این‌ امر، جبر خجسته‌ای‌ است‌ که‌ سرنوشت‌ نمایش‌ خیابانی‌ را روشن‌تر می‌کند زیرا، با  تعطیل‌ شدن‌ همه‌ امکاناتی‌ که‌ جلوه‌های‌ بصری‌ و دراماتیک‌ را در کنار داستان‌ نمایش‌ و بازی‌  بازیگر افزایش‌ می‌داد در نمایش‌ خیابانی‌ حذف‌ شده‌ و آنچه‌ باقی‌ می‌ماند ریشه‌ یا هسته‌ کار است.  این‌ امر نویسندگان‌ و بازیگران‌ نمایش‌های‌ خیابانی‌ را ژرف‌اندیش‌تر و پیام‌آورتر می‌سازد. به‌ همین‌  دلیل‌ است‌ که‌ در نمایش‌ خیابانی‌ و در ایران‌ بیشترین‌ مفاهیم‌ به‌ جنبه‌های‌ اساسی‌ و مورد  حساسیت‌ و علاقه‌ مردم‌ تعلق‌ می‌یابد، آنچنان‌ که‌ در گزارش‌های‌ معمول‌ مسوولان‌ نمایش‌  خیابانی: «شورانگیزترین‌ لحظه‌های‌ اجرای‌ نمایش‌ خیابانی‌ زمانی‌ است‌ که‌ گروه‌های‌ جوان‌  شهرستانی‌ قصد می‌کنند عقده‌ دل‌ بگشایند... جوان‌ خرمشهری‌ از خود و یاران‌ از دست‌ رفته‌  بگوید و دیگری‌ از درد دین‌ و دینداری‌ در این‌ روزگار، فریاد برآورد. ‌

 همان‌گونه‌ که‌ پیشتر نیز اشاره‌ شد گونه‌هایی‌ از نمایش‌ سیار و میدانی‌ همیشه‌ در جبهه‌های‌ جنگ‌ به‌  اجرا درمی‌آمد که‌ بدون‌ امکانات‌ و در یک‌ فضای‌ بسیار ساده‌ و در بین‌ رزمنده‌ها این‌گونه‌ اجراها که‌  شکلهایی‌ از آنها در میادین‌ و پارکها به‌ اجرا درمی‌آید یادآور آن‌ زمان‌ است‌ و این‌ مشخصه‌  نوستالژیک‌ همواره‌ باید مورد توجه‌ و تاکید قرار گیرد. تا تعریف‌ ایرانی‌ نمایش‌ خیابانی‌ در پیوندی‌  عمیق‌ با تعزیه‌ و مرام‌ و آرمان‌ آن‌ از سویی‌ و جبهه، دفاع‌ مقدس‌ از سوی‌ دیگر هویت‌ اصیل‌ خود را  حفظ‌ نموده‌ و بازسازی‌ کند. ‌

 البته‌ از نظر نباید دور داشت‌ که‌ هر فرصت‌ ارزشمندی‌ در صورت‌ عدم‌ برنامه‌ریزی‌ و کنترل‌ قابلیت‌  تبدیل‌ به‌ یک‌ تهدید را نیز دارد. باید در عین‌ کمک‌ به‌ این‌ هنر رو به‌ رشد، تلاش‌ کرد تا تبدیل‌ به‌  ابزار درآمد و تبلیغ‌ کالاها و مسائلی‌ از این‌ دست‌ نشود. مسوولان‌ و هنرمندان‌ دست‌ در دست‌ هم‌  باید تلاش‌ کنند تا تئاتر خیابانی‌ که‌ ریشه‌ در سنتی‌ترین‌ و کهن‌ترین‌ سبک‌ نمایشی‌ ملت‌ ما دارد و در  دوران‌ کنونی‌ نیز به‌ پیام‌رسان‌ آرمان‌های‌ گرانقدر ملی‌ و دینی‌ ما تبدیل‌ شده‌ است، از این‌ سکوی‌  بلند و رفیع‌ پا پس‌ نگذارد و دچار سودجویی‌ و منفعت‌طلبی‌های‌ کاسبکارانه‌ در مقابل‌ مغازه‌ها و  پاساژها نگردد.‌

 پی‌نوشت‌ها:

 1 - مخاطبان‌ شکسپیر/ مارگریت‌ جین‌ کیدنی‌
 T.W[Thomas white] 2- ‌

محمود فرهنگ